Bách hợp giúp an thần, ngủ ngon: Bằng chứng y học nói gì?

Áp lực công việc cùng nhịp sống đô thị khiến tình trạng khó ngủ, mất ngủ kinh niên ngày càng trở nên phổ biến ở nhiều lứa tuổi. Thay vì tìm đến các loại thuốc an thần tây y do lo ngại tác dụng phụ hoặc nguy cơ phụ thuộc, nhiều người chuyển hướng tìm kiếm các bài thuốc dân gian và thảo dược thiên nhiên. Trong số đó, bách hợp – phần củ phơi khô của cây hoa loa kèn hoang dã – thường được truyền tai nhau như một vị thuốc giúp thanh tâm, an thần và mang lại giấc ngủ êm dịu.

Tuy nhiên, liệu dược liệu quen thuộc này có thực sự đem lại hiệu quả an thần kỳ diệu như lời đồn thổi, hay đây chỉ là những trải nghiệm mang tính tâm lý? Các bằng chứng từ hóa học thực vật và dược lý học hiện đại cho thấy bách hợp chứa một số hoạt chất có triển vọng sinh học trên mô hình động vật, nhưng thử nghiệm trực tiếp trên người vẫn còn rất hạn chế. Người bệnh cần hiểu đúng bản chất khoa học để tránh kỳ vọng sai lệch và sử dụng một cách an toàn.

Hoạt tính an thần của bách hợp: Đồn thổi hay có căn cứ?

Trong y học cổ truyền phương Đông, loài thực vật Lilium brownii var. viridulum từ lâu đã được ứng dụng như một vị thuốc an thần, giảm ho, chống viêm cũng như bồi bổ cơ thể ^[1]. Vị thuốc này thường xuất hiện trong các bài thuốc cổ phương dành cho những người hay lo âu, bồn chồn, đêm trằn trọc không yên hoặc ho khan kéo dài gây mất ngủ. Kinh nghiệm dân gian đúc kết qua hàng trăm năm đã tạo nên niềm tin vững chắc của người tiêu dùng đối với củ bách hợp.

Dưới góc nhìn của khoa học hiện đại, các tác dụng nêu trên không phải là điều hoàn toàn vô căn cứ. Các nhà khoa học đã tiến hành phân tách và ghi nhận sự tồn tại của nhiều nhóm hoạt chất sinh học đa dạng có khả năng tác động lên hệ thần kinh trung ương. Dẫu vậy, khoảng cách giữa quan niệm y học cổ truyền và việc chứng minh hoạt tính trên thực nghiệm lâm sàng hiện đại vẫn còn là một chặng đường dài cần nhiều bằng chứng kiểm chứng khắt khe.

Điều quan trọng cần làm rõ là bách hợp không hoạt động như một viên thuốc ngủ tác dụng nhanh. Người sử dụng không thể kỳ vọng việc uống một bát nước sắc bách hợp sẽ lập tức gây buồn ngủ hay dập tắt ngay cơn mất ngủ cấp tính. Tác động của thảo dược nếu có thường diễn ra từ từ, mang tính chất hỗ trợ điều hòa cơ thể hơn là ức chế thần kinh tức thì.

Nhận diện các hoạt chất tiềm năng bên trong củ bách hợp

Để hiểu tại sao bách hợp lại được nghiên cứu về khả năng an thần, các nhà hóa thực vật đã tập trung phân tích thành phần cấu tạo của phần củ ngầm dưới đất. Một nghiên cứu công bố năm 1998 tập trung phân tích thành phần hóa học của củ cây Lilium brownii đã phân lập thành công năm hợp chất đặc trưng bằng các phương pháp quang phổ hiện đại như hồng ngoại (IR), phổ khối lượng (FAB-MS) và cộng hưởng từ hạt nhân đa chiều (1HNMR, 13CNMR, DEPT, HMQC, HMBC) ^[1].

Kết quả nghiên cứu này đã xác định được sự có mặt của beta-sitosterol, daucosterol và n-butyl-beta-D-fructopyranoside ^[1]. Đáng chú ý, đây là lần đầu tiên ba hợp chất trên được tìm thấy và phân lập từ loài cây Lilium brownii ^[1]. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng phát hiện ra hai hợp chất saponin steroid hoàn toàn mới gồm 26-O-beta-D-glucopyranosyl-3 beta, 26-dihydroxy-5-cholesten-16, 22-dioxo-3-O-alpha-L-rhamnopyranosyl-(1-->2)-beta-D-glucopyranoside và 26-O-beta-D-glucopyranosyl-3beta, 26-dihydroxy cholestan-16, 22-dioxo-3-O-alpha-L-rhamnopyranosyl-(1-->2)-beta-D-glucopyranoside ^[1].

Các cấu trúc saponin và sterol này được xem là thành phần cốt lõi tạo nên các hoạt tính sinh học của bách hợp. Trong dược lý học, saponin steroid thực vật thường được ghi nhận là có khả năng điều hòa một số thụ thể thần kinh, hỗ trợ giảm phản ứng viêm thần kinh và gián tiếp ảnh hưởng đến trạng thái nghỉ ngơi của não bộ. Đây chính là tiền đề thôi thúc các nhà nghiên cứu tiến hành các thử nghiệm dược lý chuyên sâu hơn trên động vật.

Nghiên cứu thực nghiệm: Bách hợp tác động ra sao trên mô hình động vật?

Để kiểm chứng tác dụng cải thiện giấc ngủ, các thử nghiệm tiền lâm sàng đã được thiết kế trên mô hình động vật bị gây mất ngủ nhân tạo. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã sử dụng củ tươi của loài Lilium davidii var. unicolour Cotton thu hái tại quận Thất Lý Hà, thành phố Lan Châu, tỉnh Cam Túc vào tháng 4 năm 2019 để chiết xuất hoạt chất ^[2]. Mẫu thực vật sau đó được bóc vỏ, sấy khô trong vòng 36 giờ ở nhiệt độ 60 độ C trước khi đưa vào chiết xuất thực nghiệm ^[2].

Các thử nghiệm sơ bộ trong nghiên cứu này chỉ ra rằng phân đoạn chiết xuất bằng axeton 60% có khả năng kéo dài thời gian ngủ của chuột cống bị mất ngủ tốt hơn ^[2]. Nhóm nghiên cứu đã ngâm chiết bột dược liệu khô ba lần với dung môi axeton 60% theo tỷ lệ nguyên liệu trên chất lỏng là 1:8, kéo dài qua các đợt 14 ngày, 14 ngày và 21 ngày ở nhiệt độ phòng ^[2]. Sau quá trình cô quay chân không, họ thu được cao chiết màu nâu với hiệu suất chiết đạt 13,23% theo khối lượng ^[2].

Thử nghiệm sinh học tiếp theo được triển khai trên đàn chuột cống trắng Wistar đực chuẩn vi sinh (SPF) có trọng lượng từ 160 đến 180 gam ^[2]. Động vật được nuôi dưỡng trong điều kiện môi trường phòng tiêu chuẩn với nhiệt độ 25 ± 2 độ C, độ ẩm 50 ± 5%, duy trì chu kỳ sáng tối 12 giờ và được nhịn ăn 12 giờ trước khi bước vào các bài kiểm tra thực nghiệm ^[2]. Trên mô hình chuột bị gây mất ngủ bằng hóa chất p-chlorophenylalanine, dịch chiết bách hợp đã thể hiện khả năng can thiệp tích cực, kéo dài thời lượng giấc ngủ của động vật thí nghiệm ^[2].

Cơ chế sinh học và những mảnh ghép còn thiếu

Thông qua mô hình thực nghiệm năm 2020, các nhà khoa học nhận thấy dịch chiết củ bách hợp tác động đến giấc ngủ thông qua việc điều chỉnh các chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến vùng dưới đồi, hormone melatonin và tái lập cân bằng trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận ^[2]. Trục thần kinh thể dịch này vốn là cơ quan phản ứng chính của cơ thể trước căng thẳng, stress kéo dài.

Khi tình trạng stress được xoa dịu và nồng độ chất dẫn truyền thần kinh được cân bằng, nhịp sinh học tự nhiên của cơ thể sẽ dần được hồi phục. Điều này lý giải tại sao trên động vật, bách hợp giúp chuột ngủ lâu hơn và giảm bớt các biểu hiện rối loạn hành vi do thiếu ngủ. Dẫu vậy, đây mới chỉ là những quan sát sinh học trên mô hình loài gặm nhấm với các điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt.

Hạn chế lớn nhất hiện nay là chúng ta vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng (RCT) trên người với quy mô đủ lớn. Cơ thể con người có hệ thần kinh vô cùng phức tạp, chịu ảnh hưởng từ tâm lý, môi trường, chế độ ăn và bệnh lý nền. Do đó, kết quả khả quan trên chuột Wistar không thể được coi là sự đảm bảo chắc chắn rằng bách hợp sẽ đem lại hiệu quả tương tự trên một bệnh nhân mất ngủ mãn tính.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng bách hợp chữa mất ngủ

Nhiều người lầm tưởng rằng bách hợp là dược liệu tự nhiên nên hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc an thần được bác sĩ kê đơn. Đây là một quan niệm sai lầm và có thể dẫn đến hệ lụy nguy hiểm. Việc tự ý dừng thuốc ngủ tây y để chuyển hẳn sang dùng thảo dược có thể gây ra hội chứng cai thuốc, khiến tình trạng mất ngủ bùng phát dữ dội hơn, kèm theo lo âu và hoảng loạn.

Một hiểu lầm phổ biến khác là việc đun sắc bách hợp uống càng đặc thì hiệu quả an thần càng cao. Thực tế, các nghiên cứu chiết xuất cho thấy hoạt chất sinh học chỉ được giải phóng tối ưu ở dung môi và điều kiện thích hợp ^[2]. Việc nấu quá đặc hoặc lạm dụng nước sắc bách hợp mỗi ngày không làm tăng công dụng mà chỉ khiến hệ tiêu hóa phải chịu thêm gánh nặng bài tiết.

Bên cạnh đó, việc coi bách hợp như vị thuốc chữa bách bệnh về thần kinh cũng không đúng. Mất ngủ có thể bắt nguồn từ rất nhiều nguyên nhân khác nhau: từ rối loạn lo âu, trầm cảm, ngừng thở khi ngủ cho đến các thói quen sinh hoạt thiếu lành mạnh. Không có bất kỳ một loại thảo dược đơn lẻ nào có thể giải quyết được triệt để tất cả các nguyên nhân gốc rễ này.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng bách hợp?

Dù bách hợp là một vị thuốc quen thuộc và có tính an toàn tương đối cao trong ẩm thực dưỡng sinh, không phải ai cũng phù hợp để sử dụng. Theo các ghi chép dược học cổ truyền, bách hợp có tính hàn, nhuận phế. Những người có thể trạng tỳ vị hư hàn, thường xuyên bị lạnh bụng, khó tiêu, đầy hơi hoặc tiêu chảy mạn tính không nên tự ý dùng kéo dài vì có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng rối loạn tiêu hóa.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cần đặc biệt thận trọng trước khi sử dụng bách hợp dưới dạng bài thuốc cô đặc. Dù củ bách hợp có thể dùng nấu canh thông thường, việc sử dụng các chế phẩm chiết xuất đậm đặc chưa được chứng minh an toàn tuyệt đối cho thai nhi và trẻ sơ sinh. Nhóm đối tượng này luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng.

Những người đang trong quá trình điều trị y khoa và sử dụng các loại thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc ức chế thần kinh trung ương cũng phải hết sức cẩn giác. Việc kết hợp bách hợp với thuốc điều trị có thể tạo ra các tương tác dược lực học chưa lường trước, làm tăng tác dụng an thần quá mức dẫn đến lơ mơ, giảm tỉnh táo ban ngày hoặc tương tác bất lợi tại gan.

Ứng dụng thực tế an toàn và xây dựng giấc ngủ bền vững

Nếu bạn muốn trải nghiệm bách hợp, cách tiếp cận an toàn nhất là xem vị thuốc này như một món ăn thực dưỡng hỗ trợ thanh nhiệt, dưỡng tâm nhẹ nhàng. Bách hợp khô có thể được ngâm mềm rồi kết hợp nấu chè hạt sen, hầm cùng táo đỏ hoặc nấu cháo hoa. Việc kết hợp bách hợp với hạt sen trong ẩm thực vừa giúp món ăn dễ tiêu hóa, vừa tận dụng được đặc tính làm dịu tự nhiên của các nguyên liệu quen thuộc.

Liều lượng sử dụng trong chế độ ăn uống hàng ngày nên duy trì ở mức vừa phải, khoảng 10 đến 30 gam bách hợp khô mỗi lần nấu, không nên ăn liên tục quá nhiều ngày trong tuần. Khi chọn mua bách hợp, người tiêu dùng cần lựa chọn các cơ sở dược liệu uy tín, sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, tránh mua phải củ bị mốc, ẩm hoặc xông lưu huỳnh quá mức để bảo quản.

Quan trọng hơn cả, việc dùng thảo dược chỉ đóng vai trò thứ yếu trong việc cải thiện giấc ngủ. Nền tảng cốt lõi của một giấc ngủ ngon luôn bắt đầu từ việc vệ sinh giấc ngủ khoa học: đi ngủ và thức dậy đúng giờ, hạn chế ánh sáng xanh từ điện thoại trước khi ngủ ít nhất một giờ, không dùng đồ uống chứa caffein vào buổi chiều muộn và giữ phòng ngủ luôn tối, yên tĩnh, thoáng mát.

Lời kết

Các nghiên cứu khoa học bước đầu đã phân lập được các hoạt chất giá trị như saponin steroid mới và beta-sitosterol trong bách hợp ^[1], đồng thời ghi nhận tác dụng kéo dài giấc ngủ trên mô hình chuột thí nghiệm ^[2]. Tuy nhiên, do chưa có đủ bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy trên người, người dân không nên thần thánh hóa bách hợp như một phương thuốc đặc trị mất ngủ. Hãy tiếp cận thảo dược này một cách chừng mực, kết hợp lối sống lành mạnh và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ khi gặp các vấn đề giấc ngủ kéo dài.