Nhiều người khi bị cảm lạnh, sổ mũi hay viêm họng thường rỉ tai nhau phải kiêng uống sữa bò ngay lập tức. Nỗi lo phổ biến nhất là sữa sẽ kích thích cơ thể sinh thêm đờm nhớt, làm tình trạng tắc mũi, đau họng và nghẹt thở trở nên trầm trọng hơn [1], [2].
Thực tế y khoa chứng minh điều ngược lại: uống sữa không làm tăng tiết chất nhầy ở đường hô hấp [1], [2]. Cảm giác vướng đờm ở cổ sau khi uống sữa chỉ là hiện tượng cảm quan niêm mạc khoang miệng tạm thời, hoàn toàn không liên quan đến việc tăng tiết dịch ở phế quản hay xoang mũi [2], [3].
Cảm giác vướng họng sau uống sữa đến từ đâu?
Rất nhiều người sau khi uống sữa cảm thấy nước bọt đặc quánh lại và cổ họng như có một lớp màng bao phủ, dẫn đến khó nuốt tạm thời [3]. Cảm giác này xuất hiện rất nhanh chỉ với một lượng sữa nhỏ và cũng biến mất trong thời gian ngắn [3].
Hiện tượng trên xảy ra ở vùng hầu họng, liên quan trực tiếp đến độ quánh cảm nhận được của nước bọt và dịch tiết tại chỗ, chứ không phải do đường hô hấp sản sinh quá mức chất nhầy [3]. Điều thú vị là các nghiên cứu tại Úc ghi nhận đồ uống từ đậu nành có đặc tính cảm quan tương tự sữa bò cũng tạo ra cảm giác y hệt ở người uống [2]. Điều này chứng minh phản xạ thấy "nhầy" sau khi uống sữa đơn thuần là sự tương tác vật lý của chất lỏng dạng nhũ tương với niêm mạc vòm họng, không phải cơ chế sinh học đặc thù của sữa bò [2].
Nghiên cứu khoa học đo lường lượng đờm thực tế
Nghiên cứu kinh điển năm 1990 đã trực tiếp giải mã niềm tin "sữa tạo ra đờm" vốn rất phổ biến trong cộng đồng [1]. Các nhà khoa học gây nhiễm virus cảm lạnh rhinovirus-2 cho 60 tình nguyện viên trưởng thành, sau đó thu thập dữ liệu chi tiết của 51 người qua 510 ngày theo dõi [1].
Trong thử nghiệm này, người tham gia uống từ 0 đến 11 ly sữa mỗi ngày (trung bình 2,7 ly/ngày) [1]. Lượng dịch tiết mũi được thu thập bằng khăn giấy niêm phong kín ngay sau khi dùng rồi đem cân chính xác, dao động từ 0 đến 30,4 g/ngày (trung bình 1,1 g/ngày) [1]. Kết quả phân tích khẳng định: việc uống sữa hay dùng chế phẩm từ sữa hoàn toàn không liên quan đến sự gia tăng triệu chứng nghẹt đường hô hấp trên, đường hô hấp dưới hay khối lượng dịch mũi tiết ra [1]. Một xu hướng ho có đờm lỏng hơn khi uống nhiều sữa được ghi nhận nhưng không đạt ý nghĩa thống kê [1].
Bằng chứng trên trẻ em và bệnh nhân hen suyễn
Quan niệm sữa gây đờm khiến nhiều phụ huynh vội vàng cắt sữa của trẻ khi ốm hoặc khi trẻ mắc bệnh đường hô hấp mạn tính [4]. Một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng ngẫu nhiên năm 2020 trên trẻ từ 6 đến 18 tuổi tại một đơn vị hô hấp nhi đã kiểm tra giả thuyết này [4].
Nghiên cứu chia làm hai nhóm: 50 trẻ không mắc hen suyễn (26 trẻ uống sữa bò, 24 trẻ uống sữa đậu nành) và 46 trẻ mắc hen suyễn (22 trẻ uống sữa bò, 24 trẻ uống sữa đậu nành) [4]. Các bác sĩ theo dõi sát triệu chứng, thực hiện đo phế dung khí, đo oxit nitric trong khí thở ra (FeNO - chỉ số viêm phế quản) và độ bão hòa oxy máu tại thời điểm ban đầu cũng như các mốc 30, 60, 90 và 120 phút sau khi uống [4]. Kết quả: một lần phơi nhiễm với sữa bò không làm thay đổi bất kỳ triệu chứng lâm sàng nào, không gây viêm phế quản và không gây co thắt phế quản ở cả trẻ bình thường lẫn trẻ hen suyễn [4].
Các nghiên cứu quan sát cũng chỉ ra rằng việc uống sữa không làm khởi phát cơn hen suyễn hay làm nặng thêm bệnh hen [2]. Dữ liệu từ các nghiên cứu truyền thống thậm chí còn ghi nhận trẻ 2 tuổi uống sữa nguyên kem hàng ngày có tỷ lệ mắc hen suyễn và khò khè ở tuổi lên 3 thấp hơn nhóm không uống [5]. Ở bé gái, việc ít uống sữa lại liên quan đáng kể đến nguy cơ mắc hen suyễn [5]. Đáng chú ý, một nghiên cứu tại Nhật Bản trên 922 học sinh tiểu học và trung học cơ sở cho thấy nhóm uống nhiều sữa nhất giảm tới 52% nguy cơ mắc từ 4 đợt nhiễm trùng đường hô hấp trở lên trong một năm so với nhóm uống ít nhất (tỷ số chênh OR = 0,48) [6].
Giả thuyết khoa học về thụ thể casomorphin
Để làm sáng tỏ vì sao một số người vẫn kiên quyết cho rằng mình bị nhiều đờm khi uống sữa, giới khoa học đã xem xét cơ chế phân tử [7]. Khi tiêu hóa sữa chứa đạm A1, cơ thể giải phóng ra một peptide gọi là beta-casomorphin-7 (beta-CM-7) [7].
Tại đại tràng, chất beta-CM-7 có khả năng kích thích các tuyến MUC5AC tiết chất nhầy [7]. Trên lý thuyết, nếu mô đường hô hấp đang có tình trạng viêm sẵn và beta-CM-7 lọt vào hệ tuần hoàn, chất này mới có thể kích thích các tuyến MUC5AC tại đường thở tiết đờm [7]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh đây là giả thuyết đòi hỏi phải hội tụ đủ các điều kiện ngặt nghèo (uống sữa A1, mô đang viêm hoạt động, chất phân giải ngấm vào máu) chứ không phải mối quan hệ nhân - quả áp dụng cho tất cả mọi người [7]. Bằng chứng y khoa chứng minh sữa gây đờm thực tế vẫn rất hạn chế [7].
Hiểu lầm tâm lý: Càng tin thì càng thấy nghẹt
Một phát hiện thú vị từ các nghiên cứu là hiệu ứng tâm lý đóng vai trò rất lớn trong cảm giác nghẹt mũi, vướng họng sau khi dùng sữa [1], [2].
Trong nghiên cứu thử nghiệm năm 1990, có 27,5% người tham gia khảo sát ban đầu cho rằng sữa không tốt khi bị cảm, và 80% trong số đó nêu lý do là sữa "tạo nhiều dịch nhầy/đờm" [1]. Khi theo dõi thực tế, những người tin vào quan niệm này đã báo cáo nhiều triệu chứng ho và nghẹt thở hơn hẳn sau khi uống sữa, mặc dù lượng dịch mũi cân được của họ không hề cao hơn người khác [1]. Nghiên cứu năm 1993 trên 169 người cũng chỉ ra rằng những người tin "sữa tạo đờm" thường báo cáo nhiều triệu chứng hô hấp hơn và có xu hướng tự cắt giảm lượng sữa tiêu thụ [3]. Sự định kiến tâm lý khiến người bệnh chú ý quá mức vào cảm giác quánh dính ở vòm họng và nhầm tưởng rằng phổi hoặc mũi đang tiết thêm đờm [1], [2], [3].
Tác hại khi tự ý cắt bỏ sữa lúc ốm
Sữa và các chế phẩm từ sữa là nguồn dinh dưỡng giá trị cao, cung cấp protein, canxi và các vi chất thiết yếu cho quá trình hồi phục của cơ thể [8]. Khi bị cảm lạnh, cơ thể tiêu hao nhiều năng lượng để chống lại virus; việc loại bỏ hoặc hạn chế sữa khỏi chế độ ăn mà không có căn cứ y khoa xác đáng có thể đem lại nhiều tác động tiêu cực cho sức khỏe [8].
Việc kiêng khem mù quáng theo các tin đồn vô căn cứ làm giảm lượng dinh dưỡng nạp vào đúng lúc cơ thể cần năng lượng nhất [8]. Sữa dạng lỏng, dễ nuốt, là nguồn bổ sung dinh dưỡng và nước rất tốt khi người bệnh đang mệt mỏi, chán ăn do cảm cúm.
Ai nên thận trọng khi uống sữa?
Dù sữa không sinh thêm đờm nhớt hô hấp, không phải ai cũng có thể uống thoải mái [2]. Những người có tiền sử dị ứng đạm sữa bò cần tuyệt đối tránh xa vì dị ứng sữa có thể kích hoạt các phản ứng nghiêm trọng biểu hiện tương tự triệu chứng hen suyễn [2]. Trường hợp nghi ngờ dị ứng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng - miễn dịch.
Bên cạnh đó, những người mắc chứng bất dung nạp đường lactose có thể gặp tình trạng đầy hơi, đau bụng, tiêu chảy khi uống sữa tươi thông thường. Nhóm này nên chuyển sang dùng sữa không chứa lactose (lactose-free) hoặc sữa chua, phô mai để không gây thêm gánh nặng cho hệ tiêu hóa trong lúc đang bị cảm lạnh.
Áp dụng đúng cách khi đang bị cảm
Để nhận đủ lợi ích dinh dưỡng mà không bị khó chịu bởi cảm giác vướng ở cổ họng, người bệnh có thể áp dụng vài mẹo đơn giản. Nên uống từng ngụm nhỏ, ưu tiên sữa ấm để làm dịu niêm mạc họng thay vì uống sữa lạnh trực tiếp từ tủ lạnh. Sau khi uống sữa, uống một vài ngụm nước lọc ấm sẽ giúp rửa trôi lớp màng nhũ tương còn bám ở vòm họng, loại bỏ hoàn toàn cảm giác dính nhớt tạm thời [3].
Người bệnh cũng có thể đa dạng hóa thực đơn bằng cách ăn sữa chua chứa men vi sinh hoặc kết hợp sữa vào các món súp ấm, bột ngũ cốc để vừa dễ tiêu hóa vừa đảm bảo cung cấp đủ năng lượng cho hệ miễn dịch làm việc.
Tóm lại, quan niệm bị cảm uống sữa làm tăng đờm chỉ là một hiểu lầm cảm giác và tâm lý [1], [2]. Người bệnh cảm lạnh hoàn toàn có thể duy trì uống sữa ấm để bổ sung dinh dưỡng, kết hợp uống đủ nước lọc và nghỉ ngơi hợp lý để nhanh chóng hồi phục.
