Dị ứng hạt cây là một trong những dạng dị ứng thực phẩm dai dẳng và tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng nhất. Nhiều người sau khi được chẩn đoán dị ứng với hạt phỉ hoặc hạnh nhân thường thắc mắc liệu bản thân có thể sử dụng các loại hạt phổ biến khác như hạt điều hay không.
Câu trả lời ngắn gọn theo khuyến cáo chuyên khoa là bạn tuyệt đối không nên tự ý ăn hạt điều khi đã có tiền sử dị ứng với hạt phỉ hoặc hạnh nhân. Dù hạt điều thuộc họ thực vật khác, hiện tượng đồng nhạy cảm và phản ứng chéo miễn dịch giữa các loại hạt này vẫn có thể kích hoạt các phản ứng nghiêm trọng đe dọa tính mạng.
Người dị ứng hạt phỉ và hạnh nhân có được ăn hạt điều?
Tỷ lệ dị ứng hạt cây hiện ảnh hưởng tới khoảng 1% dân số nói chung tại Mỹ [1]. Trong số trẻ em dưới 18 tuổi, con số này là 1,1% và ở người trưởng thành là 0,5% [2]. Khác với một số dạng dị ứng thực phẩm có thể tự khỏi khi lớn lên, dị ứng hạt cây thường kéo dài suốt đời với tỷ lệ tự khỏi dưới 10% [3], [1]. Sau quả óc chó, dị ứng hạt điều là dạng dị ứng hạt cây phổ biến thứ hai, chiếm khoảng 20% các trường hợp dị ứng hạt cây [2].
Đối với câu hỏi người dị ứng hạt phỉ và hạnh nhân có ăn được hạt điều không, hướng dẫn y tế hiện nay chỉ định rõ: người đã được chẩn đoán dị ứng một loại hạt cây cần kiêng tuyệt đối tất cả các loại hạt cây khác [1]. Hạt điều có khả năng gây ra các phản ứng dị ứng rất mạnh ngay cả ở lượng tiếp xúc cực nhỏ [4]. Việc tự ý thử nghiệm hạt điều khi đã biết mình dị ứng hạnh nhân hoặc hạt phỉ có thể dẫn đến sốc phản vệ nguy hiểm [4].
Dù hạt phỉ thuộc họ Cáng lò (Betulaceae), hạnh nhân thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae), còn hạt điều lại thuộc họ Đào lộn hột (Anacardiaceae), hệ miễn dịch của người dị ứng vẫn có khả năng nhận nhầm các mảnh protein tương đồng giữa chúng. Do đó, ranh giới phân loại thực vật không hoàn toàn đồng nghĩa với sự an toàn tuyệt đối trên lâm sàng.
Cơ chế phản ứng chéo giữa các họ hạt cây
Phản ứng dị ứng xảy ra khi hệ miễn dịch xác định nhầm một protein trong thực phẩm là mối đe dọa. Kháng thể IgE đặc hiệu hoặc các tế bào lympho T sẽ nhận diện các cấu trúc kháng nguyên (epitope) trên protein này để phát động phản ứng viêm. Hiện tượng phản ứng chéo xuất hiện khi kháng thể hoặc tế bào T đã mẫn cảm với một loại hạt lại tiếp tục nhận diện các protein có cấu trúc tương tự ở một loại hạt khác.
Trong nhiều trường hợp, sự phân loại thực vật học có thể dự đoán được nguy cơ phản ứng chéo, chẳng hạn như mối liên hệ rất chặt chẽ giữa hạt điều và hạt dẻ cười (đều thuộc họ Đào lộn hột), hoặc giữa quả óc chó và hạt hồ đào [5], [1]. Tuy nhiên, các phân tích miễn dịch học cũng chỉ ra rằng phân loại thực vật không phải lúc nào cũng dự đoán chính xác tuyệt đối mức độ phản ứng [6].
Ngay cả khi các họ thực vật có khoảng cách di truyền xa nhau, các chuỗi liên kết protein dự trữ trong hạt vẫn có thể kích thích tế bào miễn dịch. Các tế bào T nhận diện dị nguyên hạt điều có thể bị kích hoạt chéo bởi những loại hạt cây đa dạng về mặt phát sinh loài [2]. Do đó, người bệnh không thể chỉ dựa vào nguồn gốc thực vật để kết luận loại hạt nào là an toàn.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hạt điều và các loại hạt cây?
Các nghiên cứu miễn dịch học chuyên sâu đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh về mối liên hệ giữa dị ứng hạt điều, hạt phỉ và hạnh nhân.
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra phản ứng của tế bào T đặc hiệu hạt điều ở những người bị dị ứng để đánh giá phản ứng chéo với các loại hạt cây khác [2]. Các nhà khoa học đã sử dụng xét nghiệm điều hòa CD154 và nhuộm tetramer MHC lớp II để phân tích kiểu hình và chức năng tế bào lympho T CD4+ [2]. Kết quả cho thấy phản ứng tế bào T CD4+ hướng tới hai dị nguyên chính của hạt điều là Ana o 1 và Ana o 2 [2]. Đáng chú ý, các dòng tế bào T nhận diện epitope phản ứng chéo đã phản ứng mạnh mẽ với cả hạt điều, hạt dẻ cười và hạt phỉ, dù không phản ứng với quả óc chó [2]. Phát hiện này là bằng chứng rõ ràng cho thấy dị nguyên hạt phỉ và hạt điều có khả năng kích hoạt chung các thụ thể tế bào miễn dịch [2].
Về mối liên hệ kháng thể IgE, một nghiên cứu năm 2003 sử dụng kỹ thuật Western blot và ELISA ức chế trên huyết thanh người bệnh dị ứng để kiểm tra phản ứng chéo giữa lạc và các loại hạt cây [6]. Kết quả cho thấy huyết thanh người bệnh chứa kháng thể IgE phản ứng với lạc, hạnh nhân, hạt dẻ Brazil, hạt phỉ và hạt điều [6]. Khi ủ huyết thanh trước với chiết xuất hạnh nhân, hạt dẻ Brazil hoặc hạt phỉ, mức độ gắn kết IgE với lạc bị suy giảm rõ rệt, chứng minh có phản ứng chéo IgE giữa nhóm này [6]. Ngược lại, chiết xuất hạt điều không gây ức chế gắn kết IgE đối với lạc trong thí nghiệm này [6]. Dữ liệu này chứng minh các epitope tế bào B có sự phân bố phức tạp giữa từng loại hạt [6].
Mối liên quan giữa các loại hạt tiếp tục được làm rõ trong một báo cáo tổng quan năm 2014, ghi nhận có từ 20% đến 40% người dị ứng lạc đồng thời dị ứng với các hạt cây có quan hệ xa về mặt phân loại [7]. Trong một nghiên cứu lớn trên 324 bệnh nhân dị ứng lạc, có tới 86% người mẫn cảm với hạt cây và 34% có dị ứng lâm sàng được ghi nhận bằng văn bản [7]. Một nghiên cứu khác của Glaspole và cộng sự được trích dẫn cho thấy có tới 60% bệnh nhân dị ứng từ một loại hạt cây trở lên, trong đó tỷ lệ phản ứng với hạt phỉ chiếm tới 49% [7]. Thí nghiệm tái mẫn cảm bạch cầu ái kiềm từ người dị ứng cho thấy tế bào này bị hoạt hóa mạnh bởi hạnh nhân, hạt phỉ nhưng ở mức độ thấp hơn bởi hạt điều [7].
Trên mô hình động vật thí nghiệm, chuột C3H/HeJ được gây mẫn cảm với chiết xuất protein hạt điều hoặc hỗn hợp hạt điều và quả óc chó [7]. Chuột chỉ mẫn cảm với hạt điều đã phản ứng gần như mạnh tương đương khi tiếp xúc với quả óc chó, liên quan đến dị nguyên vicilin-like Jug r 2 [7]. Khi thử nghiệm liệu pháp miễn dịch trên chuột năm 2011, liệu pháp miễn dịch đơn hạt điều đã ngăn chặn hoàn toàn phản ứng dị ứng khi thử thách với hạt điều hoặc hạt dẻ cười có phản ứng chéo [3]. Tuy nhiên, việc áp dụng liệu pháp này ở người vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu kiểm chứng [3].
Tại một nghiên cứu năm 2019 khảo sát trên 56 trẻ em nghi ngờ dị ứng hạt điều, xét nghiệm dot blot cho thấy có 36 trẻ dương tính với hạt điều (tỷ lệ 63%) [8]. Trong số này, 50% chỉ mẫn cảm đơn thuần với hạt điều, 19% đồng mẫn cảm với các loài họ Đào lộn hột khác (như tiêu hồng, xoài) và có tới 31% trẻ đồng mẫn cảm với các loại hạt cây thông thường khác [8]. Nghiên cứu xác định các protein dự trữ hạt dạng albumin và legumin tham gia trực tiếp vào quá trình phản ứng chéo này [8].
Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm phổ biến
Một tổng quan hệ thống năm 2014 về dị ứng hạt điều đã sàng lọc 255 bài báo, trong đó 40 bài đáp ứng tiêu chí lựa chọn gồm 1 nghiên cứu tiến cứu, 6 nghiên cứu hồi cứu và 7 báo cáo ca bệnh [4]. Tổng quan này lưu ý rằng mặc dù bằng chứng cho thấy tỷ lệ dị ứng hạt điều đang gia tăng, nhưng mức độ bằng chứng khoa học tổng thể hiện tại vẫn còn hạn chế [4]. Ngoài ra, hiện vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn đối với liệu pháp miễn dịch dành riêng cho dị ứng hạt cây [1]. Hầu hết các thử nghiệm miễn dịch can thiệp sâu mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột hoặc tế bào T trong ống nghiệm [3], [1].
Từ thực trạng nghiên cứu, nhiều người tiêu dùng dễ mắc phải các hiểu lầm tai hại:
Hiểu lầm thứ nhất: "Hạt điều là hạt mềm, vị béo ngọt và khác họ thực vật với hạt phỉ, hạnh nhân nên chắc chắn ăn được". Thực tế, protein Ana o 1 và Ana o 2 của hạt điều có thể kích hoạt tế bào lympho T phản ứng chéo tương tự như hạt phỉ [2]. Đồng thời, có 31% trẻ dị ứng hạt điều được ghi nhận đồng mẫn cảm với các hạt cây khác [8].
Hiểu lầm thứ hai: "Nướng chín hạt điều sẽ phân hủy hết chất gây dị ứng". Các thử nghiệm trên chiết xuất hạt sống và hạt đã rang chín cho thấy khả năng phản ứng với kháng thể IgE hoàn toàn tương tự nhau [6]. Nhiệt độ nấu nướng thông thường không làm mất đi tính kháng nguyên của các chuỗi protein này [6].
Hiểu lầm thứ ba: "Trước đây ăn một lượng nhỏ không sao thì không lo bị dị ứng". Nghiên cứu cho thấy chỉ cần một lượng tối thiểu dị nguyên hạt điều cũng có thể kích hoạt phản ứng dị ứng nặng, tương đương với mức độ nghiêm trọng của lạc [4].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Các đối tượng sau cần duy trì mức độ cảnh giác cao nhất đối với hạt điều:
Người đã có tiền sử sốc phản vệ hoặc dị ứng xác định với hạt phỉ, hạnh nhân, quả óc chó hoặc hạt dẻ cười [2], [1].
Trẻ em được chẩn đoán mắc bất kỳ loại dị ứng hạt cây nào, vì trẻ em là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất và dị ứng hạt điều là một vấn đề sức khỏe chưa được đánh giá đúng mức ở lứa tuổi này [4].
Người có cơ địa dị ứng với các loại thực vật cùng họ Đào lộn hột, chẳng hạn như hạt tiêu hồng hoặc xoài, do tỷ lệ phản ứng chéo IgE đã được xác nhận thực nghiệm [8].
Người sinh sống tại những khu vực có mức độ phơi nhiễm cao với các loại hạt họ Đào lộn hột như hạt dẻ cười, nơi tỷ lệ mắc dị ứng và đồng mẫn cảm với hạt điều được ghi nhận cao gấp đôi so với các khu vực khác [5].
Áp dụng thực tế để phòng ngừa nguy cơ
Nếu bạn đã có tiền sử dị ứng với hạnh nhân hoặc hạt phỉ, cách tiếp cận an toàn nhất được khuyến nghị là kiêng ăn hoàn toàn hạt điều cùng tất cả các loại hạt cây khác trừ khi có chỉ định chuyên khoa [1].
Không tự ý nếm thử: Tuyệt đối không tự ý thực hiện việc ăn thử hạt điều tại nhà, dù chỉ một mẩu vụn nhỏ, bởi một lượng cực nhỏ cũng đủ gây phản ứng cấp tính [4].
Kiểm tra nhãn thực phẩm: Đọc kỹ nhãn cảnh báo thành phần trên các sản phẩm đóng gói. Chú ý các cụm từ cảnh báo như "sản phẩm có thể chứa dấu vết của hạt cây", "sản xuất trên cùng dây chuyền chế biến hạt điều, hạnh nhân".
Đề phòng nhiễm chéo: Hạt điều rất thường xuyên được chế biến, đóng gói hoặc rang sấy chung thiết bị với hạnh nhân và hạt phỉ. Sự nhiễm chéo cơ học này có thể gây nguy hiểm cho người dị ứng dù bản thân họ có thể không bị phản ứng chéo sinh học.
Thăm khám chuyên khoa dị ứng: Nếu thực sự có nhu cầu bổ sung hạt điều vào chế độ ăn, người bệnh bắt buộc phải đến bệnh viện hoặc cơ sở y tế chuyên khoa dị ứng - miễn dịch lâm sàng. Bác sĩ sẽ tiến hành các xét nghiệm chuyên biệt (như xét nghiệm lẩy da, định lượng IgE đặc hiệu hoặc thử thách thức ăn có kiểm soát) để đưa ra kết luận chính xác trước khi cho phép ăn.
Tóm lại, mối liên hệ sinh học phức tạp giữa các epitope dị nguyên khiến việc ăn hạt điều khi đã dị ứng hạt phỉ hoặc hạnh nhân tiềm ẩn rủi ro rất lớn [2], [6]. Tuân thủ hướng dẫn kiêng khem của bác sĩ, kiểm tra kỹ nhãn thực phẩm và luôn thận trọng với các loại hạt cây là nguyên tắc sống còn để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình [1].