Nhiều người khi đi khám sức khỏe tình cờ phát hiện mình bị viêm tuyến giáp Hashimoto kèm theo chỉ số kháng thể kháng tuyến giáp tăng vọt. Cùng với nỗi lo lắng về nguy cơ suy giáp, không ít người tìm đến các loại thực phẩm bổ sung vi chất, trong đó selen nổi lên như một cứu cánh được lan truyền rộng rãi.
Bổ sung selen có thể giúp giảm nồng độ kháng thể kháng peroxidase tuyến giáp (anti-TPO) ở một số nhóm bệnh nhân, nhưng bằng chứng khoa học hiện tại chưa đủ đồng nhất và vững chắc để khẳng định đây là phương pháp điều trị dứt điểm hay thay thế thuốc nội tiết [1], [2].
Cơ chế tác động của vi chất selen đối với tuyến giáp
Tuyến giáp là cơ quan chứa hàm lượng selen cao nhất tính trên mỗi gam mô trong cơ thể con người do biểu hiện các selenoprotein đặc hiệu [3]. Lượng selen rất nhỏ đã đủ cho hoạt động bình thường của các enzym deiodinase tham gia tổng hợp hormone tuyến giáp, nhưng tình trạng vi chất này lại có liên quan mật thiết đến sự phát triển của các bệnh lý tuyến giáp [3].
Trong bệnh viêm tuyến giáp tự miễn Hashimoto, hệ miễn dịch của cơ thể nhận diện nhầm các thành phần tuyến giáp là kháng nguyên lạ và sản sinh ra kháng thể anti-TPO [1], [4]. Sự hiện diện và tăng cao của kháng thể này gắn liền với tình trạng viêm tế bào lympho và tổn thương mô giáp tiến triển, dẫn tới suy giảm chức năng tuyến giáp mạn tính [1], [5].
Tác động hỗ trợ của selen lên hệ thống miễn dịch phần lớn được giải thích thông qua cơ chế điều hòa sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và chất chuyển hóa của chúng [3]. Ngoài ra, bổ sung selen còn có mối liên hệ mật thiết với việc ức chế sản xuất kháng thể anti-TPO và điều biến nồng độ một số cytokine miễn dịch trong cơ thể [1], [4].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả hạ kháng thể?
Ảnh hưởng của việc bổ sung selen lên nồng độ kháng thể anti-TPO đã được khảo sát qua nhiều thử nghiệm lâm sàng với các dạng bào chế, liều lượng và thời gian can thiệp khác nhau [6], [7], [5].
Năm 2007, một nghiên cứu tiền cứu tại Hy Lạp được thực hiện trên 80 phụ nữ mắc viêm tuyến giáp Hashimoto, độ tuổi trung bình 37 (dao động từ 24 đến 52 tuổi) kéo dài trong vòng 1 năm [6]. Toàn bộ người tham gia uống 200 microgam selen mỗi ngày dưới dạng L-selenomethionine trong 6 tháng đầu [6]. Sau mốc 6 tháng, 40 bệnh nhân tiếp tục dùng liều 200 microgam selen (nhóm A) và 40 bệnh nhân ngừng can thiệp (nhóm B) [6]. Kết quả cho thấy trong 6 tháng đầu, nồng độ anti-TPO huyết thanh giảm đáng kể, giảm 5,6% ở tháng thứ 3 và giảm 9,9% ở tháng thứ 6 [6].
Khi kéo dài nghiên cứu thêm 6 tháng, nhóm A tiếp tục dùng selen đã giảm thêm 8%, nâng tổng mức giảm lên 21% so với ban đầu (p < 0,0001) [6]. Ngược lại, ở nhóm B ngừng uống selen, nồng độ anti-TPO huyết thanh lại tăng trở lại 4,8% (p < 0,0001) [6].
Năm 2021, một nghiên cứu khác can thiệp trên 29 phụ nữ mới được chẩn đoán mắc Hashimoto chưa qua điều trị, có chức năng tuyến giáp bình thường hoặc suy giáp dưới lâm sàng [7]. Các bệnh nhân được bổ sung selen dưới dạng natri selenit (IV) với liều 100 microgam/ngày trong 6 tháng [7]. Kết quả ghi nhận nồng độ kháng thể anti-TPO giảm có ý nghĩa thống kê và các chỉ số hormone tuyến giáp vẫn nằm trong giới hạn bình thường suốt thời gian nghiên cứu, góp phần hỗ trợ ổn định chức năng giáp [7].
Một phân tích sâu hơn từ cùng nhóm can thiệp này năm 2022 cho thấy việc bổ sung 100 microgam selen/ngày trong 6 tháng làm thay đổi nồng độ hai cytokine miễn dịch: làm giảm interferon gamma và làm tăng interleukin 1beta [4].
Kết quả trái chiều từ các bằng chứng tổng hợp
Mặc dù có nhiều kết quả khả quan, các dữ liệu khoa học về tác dụng của selen đối với viêm tuyến giáp Hashimoto vẫn chưa thực sự nhất quán [7], [2].
Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược trên 42 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng (TSH tăng nhẹ, T3 hoặc T4 bình thường) cho thấy kết quả khác [5]. Nhóm can thiệp uống 200 microgam nấm men giàu selen mỗi ngày trong 8 tuần [5]. Kết thúc nghiên cứu, nồng độ anti-TPO huyết thanh ở cả hai nhóm đều tăng nhẹ và sự khác biệt giữa hai nhóm không có ý nghĩa thống kê (p > 0,05) [5]. Mức độ giảm TSH giữa nhóm dùng selen và nhóm giả dược (-10,98 so với -3,20) cũng không đạt ý nghĩa thống kê [5].
Tổng quan hệ thống của tổ chức Cochrane công bố năm 2013 và 2014 đã tìm kiếm các cơ sở dữ liệu quốc tế như CENTRAL, MEDLINE, EMBASE và Web of Science về thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên người trưởng thành mắc Hashimoto [2], [8]. Tổng quan thu thập được 4 nghiên cứu gồm 463 người tham gia, thời gian can thiệp trung bình 7,5 tháng (dao động từ 3 đến 18 tháng), nhưng các nghiên cứu này đều có nguy cơ sai lệch từ không rõ ràng đến cao [2], [8].
Ba nghiên cứu ghi nhận dùng 200 microgam selenomethionine đơn trị liệu hoặc kết hợp thuốc levothyroxine (LT4) giúp giảm nồng độ anti-TPO huyết thanh có ý nghĩa thống kê so với giả dược (p < 0,001) [2]. Một nghiên cứu có nguy cơ sai lệch cao cho thấy natri selenit 200 microgam kết hợp LT4 giúp cải thiện cảm nhận sức khỏe chủ quan so với giả dược kết hợp LT4 (tỷ số nguy cơ RR 4,67, khoảng tin cậy 95% 1,61-13,50) [2]. Dù vậy, tổng quan kết luận ý nghĩa thực tiễn lâm sàng của việc giảm kháng thể này vẫn chưa rõ ràng, bằng chứng còn thiếu và chưa đủ độ tin cậy để đưa vào phác đồ quyết định điều trị lâm sàng chuẩn [2].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn thực tế
Ở những đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai có kháng thể anti-TPO dương tính, bổ sung selen cho thấy tác dụng làm giảm nồng độ kháng thể và giảm đáng kể tỷ lệ mắc viêm giáp sau sinh cũng như suy giáp vĩnh viễn [3]. Ngoài ra, ở bệnh nhân Hashimoto, selen còn được ghi nhận giúp cải thiện cấu trúc siêu âm của tuyến giáp [3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là việc giảm kháng thể anti-TPO trong xét nghiệm máu chưa chắc đồng nghĩa với việc đẩy lùi được bệnh hoàn toàn [2]. Các thử nghiệm lâm sàng có cỡ mẫu còn nhỏ, thời gian theo dõi dao động ngắn và tính không đồng nhất về dạng selen (L-selenomethionine, natri selenit, men giàu selen) khiến giới y khoa chưa thể xác lập liều chuẩn chung cho mọi người bệnh [7], [2], [5].
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ cần uống viên bổ sung selen là có thể chữa khỏi bệnh Hashimoto hoặc ngưng dùng thuốc hormone thay thế. Đây là nhận định hoàn toàn sai lầm. Cho đến nay, y học vẫn chưa có liệu pháp điều trị chuẩn mang tính đặc hiệu để chữa dứt điểm viêm tuyến giáp tự miễn Hashimoto [1]. Việc bổ sung selen chỉ đóng vai trò hỗ trợ ức chế sản xuất kháng thể chứ không thể thay thế phác đồ bù hormone levothyroxine khi mô giáp đã suy kiệt [1], [8].
Những ai cần thận trọng khi bổ sung selen?
Dù selen là một vi chất thiết yếu, việc tự ý bổ sung liều cao hoặc kéo dài có thể tiềm ẩn những hệ lụy sức khỏe đáng lo ngại.
Nghiên cứu y khoa đã báo cáo nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường liên quan đến việc bổ sung selen trong thời gian dài [3]. Dữ liệu về các tác dụng không mong muốn khi dùng selen dài hạn hiện vẫn còn hạn chế và cần được nghiên cứu làm rõ hơn [3].
Do đó, những người có yếu tố nguy cơ về đường huyết, người có tiền sử rối loạn chuyển hóa hoặc đang mắc đái tháo đường cần hết sức cẩn trọng. Bệnh nhân có chức năng tuyến giáp bất thường, phụ nữ đang mang thai hoặc người đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu tuyệt đối không tự ý dùng selen liều cao mà không có sự chỉ định và giám sát của bác sĩ chuyên khoa [3].
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn được chẩn đoán mắc Hashimoto hoặc có kháng thể anti-TPO cao và muốn cải thiện tình trạng bệnh, hãy bắt đầu bằng việc thảo luận thẳng thắn với bác sĩ nội tiết của mình.
Thông qua các nghiên cứu hiện có, liều lượng selen can thiệp thường dao động ở mức 100 đến 200 microgam mỗi ngày, sử dụng dưới dạng L-selenomethionine hoặc natri selenit trong các đợt kéo dài từ 3 đến 6 tháng [6], [7]. Bệnh nhân không được tự ý nâng liều vượt quá mức khuyến cáo an toàn.
Bên cạnh các viên uống bổ sung khi có chỉ định, người bệnh có thể dung nạp selen tự nhiên thông qua chế độ ăn uống đa dạng. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và kiểm tra định kỳ chức năng tuyến giáp cùng nồng độ kháng thể là giải pháp kiểm soát bệnh an toàn và bền vững nhất.
Tóm lại, selen cho thấy tiềm năng trong việc giảm kháng thể anti-TPO và hỗ trợ tuyến giáp ở một số bệnh nhân Hashimoto. Tuy nhiên, đây không phải thần dược chữa khỏi bệnh và việc bổ sung cần tuân thủ nghiêm ngặt theo hướng dẫn y tế để tránh các nguy cơ chuyển hóa lâu dài.
