Nhiều người trước mỗi chuyến đi biển hay đi xe đường dài thường truyền tai nhau một kinh nghiệm tưởng như rất hợp lý: nhịn ăn hoàn toàn để bụng rỗng thì sẽ không có gì để nôn. Ngược lại, một số người khác lại tin rằng chỉ cần gặm một chút bánh mì hoặc mẩu bánh quy khô là dạ dày sẽ êm và hết cảm giác cồn cào. Liệu giải pháp để bụng đói có thực sự bảo vệ chúng ta khỏi cơn ác mộng say sóng, hay chính tình trạng dạ dày rỗng lại kích hoạt những cơn co thắt dữ dội hơn?
Câu trả lời từ các bằng chứng y học thực nghiệm là nhịn đói hoàn toàn không giúp giảm say tàu xe, mà ngược lại còn khiến mức độ buồn nôn và cảm giác khó chịu trở nên trầm trọng hơn rất nhiều. Việc ăn một lượng thức ăn phù hợp trước khi di chuyển đã được chứng minh là có thể ổn định hoạt động điện học của dạ dày, từ đó giảm thiểu đáng kể nguy cơ xuất hiện các cơn buồn nôn dồn dập.
Chuyện gì xảy ra với dạ dày khi cơ thể bị say sóng?
Say tàu xe hay say sóng là một hội chứng phức tạp liên quan đến sự mất đồng bộ giữa các tín hiệu cảm giác mà mắt, tai trong và hệ cơ xương khớp truyền về não bộ [1]. Dù biểu hiện say tàu xe có sự dao động rất lớn giữa các cá nhân khác nhau, các phản ứng sinh lý của hệ tiêu hóa đều chịu sự chi phối mạnh mẽ từ hệ thần kinh tự chủ [1]. Trong hội chứng này, nôn mửa được xem là một biến cố riêng biệt xảy ra ở đỉnh điểm của sự khó chịu [1].
Khi cảm giác buồn nôn chiếm ưu thế, hệ thần kinh tự chủ sẽ gửi tín hiệu khiến toàn bộ dạ dày gần như rơi vào trạng thái "đình công" hoàn toàn [1]. Tình trạng này được đặc trưng bởi sự sụt giảm hoạt động điện cơ bình thường và làm chậm quá trình làm rỗng của dạ dày [1]. Hiện tượng trơ hoặc ứ trệ vận động dạ dày này là một biểu hiện sinh lý đặc trưng xảy ra khi cơ thể tiếp xúc với các kích thích chuyển động lắc lư kéo dài [2].
Ở trạng thái sinh lý bình thường, dạ dày luôn duy trì các nhịp sóng điện chậm đều đặn để điều hòa sự co bóp tiêu hóa. Tuy nhiên, trước và trong các cơn buồn nôn và nôn mửa, hoạt động điện của dạ dày sẽ rơi vào tình trạng loạn nhịp hoàn toàn [3]. Phổ năng lượng điện học lúc này ghi nhận sự biến đổi bất thường, với 60% đến 80% phổ năng lượng chuyển dịch sang dải tần số chậm (bradygastric) và dải tần số nhanh bất thường (tachygastric) [3]. Sự đảo lộn nhịp điện này chính là căn nguyên thúc đẩy cảm giác buồn nôn và các cơn co thắt ngược chiều.
Dạ dày rỗng và nguy cơ bùng phát rối loạn nhịp điện
Khi dạ dày rơi vào trạng thái rỗng hoàn toàn giữa các bữa ăn, hệ thống vận động tiêu hóa vẫn hoạt động theo các chu kỳ phức hợp vận động di chuyển để dọn dẹp thức ăn thừa và dịch tiêu hóa [4]. Các cử động co bóp này đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tín hiệu đói lên hệ thần kinh trung ương [4]. Khi không có thức ăn để tạo độ giãn nở thành dạ dày thích hợp, những cử động này kết hợp với sự xáo trộn thần kinh khi say sóng có thể khiến dạ dày co bóp rỗng một cách mất kiểm soát.
Tình trạng căng giãn dạ dày và sự tiếp nhận thức ăn vốn đóng vai trò rất quan trọng trong việc điều hòa cảm giác no và ức chế các tín hiệu đói cồn cào [4]. Khi dạ dày hoàn toàn trống rỗng, sự thiếu vắng thể tích cơ học khiến các cơ quan cảm thụ áp lực không được kích hoạt để tạo ra tín hiệu ức chế thần kinh làm dịu dạ dày [4]. Hậu quả là dạ dày rỗng trở nên cực kỳ nhạy cảm trước các kích thích chuyển động từ môi trường bên ngoài.
Các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận rằng hiện tượng nhịn đói tạo điều kiện thuận lợi nhất cho chứng rối loạn nhịp điện nhanh của dạ dày (gastric tachyarrhythmia) phát triển [5]. Rối loạn nhịp điện này là tình trạng các xung điện dạ dày phát nhịp nhanh hỗn loạn, liên quan mật thiết và trực tiếp đến cảm giác buồn nôn dữ dội [5]. Do đó, quan niệm để bụng đói cho êm thực chất lại đẩy dạ dày vào trạng thái dễ bị kích thích và dễ nôn nhất.
Nghiên cứu thực nghiệm: Nhịn đói đối đầu với ăn nhẹ
Để tìm câu trả lời dứt khoát cho thắc mắc nên nhịn đói hay ăn trước khi chịu kích thích say sóng, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2004 đã được tiến hành trên các đối tượng tham gia tiếp xúc với buồng xoay quang học (rotating optokinetic drum) [5]. Những người tham gia được chia thành các nhóm ngẫu nhiên: sử dụng đồ uống chứa carbohydrate (tinh bột đường), sử dụng đồ uống chứa protein (đạm), hoặc hoàn toàn không ăn uống gì ngay trước khi bước vào lồng xoay [5].
Quy trình nghiên cứu bao gồm 6 phút theo dõi đường cơ sở ban đầu và 16 phút tiếp xúc liên tục với chuyển động xoay tròn của buồng quang học nhằm gây say sóng [5]. Trong suốt quá trình này, các nhà khoa học liên tục ghi nhận điểm số triệu chứng chủ quan và đo điện dạ dày (electrogastrogram) [5]. Kết quả cho thấy điểm số các triệu chứng say sóng ở nhóm nhịn đói hoàn toàn nghiêm trọng hơn rõ rệt so với cả nhóm dùng tinh bột và nhóm dùng protein [5].
Đặc biệt, sự bùng phát của hiện tượng rối loạn nhịp điện nhanh dạ dày từ giai đoạn cơ sở sang giai đoạn chịu kích thích xoay ở nhóm nhịn đói tăng vọt mạnh mẽ [5]. Ngược lại, việc nạp thức ăn trước khi xoay – dù là tinh bột hay chất đạm – đều giúp ức chế đáng kể sự gia tăng của các đợt loạn nhịp này [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt thú vị: các triệu chứng thần kinh trung ương, ngoại vi và tiêu hóa ở nhóm dùng tinh bột lại nặng hơn một chút so với nhóm dùng protein [5]. Bữa ăn lỏng chứa nhiều protein cho thấy khả năng ức chế toàn diện nhất đối với cả rối loạn nhịp điện dạ dày và toàn bộ các triệu chứng say sóng, bao gồm cảm giác buồn nôn [5].
Sự ứ trệ của dạ dày dưới tác động của say sóng
Một hiện tượng sinh lý quan trọng khác đã được chứng minh qua các thử nghiệm y học hạt nhân là tình trạng đình trệ tháo rỗng dạ dày khi say sóng [2]. Trong một thử nghiệm công bố năm 1987, các tình nguyện viên được kích thích chuyển động đầu trên ghế xoay cho đến khi đạt ngưỡng say sóng nhưng chưa chạm mốc nôn mửa [2]. Sau đó, họ được uống 10 ounce dung dịch muối đẳng trương có gắn đồng vị phóng xạ để theo dõi tốc độ tháo rỗng dạ dày qua máy quét gamma chuyên dụng mỗi 30 giây trong suốt một giờ [2].
Kết quả cho thấy say sóng tạo ra sự ức chế tháo rỗng dạ dày vô cùng sâu sắc, với tỷ lệ tồn dư chất lỏng phóng xạ trong dạ dày lên tới 47% sau một giờ [2]. Nghiên cứu này khẳng định tình trạng ứ trệ dạ dày xảy ra chủ yếu do chính hội chứng say sóng gây ra, chứ không phải do tác dụng phụ từ các loại thuốc chống say [2]. Khi các loại thuốc ức chế vận động như scopolamine phối hợp amphetamine được sử dụng, tỷ lệ tồn dư chỉ là 14% [2]. Sự đình trệ tự nhiên này là một phản xạ tự động của hệ thống tiêu hóa khi đối mặt với rối loạn tiền đình.
Một nghiên cứu khác vào năm 1994 khi khảo sát trên những người say sóng uống 300 mL chất lỏng cũng ghi nhận tốc độ làm rỗng dạ dày bị ức chế nghiêm trọng nhất ngay tại thời điểm các triệu chứng say đạt đỉnh [6]. Tuy nhiên, sự ức chế này hồi phục trở lại bình thường chỉ 15 phút sau khi các triệu chứng say sóng thuyên giảm [6]. Điều đáng chú ý là ở người bình thường, việc uống chất lỏng sẽ kích thích biên độ điện dạ dày tăng từ 2 đến 4 lần, nhưng hiệu ứng kích thích có lợi này lại hoàn toàn biến mất ở những người đang bị say sóng [6].
Hiện tượng suy giảm vận động dạ dày này cũng được quan sát thấy trong môi trường không trọng lực [2]. Nghiên cứu năm 2002 trên 3 phi hành gia tàu con thoi cho thấy sự suy giảm bất thường của sóng điện chậm bình thường sau bữa ăn vào ngày đầu tiên bay vào không gian, và chỉ trở về đáp ứng bình thường sau ngày bay thứ ba [3]. Trước và trong các cơn buồn nôn, dạ dày của phi hành gia cũng biểu hiện tình trạng loạn nhịp điện học nghiêm trọng tương tự như trong các thí nghiệm say sóng trên mặt đất [3].
Vì sao tinh bột khô thường được khuyên dùng nhưng cần lưu ý gì?
Trong đời sống, nhiều người nhận thấy ăn một chút tinh bột khô như bánh mì hay bánh quy giúp bụng dễ chịu hơn. Về mặt sinh lý, thức ăn giàu tinh bột rời khỏi dạ dày chậm hơn so với thức ăn giàu protein, nhưng lại nhanh hơn đáng kể so với các món chứa nhiều chất béo [7]. Tốc độ tháo rỗng của các loại carbohydrate phụ thuộc nhiều vào thể tích nạp vào, hàm lượng calo cũng như độ thẩm thấu của thức ăn [7].
Các dạng carbohydrate khác nhau cũng tạo ra đáp ứng tháo rỗng khác biệt trong hệ tiêu hóa [7]. Ví dụ, dung dịch maltodextrin hay sucrose làm rỗng dạ dày nhanh hơn dung dịch glucose, nguyên nhân có thể do glucose tạo ra phản hồi ức chế mạnh hơn tại tá tràng [7]. Việc có một chút tinh bột khô nhẹ trong dạ dày giúp thấm bớt dịch vị acid tự do, đồng thời tạo ra một lực căng nhẹ lên thành dạ dày, giúp giảm bớt các kích thích co bóp rỗng khó chịu [4].
Tuy nhiên, nếu nạp quá nhiều tinh bột hoặc ăn các loại tinh bột nhiều đường và dầu mỡ, dạ dày sẽ bị quá tải [7]. Khi say sóng làm ngừng trệ hoạt động co bóp tiêu hóa, khối thức ăn lớn không thể tháo rỗng sẽ lên men, sinh hơi và làm tăng cảm giác đầy trướng, cuối cùng dẫn tới phản xạ tống xuất ngược ra ngoài qua cơn nôn mửa dồn dập [2]. Do đó, việc nạp một lượng nhỏ tinh bột khô là tốt, nhưng không nên ăn quá no hoặc sử dụng các loại tinh bột chế biến ngấy mỡ.
Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu khoa học thực nghiệm đã cung cấp cái nhìn rõ ràng về cơ chế bệnh sinh của say sóng tác động lên hệ tiêu hóa. Nhờ các kỹ thuật ghi điện dạ dày bề mặt và chụp xạ hình phóng xạ, y học đã chứng minh được việc giữ một lượng thức ăn phù hợp trong dạ dày giúp bảo vệ nhịp điện bình thường tốt hơn nhiều so với việc nhịn đói hoàn toàn [5], [6]. Kỹ thuật cộng hưởng từ (MRI) hiện đại sau này cũng đã xác nhận thức ăn đóng vai trò như một kích thích cơ học và hóa học tự nhiên đối với chức năng vận động dạ dày [8].
Tuy nhiên, các bằng chứng này cũng có một số giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu được thực hiện trong môi trường phòng thí nghiệm mô phỏng, chẳng hạn như sử dụng buồng xoay quang học hoặc ghế xoay kích thích đầu chứ chưa phản ánh trọn vẹn sự bấp bênh ngẫu hứng của sóng biển thực tế [2], [5], [6]. Một số nghiên cứu chuyên sâu về điện học dạ dày trong môi trường không gian lại có cỡ mẫu khá hạn chế, đơn cử như nghiên cứu năm 2002 chỉ thực hiện theo dõi trên 3 phi hành gia [3].
Thêm vào đó, hầu hết các can thiệp thực nghiệm đều sử dụng bữa ăn dạng lỏng chuẩn hóa để dễ kiểm soát thông số sinh lý, trong khi ngoài đời thực chúng ta thường dung nạp thức ăn dạng rắn [5], [7]. Mặc dù vậy, tính nhất quán về cơ chế sinh lý giữa các nghiên cứu độc lập từ năm 1987 đến 2006 đều chỉ ra rằng: dạ dày rỗng không phải là môi trường an toàn trước cơn say sóng [2], [1], [5].
Những hiểu lầm tai hại về việc ăn uống khi say sóng
Hiểu lầm phổ biến nhất là suy nghĩ "không ăn thì lấy gì mà nôn". Thực tế, khi dạ dày rỗng, phản xạ say sóng vẫn kích hoạt cơn nôn do sự hỗn loạn nhịp điện của hệ thần kinh tự chủ [1], [5]. Lúc này, người say tàu xe sẽ phải nôn khan, nôn ra dịch mật và dịch vị dạ dày, gây cảm giác bỏng rát thực quản, đắng nghẹn cổ họng và đau tức vùng cơ hoành nhiều hơn gấp bội.
Một quan niệm sai lầm khác là cố gắng ăn thật no để "chống say". Khi say sóng, dạ dày bị ức chế vận động nghiêm trọng và thời gian làm rỗng kéo dài [2], [6]. Nếu bạn ăn một bữa thịnh soạn, toàn bộ khối lượng thức ăn đó sẽ nằm nguyên trong dạ dày, gây ứ đọng nặng nề và nhanh chóng biến thành chất kích thích thúc đẩy phản xạ nôn mửa diễn ra sớm hơn [2].
Nhiều người cũng cho rằng chỉ có tinh bột khô mới giải quyết được vấn đề buồn nôn. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng năm 2004 đã cho thấy các bữa ăn nhẹ giàu protein thực chất lại có hiệu quả kiểm soát triệu chứng buồn nôn và ổn định nhịp điện dạ dày vượt trội hơn so với bữa ăn chỉ chứa carbohydrate [5]. Do đó, việc kết hợp một lượng nhỏ tinh bột cùng chút đạm nạc thanh đạm mới là chiến lược dinh dưỡng tối ưu.
Ai nên đặc biệt thận trọng khi lựa chọn ăn hay nhịn?
Những người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản tuyệt đối không nên nhịn đói khi đi tàu biển. Khi nhịn đói, lượng acid dịch vị tự do không được trung hòa sẽ kết hợp với hiện tượng co bóp rỗng và tình trạng ứ trệ dạ dày do say sóng để bào mòn niêm mạc, làm bùng phát cơn đau dạ dày cấp tính hoặc trào ngược dịch vị lên cổ họng dữ dội [2], [4].
Người mắc bệnh đái tháo đường cũng cần hết sức thận trọng. Việc nhịn đói kéo dài trước các chuyến hành trình có thể gây ra những cơn hạ đường huyết nguy hiểm, nhất là khi cơ thể đang phải tiêu tốn năng lượng để chống đỡ cảm giác căng thẳng do say sóng. Ngược lại, nếu nạp các loại tinh bột hấp thu quá nhanh cũng có thể làm xáo trộn đường huyết [7].
Phụ nữ mang thai trong giai đoạn ốm nghén khi phải di chuyển đường biển cũng là nhóm đối tượng rất dễ bị kích thích phản xạ nôn. Việc để bụng đói sẽ làm tăng cường độ nhạy cảm của các cơn co bóp dạ dày rỗng, khiến tình trạng ốm nghén kết hợp với say sóng trở thành một trải nghiệm kiệt quệ [5]. Đối với những người có bệnh lý nền mạn tính, việc tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xây dựng kế hoạch ăn uống và dùng thuốc hỗ trợ là điều hết sức cần thiết.
Hướng dẫn áp dụng thực tế trước khi lên tàu biển
Để có một chuyến đi biển êm ả, bạn nên chủ động ăn một bữa nhẹ trước thời điểm khởi hành từ 45 đến 60 phút. Khoảng thời gian này giúp dạ dày có đủ thời gian tiếp nhận thức ăn, tạo độ giãn cơ học vừa phải và bước vào trạng thái làm việc ổn định trước khi chuyển động lắc lư của tàu thuyền tác động lên hệ thần kinh [4].
Về thực đơn, bạn nên chọn một lượng nhỏ tinh bột khô, dễ tiêu hóa như vài lát bánh mì gối nướng khô, một vài chiếc bánh quy lạt không đường hoặc một nửa củ khoai lang luộc nhỏ. Nếu có thể, hãy bổ sung một lượng nhỏ protein nạc, thanh đạm như một quả trứng luộc hoặc vài ngụm sữa chua ít béo, bởi protein đã được chứng minh giúp kiểm soát loạn nhịp dạ dày tốt hơn tinh bột đơn thuần [5].
Cần tuyệt đối tránh các loại thức ăn chứa nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán xào ngấy vì chất béo làm chậm tốc độ tháo rỗng dạ dày nhiều nhất [7]. Bạn cũng không nên sử dụng các loại nước ngọt có gas, nước ép hoa quả có độ chua cao hoặc đồ uống chứa cồn trước khi lên tàu [7]. Trong suốt chuyến hành trình, nếu cảm thấy nôn nao, bạn có thể nhấm nháp từng ngụm nước lọc nhỏ hoặc ngậm một mẩu bánh quy khô để giữ cho niêm mạc dạ dày không bị bỏ đói hoàn toàn.
Thay vì nhịn đói tiêu cực khiến bản thân rơi vào cơn vật vã nôn khan, việc thấu hiểu sinh lý dạ dày sẽ giúp bạn đưa ra lựa chọn sáng suốt hơn. Hãy chuẩn bị một bữa ăn nhẹ thanh đạm, cân bằng giữa chút tinh bột khô và chất đạm dễ tiêu để giữ nhịp co bóp dạ dày luôn êm dịu suốt hải trình.
