Nhiều người bệnh cường giáp thường xuyên đối mặt với cảm giác kiệt sức dù chế độ ăn không hề thiếu hụt calo. Dù tim đập nhanh, cơ thể luôn trong trạng thái tiêu tốn nhiều năng lượng, tình trạng uể oải rã rời vẫn dai dẳng mỗi ngày.

Để giải quyết vấn đề mệt mỏi ở người cường giáp, việc bù đắp các vitamin nhóm B cần thực hiện một cách đồng bộ và thận trọng dưới sự theo dõi y tế. Trạng thái chuyển hóa tăng vọt khiến cơ thể sử dụng cạn kiệt các coenzyme vitamin nhóm B, nhưng bổ sung sai tỷ lệ có thể gây rối loạn nặng nề hơn.

Chuyển hóa tăng tốc và nguy cơ cạn kiệt vitamin B

Các vitamin thuộc nhóm B đóng vai trò then chốt trong chuỗi phản ứng chuyển hóa trung gian và dị hóa của cơ thể [1]. Khi tuyến giáp hoạt động quá mức, toàn bộ tốc độ chuyển hóa cơ bản bị đẩy lên cao, dẫn đến nhu cầu về các chất xúc tác sinh học tăng tương ứng [1]. Nhóm vitamin này là thành phần không thể thiếu để duy trì hoạt động bình thường của các con đường trao đổi chất nội bào [1].

Toàn bộ nhóm vitamin B đảm nhận các chức năng thiết yếu nhằm tạo ra sự cân bằng trong chuyển hóa trung gian [2]. Việc sử dụng các hoạt chất sinh học này nằm ở ranh giới giữa điều trị bệnh lý chuyển hóa và dự phòng suy kiệt tế bào [2]. Nếu nguồn cung không đủ đáp ứng tốc độ tiêu hao của các phản ứng hóa sinh, tình trạng mệt mỏi thể chất sẽ nhanh chóng xuất hiện [1], [2].

Bằng chứng khoa học về tuyến giáp và dự trữ vitamin B12

Một nghiên cứu trên động vật công bố năm 1988 đã làm rõ sự biến động của vitamin B12 dưới tác động của trục tuyến giáp [3]. Nghiên cứu tiến hành trên chuột thí nghiệm được gây thiếu hụt vitamin B12 bằng chế độ ăn bổ sung 10% pectin, kết hợp đánh giá nồng độ vitamin B12 trong gan và mức đào thải axit methylmalonic qua nước tiểu [3].

Các nhà khoa học phát hiện rằng khi làm giảm hoạt động tuyến giáp bằng thiouracil hoặc phẫu thuật cắt bỏ tuyến giáp, nồng độ vitamin B12 tích trữ tại gan cao hơn đáng kể so với nhóm chứng [3]. Tình trạng suy giáp thực nghiệm này đã làm chậm tốc độ suy giảm B12 trong gan, từ đó tạo thuận lợi cho việc chuyển hóa axit methylmalonic và giảm thải trừ chất này qua nước tiểu [3].

Phát hiện trên chỉ ra rằng tốc độ hormone giáp cao tương quan nghịch với khả năng bảo tồn vitamin B12 của mô gan [3]. Khi cường giáp xảy ra, tốc độ cạn kiệt lượng B12 dự trữ trong gan sẽ diễn ra nhanh hơn so với trạng thái sinh lý bình thường [3].

Nguy cơ tiềm ẩn khi phối hợp không cân bằng giữa folate và B12

Các vitamin nhóm B luôn có sự tương tác qua lại mật thiết trong mọi chu trình tế bào [1]. Khi sử dụng bổ sung, người bệnh cần đặc biệt lưu ý đến mối quan hệ đối kháng nguy hại giữa folate (vitamin B9) và vitamin B12 [4].

Một báo cáo khoa học năm 2022 đã nêu bật giả thuyết về tương tác "folate cao - B12 thấp" [4]. Khi một cá thể nạp lượng lớn axit folic bằng đường uống, lượng axit folic dư thừa có thể làm sụt giảm holotranscobalamin (holoTC) trong huyết thanh [4]. HoloTC chính là dạng vận chuyển hoạt tính của vitamin B12 trong tuần hoàn để đưa đến các mô sử dụng [4].

Sự sụt giảm holoTC do nạp thừa folate sẽ làm giảm lượng coenzyme B12 sẵn có cho các enzyme đích hoạt động [4]. Hiện tượng này khiến tình trạng thiếu hụt B12 trở nên trầm trọng hơn trên phương diện sinh hóa và lâm sàng, đồng thời khiến B12 bị chuyển hướng chủ yếu về hệ tạo máu hoặc thận thay vì phân bố đều cho các mô như gan [4].

Giới hạn của các bằng chứng y khoa hiện tại

Mặc dù vai trò của vitamin nhóm B trong chuyển hóa đã được xác lập vững chắc [1], [2], các nghiên cứu thực nghiệm kiểm chứng nồng độ B12 tuyến giáp chủ yếu mới dừng lại trên mô hình loài gặm nhấm [3]. Dữ liệu lâm sàng đối chứng quy mô lớn ở người bệnh cường giáp tự miễn vẫn cần được tiến hành thêm để đưa ra ngưỡng bổ sung tuyệt đối cho từng cá nhân.

Các báo cáo về việc bổ sung axit folic liều cao cũng đưa ra các cơ chế cảnh báo suy giảm dạng hoạt tính của B12 dựa trên nghiên cứu can thiệp và dịch tễ học [4]. Vì vậy, việc tự ý bổ sung các dạng viên uống đơn chất không được khuyến khích khi chưa có kết quả xét nghiệm máu cụ thể.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin nhóm B

Sai lầm phổ biến nhất là người bệnh tin rằng vitamin nhóm B tan trong nước nên uống thừa sẽ tự đào thải và hoàn toàn vô hại. Trên thực tế, việc đưa một lượng axit folic quá cao vào cơ thể khi đang tiềm ẩn thiếu hụt B12 có thể dẫn đến việc "che đậy" các tổn thương hoặc làm trầm trọng thêm suy giảm B12 hoạt tính [4].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần uống vitamin B12 đơn lẻ liều cao để cắt cơn mệt mỏi. Các nghiên cứu khẳng định tương tác của phức hợp B-complex mới là yếu tố quyết định để duy trì các phản ứng dị hóa và chuyển hóa [1]. Các vi chất này vận hành như một dây chuyền; thiếu hụt hoặc dư thừa cục bộ một chất đều có thể gây xáo trộn cân bằng chung [1], [2].

Đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Bệnh nhân cường giáp đang điều trị ổn định liều thuốc kháng giáp: Cần theo dõi công thức máu và chức năng gan thận trước khi uống bổ sung vi chất [3].
  • Người ăn chay trường bị cường giáp: Nhóm này có nguy cơ cạn kiệt vitamin B12 tự nhiên cao hơn, do nguồn dự trữ B12 ở gan bị suy giảm nhanh chóng trong môi trường hormone giáp cao [3].
  • Bệnh nhân tự ý dùng viên bổ sung tổng hợp chứa hàm lượng folate cao: Tránh dùng các sản phẩm chứa lượng axit folic vượt mức khi chưa kiểm tra nồng độ B12 [4].

Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống

Người bệnh cường giáp cần ưu tiên chế độ ăn giàu dinh dưỡng tự nhiên để cung cấp các vitamin nhóm B đồng bộ [1]. Các nguồn thực phẩm như thịt nạc, cá, trứng, sữa và các loại hạt nguyên cám cung cấp phổ vitamin B phong phú mà không gây hiện tượng quá tải một chất đơn lẻ.

Nếu có chỉ định bổ sung từ bác sĩ chuyên khoa, nên ưu tiên các chế phẩm phức hợp đa vitamin nhóm B (B-complex) thay vì các loại vitamin đơn lẻ liều cao [1], [2]. Tuyệt đối không tự ý uống các sản phẩm axit folic liều cao đơn độc nếu chưa đánh giá nồng độ vitamin B12 máu [4]. Mọi phác đồ dùng thêm vitamin phải luôn đi kèm với việc điều trị gốc rễ nguyên nhân cường giáp bằng thuốc đặc hiệu.

Bổ sung vitamin nhóm B đúng cách hỗ trợ quá trình chuyển hóa tế bào vận hành ổn định và giảm bớt tình trạng kiệt sức do cường giáp. Tuy nhiên, dinh dưỡng bổ trợ không thay thế được thuốc điều trị theo đơn của bác sĩ nội tiết. Cân bằng giữa chế độ dinh dưỡng lành mạnh và chỉ định y khoa là chìa khóa then chốt để phục hồi thể lực an toàn.