Trào lưu tăng đề kháng bằng men bia

Mỗi khi thời tiết giao mùa, nỗi lo về các đợt cảm cúm, ho sốt và viêm đường hô hấp lại trở thành chủ đề được nhiều gia đình quan tâm. Trên thị trường xuất hiện hàng loạt sản phẩm bổ sung chứa hoạt chất beta-glucan chiết xuất từ vách tế bào men bia (Saccharomyces cerevisiae), được quảng cáo như một "tấm khiên" phòng ngừa virus gây bệnh.

Tuy nhiên, liệu hoạt chất tự nhiên này có thực sự tạo ra hiệu quả thần kỳ đối với hệ miễn dịch đường hô hấp của con người hay không? Các nghiên cứu khoa học cho thấy beta-glucan từ nấm men có tiềm năng hỗ trợ giảm tần suất và triệu chứng cảm lạnh ở một số nhóm đối tượng, nhưng bằng chứng hiện nay vẫn còn nhiều mâu thuẫn và chưa đủ căn cứ để coi đây là giải pháp thay thế y học dự phòng chuẩn tắc [1], [2].

Beta-glucan hoạt động trong cơ thể như thế nào?

Beta-glucan là các chuỗi polysaccharide tự nhiên, cấu thành nên vách tế bào của các loại nấm men, nấm lớn và ngũ cốc [1], [2]. Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, chúng không bị phân giải ở dạ dày hay ruột non mà di chuyển nguyên vẹn xuống ruột già [2]. Tại đây, chúng được hệ vi sinh vật đường ruột lên men hoặc tiếp xúc với hệ miễn dịch niêm mạc ruột [2], [3].

Cơ chế điều hòa miễn dịch bắt đầu khi các phân tử beta-glucan hòa tan được các tế bào đuôi gai (dendritic cells) và đại thực bào tại các mảng Peyer ở ruột nhận diện thông qua thụ thể Dectin-1 [3]. Sự gắn kết giữa beta-1,3-glucan và Dectin-1 kích hoạt tín hiệu nội bào qua các con đường ROS, RTK và yếu tố phiên mã NF-kappaB, thúc đẩy quá trình thực bào và kích thích sản sinh các cytokine miễn dịch như TNF-alpha, IL-10, TGF-beta1 và IL-2 [4]. Đáng chú ý, quá trình thực bào của bạch cầu trung tính ở người đối với các hạt chứa beta-glucan lại phụ thuộc chủ yếu vào thụ thể CR3 thay vì Dectin-1 [4].

Bên cạnh đó, các nhà khoa học đã ghi nhận hiện tượng "miễn dịch bẩm sinh được huấn luyện" (trained immunity) [3]. Khi tế bào đơn nhân của người tiếp xúc với beta-glucan, chúng trải qua những thay đổi về biểu sinh như biến đổi histone, tái cấu trúc chất nhiễm sắc và tăng cường quá trình đường phân ái khí [3]. Sự tái lập trình này giúp tế bào miễn dịch bẩm sinh hình thành "trí nhớ", từ đó phản ứng nhanh và mạnh hơn khi đối mặt với các mầm bệnh thứ cấp như virus hay vi khuẩn [3].

Các thử nghiệm lâm sàng trên người nói gì?

Hiệu quả bảo vệ của beta-glucan từ nấm men men bia (Saccharomyces cerevisiae) đã được kiểm tra trên nhiều nhóm đối tượng thông qua các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược.

Thử nghiệm lâm sàng của Auinger và cộng sự (2013) tiến hành trên 162 người trưởng thành khỏe mạnh [1]. Các tình nguyện viên được phân bổ ngẫu nhiên để dùng beta-glucan dạng không hòa tan từ men bia hoặc giả dược [1]. Kết quả sau thời gian theo dõi cho thấy nhóm sử dụng beta-glucan giảm được 25% số đợt cảm lạnh có triệu chứng so với nhóm giả dược (p = 0,041) [1]. Đồng thời, tình trạng rối loạn giấc ngủ do các triệu chứng cảm lạnh gây ra cũng được cải thiện đáng kể (p = 0,028), nhận được đánh giá tích cực từ cả bệnh nhân lẫn bác sĩ theo dõi [1].

Một nghiên cứu khác khảo sát trên 77 phụ nữ trưởng thành đang chịu áp lực tâm lý mức độ vừa phải [1]. Những người được can thiệp bằng beta-glucan từ nấm men báo cáo xuất hiện ít triệu chứng đường hô hấp trên hơn so với nhóm dùng giả dược (p < 0,05) [1]. Ngoài ra, nhóm dùng hoạt chất này ghi nhận cảm giác khỏe khoắn tổng thể, mức năng lượng thể chất và tinh thần tốt hơn (p < 0,05) [1].

Tiếp tục mở rộng trên nhóm người chịu căng thẳng tâm lý từ vừa đến cao, một nghiên cứu trên 150 người (gồm 45 nam và 105 nữ) đã so sánh hai mức liều 250 mg hoặc 500 mg beta-glucan nấm men mỗi ngày với giả dược [1]. Cả hai chế độ liều này đều giúp giảm đáng kể các triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp trên (p < 0,05), cải thiện sức sống tổng thể, đồng thời giảm căng thẳng và mệt mỏi so với giả dược (p < 0,05) [1]. Đáng chú ý, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa mức liều 250 mg và 500 mg [1].

Tuy nhiên, không phải mọi kết quả đều đồng nhất. Một nghiên cứu tiến hành trên 40 người trưởng thành khỏe mạnh lại không tìm thấy bất kỳ sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào về tỷ lệ mắc nhiễm trùng đường hô hấp có triệu chứng giữa nhóm dùng beta-glucan men bia và nhóm dùng giả dược [1].

Bằng chứng tổng hợp và khoảng trống nghiên cứu

Một đánh giá hệ thống công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ 34 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên người khỏe mạnh và người bệnh [2]. Đánh giá này bao gồm các nguồn beta-glucan từ Saccharomyces cerevisiae, Aureobasidium pullulans, Pleurotus ostreatus, Lentinula edodes và Ganoderma lucidum, với mức liều dao động từ 2,5 mg đến 1000 mg mỗi ngày, thời gian can thiệp kéo dài tới 6,5 tháng [2].

Phân tích tổng hợp chỉ ra rằng tác động sinh lý chính của việc bổ sung beta-glucan dạng uống là điều hòa miễn dịch, góp phần củng cố hàng rào phòng thủ giúp giảm tỷ lệ mắc cũng như triệu chứng của cảm lạnh, cúm và nhiễm trùng hô hấp, bên cạnh việc cải thiện triệu chứng dị ứng và tâm trạng [2]. Dẫu vậy, các tác giả nhấn mạnh một hạn chế lớn: các kết quả ghi nhận về sự thay đổi đáp ứng miễn dịch ở cấp độ tế bào và phân tử giữa các thử nghiệm vẫn chưa có sự nhất quán [2].

Nhiều giả thuyết về khả năng ngăn chặn virus đường hô hấp xâm lấn sâu xuống phổi vẫn chỉ dừng lại ở các mô hình động vật [5]. Điển hình, nghiên cứu trên lợn uống beta-glucan 3 ngày trước khi gây nhiễm virus cúm heo (SIV) ghi nhận giảm tổn thương phổi vi thể, giảm lượng acid nucleic của virus trong phổi tại ngày thứ 5, 7, 10 và làm tăng nồng độ interferon gamma (IFN-gamma) cũng như nitric oxide (NO) trong dịch rửa phế quản phế nang [5]. Trên chuột nhắt, một phác đồ 2 tuần bổ sung beta-glucan đường uống giúp tăng thực bào của bạch cầu trung tính, tăng nồng độ IL-1beta, TNF-alpha, IFN-gamma máu, giảm tải lượng virus và giảm tỷ lệ tử vong do cúm [5], [6]. Những cơ chế tiền lâm sàng này không thể suy diễn nguyên vẹn thành hiệu lực lâm sàng bảo vệ 100% trước virus cúm hay COVID-19 ở người [5].

Hiểu lầm thường gặp về beta-glucan men bia

Một hiểu lầm phổ biến là quan niệm "liều càng cao thì miễn dịch càng mạnh". Bằng chứng thực nghiệm trên 150 người cho thấy việc nâng liều từ 250 mg lên 500 mg mỗi ngày không mang lại sự khác biệt có ý nghĩa trong việc làm giảm triệu chứng hô hấp hay cải thiện sự dẻo dai [1].

Một ngộ nhận khác là đánh đồng men bia tươi hoặc bánh mì với các chế phẩm beta-glucan tinh chế. Các nghiên cứu lâm sàng đều sử dụng chiết xuất beta-(1,3/1,6)-D-glucan đã được tách chiết khỏi vách tế bào nấm men với hàm lượng chuẩn hóa [1], [2]. Việc tiêu thụ thực phẩm thông thường không đảm bảo cung cấp đủ hàm lượng cũng như cấu trúc sinh học cần thiết để tạo ra hiệu ứng miễn dịch [2]. Thậm chí, việc công nghệ sinh học biến đổi gien men bia để tăng hàm lượng glucan thêm 43% hay 53,1% cũng mới chỉ là các bước tiến kỹ thuật trong phòng thí nghiệm nhằm phục vụ sản xuất nguyên liệu [7].

Quan trọng nhất, beta-glucan không thể "chữa khỏi" bệnh cảm cúm hay thay thế vắc-xin. Hoạt chất này chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa đáp ứng miễn dịch bẩm sinh và cải thiện triệu chứng thể chất ở một số điều kiện nhất định [1], [2], [3].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù nấm men Saccharomyces cerevisiae được xem là an toàn với đa số người khỏe mạnh, việc sử dụng các sản phẩm liên quan đến chủng nấm này cần hết sức cẩn trọng ở người suy giảm miễn dịch [4].

Nhiều báo cáo y khoa ghi nhận nấm men men bia có thể đóng vai trò như một tác nhân gây bệnh cơ hội [8], [4]. Chúng có khả năng gây nhiễm trùng xâm lấn đe dọa tính mạng như nhiễm nấm huyết, viêm nội tâm mạc, viêm phổi, viêm phúc mạc, áp xe gan và nhiễm trùng huyết ở những bệnh nhân có bệnh nền mạn tính, bệnh nhân ung thư hoặc người bị suy giảm miễn dịch nặng [8], [4]. Protein bề mặt Surfactant Protein D (SP-D) trong phổi người liên kết với 1,6-beta-D-glucan và mannoprotein của nấm men để kích hoạt phản ứng phòng vệ [8]. Ở chuột thiếu gien SP-D, việc mẫn cảm với 1,3-beta-glucan gây ra tình trạng thâm nhiễm bạch cầu trung tính tại phổi và làm tăng nồng độ TNF-alpha, cho thấy nguy cơ làm nặng thêm tình trạng viêm đường thở hoặc dị ứng do nấm mốc [8].

Những người đang điều trị ức chế miễn dịch, bệnh nhân ung thư, người mắc bệnh lý tự miễn hoặc bệnh mạn tính phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào chứa beta-glucan [2], [4]. Ngoài ra, hiện chưa có nghiên cứu chuyên biệt về hiệu quả và tính an toàn của beta-glucan chiết xuất men bia trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ trong các trích đoạn y khoa nêu trên, do đó các nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng liều cao.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để áp dụng hoạt chất này một cách an toàn và hợp lý, người tiêu dùng có thể tham khảo các điểm sau:

  • Lựa chọn sản phẩm rõ nguồn gốc: Ưu tiên các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa beta-(1,3/1,6)-D-glucan từ vách tế bào men bia (Saccharomyces cerevisiae) thay vì sử dụng nấm men sống chưa qua xử lý [1], [2].
  • Mức liều tham khảo: Các thử nghiệm lâm sàng đã ghi nhận hiệu quả hỗ trợ ở mức liều từ 250 mg mỗi ngày ở người trưởng thành phải chịu căng thẳng tâm lý [1]. Dải liều tổng hợp trong các thử nghiệm dao động từ 2,5 mg đến 1000 mg/ngày trong thời gian can thiệp lên tới vài tháng [2].
  • Thời điểm sử dụng: Do beta-glucan không bị tiêu hóa ở đường ruột trên và cần tương tác với các thụ thể miễn dịch tại niêm mạc ruột, việc bổ sung đều đặn mỗi ngày là yếu tố được duy trì trong các đợt thử nghiệm [1], [2].
  • Lối sống nền tảng: Beta-glucan chỉ phát huy tác dụng hỗ trợ trên nền tảng một cơ thể được chăm sóc toàn diện. Người dùng vẫn cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước, ngủ đủ giấc, giữ tinh thần thoải mái và tiêm vắc-xin phòng cúm định kỳ theo khuyến nghị y tế.

Tóm lại, beta-glucan từ men bia là một hoạt chất hỗ trợ miễn dịch tự nhiên đầy hứa hẹn, có thể giúp giảm nhẹ nguy cơ và triệu chứng cảm lạnh thông thường ở người trưởng thành hoặc người chịu áp lực căng thẳng [1], [2]. Tuy nhiên, đây không phải là thần dược chữa bệnh và không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Hãy lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và luôn trao đổi với bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung nào.