Bị đau mắt đỏ: có cần kiêng rau muống, thịt bò và trứng không?

Khi mùa đau mắt đỏ bùng phát, nhiều gia đình lập tức truyền tai nhau danh sách thực phẩm cần tránh xa. Người bệnh thường bị cấm ăn rau muống vì sợ "tăng tiết ghèn", nhịn thịt bò vì lo "mắt sưng đỏ thêm", hoặc kiêng trứng vì e ngại "vết sẹo kết mạc loang lổ".

Quan niệm này hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học. Người mắc đau mắt đỏ không cần kiêng rau muống, thịt bò hay trứng nếu cơ thể không dị ứng với các món này từ trước. Việc tùy tiện cắt bỏ dinh dưỡng không làm bệnh nhanh khỏi mà ngược lại còn làm suy yếu sức đề kháng.

Đau mắt đỏ thực chất đến từ đâu?

Đau mắt đỏ là tên dân gian của bệnh viêm kết mạc nhiễm trùng cấp tính. Bệnh xảy ra khi lớp màng trong suốt bao phủ lòng trắng và lót mặt trong mí mắt bị tấn công bởi các tác nhân vi sinh vật ^[1].

Nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2022 phân tích các nghiên cứu về viêm kết mạc nhiễm trùng cấp cho thấy sự khác biệt rõ rệt về nguyên nhân theo độ tuổi ^[1]. Ở trẻ em (5 nghiên cứu, 881 bệnh nhân, độ tuổi trung bình 4,7), tỷ lệ viêm kết mạc do vi khuẩn chiếm tới 71%, cao hơn hẳn nguyên nhân do virus (16%) ^[1]. Ngược lại, ở người lớn (nghiên cứu gồm 207 bệnh nhân, tuổi trung bình 25,7), virus là tác nhân chính chiếm 78%, trong khi vi khuẩn chỉ chiếm 16% ^[1]. Viêm kết mạc do virus cũng thường là bệnh có xu hướng tự giới hạn, tự khỏi theo chu trình tiến triển tự nhiên ^[2].

Tác nhân gây bệnh là virus hoặc vi khuẩn từ môi trường ngoài lây qua tay bẩn, dịch tiết, giọt bắn hoặc vật dụng trung gian ^[1]. Cơ chế sinh bệnh là phản ứng viêm miễn dịch cục bộ tại chỗ để loại bỏ mầm bệnh ^[1], hoàn toàn không xuất phát từ đường tiêu hóa hay do ăn phải rau muống, thịt bò, trứng gà.

Giải mã hiểu lầm về rau muống, thịt bò và trứng

Nhiều người quan niệm rau muống có tính sinh mủ hoặc làm đùn sẹo lồi, từ đó suy diễn việc ăn rau muống làm mắt đổ nhiều ghèn rỉ. Thực tế, ghèn mắt là xác bạch cầu, tế bào biểu mô bong tróc và dịch xuất tiết phản ứng với vi khuẩn hoặc virus ^[1]. Quá trình miễn dịch này diễn ra hoàn toàn độc lập với chất xơ hay thành phần dinh dưỡng của rau muống.

Thịt bò giàu sắt và đạm, có màu đỏ thẫm, nên thường bị đổ lỗi làm mắt sưng huyết và đỏ đậm hơn. Đây là liên tưởng cảm tính không có cơ chế sinh học. Tình trạng sung huyết kết mạc bắt nguồn từ việc các mạch máu nhỏ ở màng mắt giãn nở dưới tác động của các chất trung gian gây viêm khi bị mầm bệnh tấn công ^[1], không liên quan đến việc tiêu thụ protein từ thịt bò.

Trứng cũng chịu cảnh ngộ tương tự khi bị gán tội làm mắt xuất hiện vệt loang lổ hoặc để lại sẹo. Trong viêm kết mạc thông thường, tổn thương tập trung ở lớp niêm mạc bề mặt, không tạo sẹo kết mạc trừ khi diễn tiến biến chứng rất nặng của viêm kết mạc virus như thâm nhiễm dưới biểu mô hay tạo màng dính ^[2]. Dinh dưỡng từ lòng đỏ hay lòng trắng trứng không can thiệp vào quá trình này.

Hệ lụy từ việc tự ý cắt giảm thực phẩm

Xu hướng kiêng khem dựa trên niềm tin truyền miệng diễn ra phổ biến ở nhiều nhóm bệnh lý khác nhau. Một nghiên cứu năm 2012 trên 28 bệnh nhân mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính (CFS) ghi nhận hành vi kiêng ăn không mang lại lợi ích lâm sàng ^[3]. Trong số này, 22 người tự ý kiêng sữa và 15 người kiêng ngũ cốc chứa gluten vì tin rằng sẽ đỡ triệu chứng, nhưng kết quả cho thấy các triệu chứng tiêu hóa không hề cải thiện sau khi áp dụng chế độ ăn loại trừ ^[3]. Đáng chú ý, có 13 bệnh nhân kiêng khem chỉ vì nghe theo các nguồn thông tin bên ngoài ^[3]. Nghiên cứu đi đến kết luận việc kiêng cữ chỉ nên dựa trên bằng chứng dị ứng hoặc không dung nạp đã được chứng minh ^[3].

Một tổng quan phạm vi năm 2021 về hành vi ăn kiêng ở người bệnh viêm ruột (IBD) gồm 29 nghiên cứu cho thấy tỷ lệ tránh né thực phẩm dao động từ 28% đến 89%, còn tỷ lệ thực hiện các hành vi ăn uống hạn chế lên tới 41% đến 93% ^[4]. Nguyên nhân thúc đẩy hành vi này bao gồm nhận thức sai lệch về chế độ ăn và tâm lý lo sợ các triệu chứng bùng phát ^[4]. Việc hạn chế ăn uống không chỉ ảnh hưởng đến dinh dưỡng mà còn làm suy giảm chất lượng cuộc sống liên quan đến ăn uống của người bệnh ^[4].

Tại Đài Loan, một khảo sát cắt ngang năm 2022 trên 50 bệnh nhân viêm loét đại tràng giai đoạn thuyên giảm lâm sàng cho thấy có tới 85,7% bệnh nhân tự ý kiêng các món ăn cụ thể dựa trên kinh nghiệm cá nhân mà thiếu cơ sở y khoa ^[5]. Hậu quả là khoảng một phần ba số bệnh nhân phải tách riêng bữa ăn, không dám ăn cùng thực đơn gia đình hoặc không dám ăn ngoài, gây xáo trộn đời sống xã hội ^[5].

Ở trẻ nhỏ, việc kiêng khem vô căn cứ còn để lại hậu quả nghiêm trọng hơn đối với sự phát triển thể chất. Bài tổng quan năm 2015 chỉ ra rằng việc áp dụng chế độ ăn loại bỏ các hóa chất tự nhiên trong thực phẩm (như salicylate, histamine, chất phụ gia) hoặc loại bỏ trứng, sữa mà không có bằng chứng khoa học vững chắc có thể dẫn đến nguy cơ suy dinh dưỡng, rối loạn ăn uống và sợ thức ăn ^[6]. Một nghiên cứu hồi cứu được trích dẫn trên 74 trẻ em áp dụng chế độ ăn loại bỏ salicylate cho thấy gần một nửa số trẻ gặp các tác dụng bất lợi, bao gồm thiếu hụt dinh dưỡng và rối loạn ăn uống ^[6]. Bài viết nhấn mạnh những kiêng khem không có bảo chứng khoa học cần phải tránh ở trẻ nhỏ vì giai đoạn đầu đời có tốc độ tăng trưởng rất cao ^[6].

Giới hạn của bằng chứng hiện có

Cần nhìn nhận khách quan rằng các nghiên cứu trên tập trung đánh giá tác hại của tâm lý ăn kiêng sai lệch ở nhóm bệnh mạn tính hoặc trẻ nhỏ [2, 3, 5, 6]. Cho đến nay, y văn thế giới không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào khuyến cáo người mắc đau mắt đỏ phải kiêng rau muống hay thịt bò.

Sự thiếu vắng bằng chứng khoa học cho thấy các điều cấm kỵ này hoàn toàn là định kiến dân gian. Đau mắt đỏ cấp là bệnh nhiễm trùng tự giới hạn hoặc điều trị theo nguyên nhân vi sinh vật [7, 8], không phải bệnh lý dị ứng thực phẩm toàn thân.

Nhóm đối tượng nào cần thận trọng khi ăn uống?

Người mắc đau mắt đỏ không cần kiêng cữ đại trà, nhưng một số trường hợp cụ thể vẫn cần lưu ý chế độ ăn uống:

• Người có tiền sử dị ứng rõ ràng: Bệnh nhân dị ứng trứng, thịt bò hoặc bất kỳ món ăn nào từ trước tuyệt đối không dùng các món đó. Phản ứng dị ứng thức ăn có thể gây ngứa mắt, sưng mí mắt, làm tình trạng viêm kết mạc thêm trầm trọng.

• Người có bệnh chuyển hóa đi kèm: Bệnh nhân đau mắt đỏ nếu đồng thời mắc đái tháo đường hoặc có nguy cơ tim mạch cao cần tuân thủ hướng dẫn dinh dưỡng riêng. Theo khuyến cáo năm 2022 về phòng ngừa bệnh tim mạch, nhóm này nên hạn chế thực phẩm nhiều cholesterol như trứng và thịt chế biến sẵn, đồng thời ưu tiên tiêu thụ rau củ, ngũ cốc nguyên hạt và thịt nạc điều độ ^[7].

Chăm sóc và dinh dưỡng đúng cách khi bị đau mắt đỏ

Thay vì tự làm khó mình bằng những thực đơn kiêng khem nghèo nàn, người bệnh cần tập trung vào chế độ chăm sóc mắt chuẩn y khoa và dinh dưỡng nâng cao miễn dịch:

• Vệ sinh mắt đúng cách: Sử dụng nước muối sinh lý đẳng trương để rửa trôi ghèn mắt. Không dùng chung khăn mặt, chậu rửa, gối với người khác nhằm hạn chế lây nhiễm chéo nguồn virus hoặc vi khuẩn ^[1].

• Giữ chế độ ăn đa dạng: Cung cấp đầy đủ protein từ thịt nạc, trứng, cá để cơ thể tái tạo mô và tạo kháng thể. Bổ sung các loại rau củ quả giàu vitamin để hỗ trợ niêm mạc. Không tự ý cắt bỏ rau xanh hay nguồn đạm khi cơ thể không có phản ứng dị ứng [3, 5].

• Theo dõi sát diễn tiến bệnh: Viêm kết mạc do virus có thể tự khỏi nhưng cũng có thể gặp các biến chứng nguy hiểm như tổn thương thâm nhiễm dưới biểu mô giác mạc gây ảnh hưởng thị lực ^[2]. Nếu mắt đau nhức nhiều, sợ ánh sáng, nhìn mờ hoặc chảy nhiều dịch mủ, người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được chẩn đoán chính xác và điều trị đúng nguyên nhân [7, 8].

Kiêng khem rau muống, thịt bò hay trứng khi đau mắt đỏ là một quan niệm sai lầm, không có cơ sở khoa học và dễ khiến cơ thể thiếu hụt dưỡng chất. Hãy duy trì chế độ ăn uống cân bằng, giữ vệ sinh mắt sạch sẽ và tuân thủ chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa để nhanh chóng hồi phục.