Thời tiết giao mùa khiến nhiều người dễ cảm cúm, ho kéo dài và tìm đến các thang thuốc thảo dược cổ truyền để bồi bổ. Trong đó, việc kết hợp phòng phong với hoàng kỳ thường được truyền tai nhau như giải pháp tự nhiên giúp xây dựng hàng rào bảo vệ cơ thể trước mầm bệnh.
Thực tế, sự phối hợp giữa phòng phong, hoàng kỳ và bạch truật chính là nền tảng của bài thuốc cổ phương nổi tiếng Ngọc bình phong tán [1]. Các nghiên cứu tiền lâm sàng trên tế bào và động vật cho thấy bài thuốc này có khả năng điều hòa miễn dịch hai chiều, bảo vệ niêm mạc đường hô hấp và hỗ trợ hoạt động của nhiều loại tế bào miễn dịch [2][3][4]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện có từ các trích đoạn đều dừng ở mức độ phòng thí nghiệm và mô hình động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định hiệu quả điều trị.
Sự kết hợp bộ ba thảo dược cổ truyền
Trong y học cổ truyền, phép phối ngũ tạo ra các thang thuốc hoàn chỉnh (gọi là Phương tễ hay Phối phương) đóng vai trò cốt lõi để phát huy tác dụng của từng vị thuốc [3]. Bài thuốc Ngọc bình phong tán được cấu thành từ ba vị dược liệu chính gồm Hoàng kỳ (rễ cây Astragalus membranaceus), Bạch truật (thân rễ cây Atractylodes macrocephala) và Phòng phong (rễ cây Saposhnikovia divaricata) [1][3].
Một phân tích năm 2013 sử dụng sắc ký lỏng phân giải nhanh kết hợp khối phổ đã xác định được 15 hợp chất hóa học đặc trưng từ các vị thuốc trong Ngọc bình phong tán để làm chuẩn đối chiếu [3]. Đáng chú ý, hàm lượng các hoạt chất đánh dấu này khi sắc chung cả ba vị thuốc cao hơn hẳn so với dịch chiết của từng vị thuốc đơn lẻ hoặc chỉ kết hợp hai vị [3]. Điều này giải thích vì sao phòng phong khi đi cùng hoàng kỳ và bạch truật lại tạo ra hiệu ứng sinh học mạnh mẽ hơn dùng riêng rẽ.
Tại Trung Quốc vào năm 2003, Ngọc bình phong tán từng được sử dụng như một trong những bài thuốc phòng vệ trong đợt dịch hội chứng hô hấp cấp tính nặng (SARS) [1]. Bài thuốc này thường được xem là hướng tiếp cận giúp bồi bổ hệ miễn dịch suy yếu để dự phòng viêm phổi và cải thiện tình trạng suy giảm miễn dịch trên lâm sàng [1][5].
Cơ chế điều hòa miễn dịch hai chiều và bảo vệ hô hấp
Điểm đặc biệt của bài thuốc chứa phòng phong và hoàng kỳ là khả năng điều hòa miễn dịch linh hoạt thay vì chỉ kích thích một chiều. Nghiên cứu công bố năm 2013 trên đại thực bào chuột nuôi cấy chỉ ra rằng dịch chiết chuẩn hóa của bài thuốc có tác dụng điều hòa miễn dịch hai chiều đối với việc giải phóng các cytokine (các protein truyền tin của hệ miễn dịch) [3].
Cụ thể, ở trạng thái bình thường, bài thuốc kích thích biểu hiện mRNA và protein của các cytokine tiền viêm thông qua việc hoạt hóa con đường tín hiệu NF-kappaB bằng cách tăng phân hủy IkappaBalpha, đồng thời làm tăng hoạt tính thực bào (khả năng nuốt và tiêu diệt mầm bệnh) của đại thực bào [3]. Ngược lại, trong mô hình viêm mạn tính do độc tố vi khuẩn lipopolysaccharide (LPS) gây ra, bài thuốc lại ức chế đáng kể sự biểu hiện của các cytokine tiền viêm này, giúp kìm hãm phản ứng viêm quá mức [3].
Bên cạnh tế bào miễn dịch, hàng rào vật lý tại đường thở cũng được củng cố. Lý thuyết y học cổ truyền gọi đây là cơ chế "phù chính khu tà" (tăng cường sức đề kháng của cơ thể để loại bỏ yếu tố gây bệnh) [2]. Bằng chứng thực nghiệm cho thấy bài thuốc giúp bảo vệ biểu mô niêm mạc khí quản và giảm tổn thương đường hô hấp, từ đó ngăn chặn vi khuẩn bám dính và xâm nhập [2].
Bằng chứng trên các bệnh lý hô hấp thực nghiệm
Một nghiên cứu công bố năm 1992 đã tiến hành bốn thí nghiệm trên mô hình chuột bị viêm phế quản mạn tính do kích thích bằng khí SO2 [2]. Những con chuột này cùng nhóm chuột khỏe mạnh đối chứng được cho hít khí dung chứa vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa (trực khuẩn mủ xanh) trong cùng điều kiện [2]. Kết quả chụp kính hiển vi điện tử quét cho thấy nhóm chuột bệnh được dùng Ngọc bình phong tán gia giảm có mức độ tổn thương siêu cấu trúc trên bề mặt niêm mạc khí quản và số lượng vi khuẩn bám dính ít hơn rất nhiều so với nhóm chuột bệnh không dùng thuốc [2]. Nuôi cấy định lượng dịch đồng nhất mô khí quản cũng ghi nhận lượng vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa giảm rõ rệt ở nhóm dùng thuốc, trong khi nhóm chuột khỏe mạnh có niêm mạc nguyên vẹn thì không tìm thấy vi khuẩn bám dính [2].
Đối với bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), một nghiên cứu năm 2016 đã thử nghiệm bài thuốc trên mô hình chuột cống bị COPD (gây ra bằng cách cho phơi nhiễm khói thuốc lá kết hợp nhỏ LPS vào khí quản) và trên tế bào biểu mô phế quản người (Beas-2B) xử lý bằng dịch chiết khói thuốc lá [6]. Việc dùng Ngọc bình phong tán giúp làm giảm hiệu quả tổn thương bệnh lý ở phổi, ức chế giải phóng các cytokine tiền viêm (như IL-1beta, IL-6, TNFalpha) và giảm lắng đọng collagen ở chuột mắc COPD [6]. Cơ chế kháng viêm này đạt được chủ yếu nhờ ức chế quá trình phosphoryl hóa protein Smad2, làm giảm hoạt động của con đường tín hiệu TGF-beta1/Smad2 cả trên động vật và tế bào nuôi cấy [6]. Khi các nhà khoa học làm bất hoạt gen Smad2 hoặc dùng chất ức chế TGF-beta1, tác dụng kháng viêm của bài thuốc trên tế bào phế quản bị mất đi, chứng tỏ con đường TGF-beta1/Smad2 giữ vai trò quyết định [6].
Ngoài ra, trong một nghiên cứu năm 2015 trên 80 con chuột nhắt đực chủng Kunming kéo dài 4 tuần nhằm đánh giá túi thơm thảo dược ngừa cúm, bột Ngọc bình phong đã được sử dụng với liều uống 0,2 mg/10 g trọng lượng cơ thể mỗi ngày (mỗi ngày một lần) làm nhóm chứng dương chuẩn mực để đối chiếu các chỉ số miễn dịch dịch thể (kháng thể IgA, IgG1 ở phổi và huyết thanh) và miễn dịch tế bào (đại thực bào phế nang, tế bào lympho T CD4+ và CD8+) [7].
Tác động lên miễn dịch tế bào khi căng thẳng và trong khối u
Không chỉ dừng ở đường hô hấp, sự phối hợp phòng phong và hoàng kỳ còn cho thấy tác động phục hồi miễn dịch khi cơ thể chịu chấn thương nặng. Một thí nghiệm công bố năm 2000 trên chuột chịu căng thẳng (stress) do phẫu thuật cắt cụt chi ghi nhận: vào ngày thứ 3 sau phẫu thuật, tuyến ức của chuột bị teo cấp tính, khả năng phản ứng của tế bào lympho T và tế bào lympho B (tế bào chịu trách nhiệm sản xuất kháng thể trong miễn dịch dịch thể) với các chất kích thích Con-A và LPS đều sụt giảm [4]. Đồng thời, hàm lượng và hoạt tính của chất truyền tin IL-2 cũng như hoạt động của tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK) đều bị hạ thấp [4]. Khi cho chuột dùng bài thuốc Ngọc bình phong thang gia giảm ở cả ba mức nồng độ cao, trung bình và thấp, tất cả các biểu hiện ức chế miễn dịch nêu trên đều được đối kháng và cải thiện [4].
Trong lĩnh vực ung bướu, bài thuốc này cũng được khảo sát về khả năng tháo gỡ tình trạng ức chế miễn dịch. Nghiên cứu công bố năm 2024 trên mô hình chuột ghép khối u ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) tại chỗ cho thấy bài thuốc giúp cải thiện vi môi trường miễn dịch bị ức chế của khối u [8]. Cụ thể, thuốc thúc đẩy sự trưởng thành của tế bào tua (DCs - loại tế bào trình diện kháng nguyên quan trọng), tăng tiết IL-12 và làm giảm sự hiện diện của các protein JAK2, p-JAK2, STAT3 và p-STAT3 trong cả mô khối u lẫn mô lành quanh u [8]. Thí nghiệm trong ống nghiệm trên tế bào tua lấy từ tủy xương chuột cũng xác nhận bài thuốc ức chế con đường tín hiệu JAK2-STAT3 đang bị hoạt hóa, từ đó tạo điều kiện cho các tế bào miễn dịch thực hiện chức năng giám sát và tiêu diệt tế bào ung thư gan [8].
Một nghiên cứu khác vào năm 2016 trên dòng tế bào ung thư phổi không tế bào nhỏ kháng thuốc cisplatin (A549/DDP) và chuột mang khối u cho thấy khả năng hiệp đồng của bài thuốc với hóa trị [5]. Khi dùng kết hợp với thuốc hóa trị cisplatin (DDP), Ngọc bình phong tán làm giảm rõ rệt sự biểu hiện của các bơm tống thuốc đa kháng thuốc, giúp giữ lại nồng độ cisplatin bên trong tế bào ung thư cao hơn, tăng tích tụ gốc tự do (ROS), làm suy giảm điện thế màng ti thể (MMP) và giảm tín hiệu p62/TRAF6 [5]. Trên chuột mang khối u, phác đồ kết hợp hai loại này giúp giảm kích thước khối u hơn 80%, hiệu quả vượt trội so với việc chỉ dùng cisplatin đơn độc [5].
Những hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng bài thuốc chứa phòng phong và hoàng kỳ chỉ có tác dụng "kích thích" miễn dịch càng mạnh càng tốt. Thực tế, dữ liệu trên đại thực bào cho thấy thuốc hoạt động theo hướng điều hòa hai chiều: kích hoạt khi cơ thể cần phòng vệ nhưng lại kìm hãm phản ứng viêm khi đang có viêm mạn tính [3].
Hiểu lầm thứ hai là tự ý mua lẻ riêng rễ phòng phong hoặc hoàng kỳ về pha uống như trà sẽ đạt hiệu quả tương đương bài thuốc cổ phương. Phân tích hóa học đã chứng minh phải phối hợp đủ ba vị (hoàng kỳ, bạch truật, phòng phong) và sắc chung thì hàm lượng của 15 hoạt chất chuẩn mới đạt mức cao hơn so với dùng đơn lẻ hay chỉ ghép hai vị [3].
Về giới hạn khoa học, độc giả cần lưu ý toàn bộ các kết quả tích cực nêu trên — từ giảm bám dính vi khuẩn khí quản [2], giảm viêm phổi COPD [6], phục hồi tế bào lympho T và B sau chấn thương [4] cho đến hỗ trợ ức chế khối u [8][5] — đều được thực hiện trên tế bào nuôi cấy hoặc trên mô hình chuột thí nghiệm. Trong các tài liệu hiện có, hoàn toàn chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người về liều lượng chuẩn hay hiệu quả thực tế của phòng phong.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù là thảo dược có nguồn gốc tự nhiên, bài thuốc kết hợp phòng phong và hoàng kỳ có tác động sinh học rõ rệt lên các con đường tín hiệu tế bào và các bơm vận chuyển thuốc [8][6][5].
Người đang điều trị ung thư bằng hóa chất (đặc biệt là cisplatin) hoặc thuốc đích không được tự ý sắc uống bài thuốc này khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa, bởi thuốc có thể làm thay đổi nồng độ thuốc hóa trị bên trong tế bào thông qua việc tác động lên các protein vận chuyển thuốc [5].
Những người có bệnh lý nền mạn tính tại gan, phổi, người đang bị sốt nhiễm trùng cấp tính, phụ nữ mang thai, đang cho con bú hoặc người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cũng cần tham vấn bác sĩ Y học cổ truyền hoặc bác sĩ điều trị trước khi dùng. Việc dùng sai thể bệnh hoặc sai liều lượng có thể gây tương tác thuốc không mong muốn.
Gợi ý áp dụng thực tế đúng cách
Trong các nghiên cứu chiết xuất hiện đại, tỷ lệ phối hợp ba vị thuốc Hoàng kỳ : Bạch truật : Phòng phong thường được áp dụng theo tỷ lệ khối lượng là 1:2:1 [3] hoặc 2:2:1 [1]. Quá trình chiết xuất truyền thống được thực hiện bằng cách đun sôi hỗn hợp thảo dược với nước (sắc thuốc), chẳng hạn với tỷ lệ thảo dược và nước là 1:10 để thu lấy dịch chiết toàn phần [1].
Người dân không nên tự ý ước lượng tỷ lệ hoặc mua dược liệu trôi nổi không rõ nguồn gốc, vì chất lượng dịch chiết phụ thuộc rất lớn vào quy trình chuẩn hóa hoạt chất [1][3]. Khi có nhu cầu bồi bổ sức đề kháng hoặc hỗ trợ các vấn đề hô hấp mạn tính, người bệnh nên đến các cơ sở y tế Y học cổ truyền uy tín để được bắt mạch, kê đơn đúng tỷ lệ gia giảm phù hợp với thể trạng cá nhân.
Bên cạnh đó, không có bài thuốc nào thay thế được lối sống lành mạnh. Để bảo vệ niêm mạc đường thở và duy trì hệ miễn dịch khỏe mạnh, mỗi người cần tuyệt đối tránh xa khói thuốc lá, giữ ấm cơ thể khi giao mùa, ăn uống đủ chất dinh dưỡng và nghỉ ngơi hợp lý.
Sự phối hợp giữa phòng phong, hoàng kỳ và bạch truật trong bài thuốc Ngọc bình phong tán là minh chứng tiêu biểu cho trí tuệ phối ngũ của y học cổ truyền, với nhiều bằng chứng tiền lâm sàng về khả năng bảo vệ đường hô hấp và điều hòa miễn dịch [2][1][3]. Tuy nhiên, vì các nghiên cứu mới dừng ở mô hình động vật và tế bào, người dùng cần giữ thái độ tỉnh táo, xem đây là giải pháp hỗ trợ dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc thay vì thuốc chữa bách bệnh.
