Khi đối mặt với những cơn sốt dai dẳng, cơ thể người bệnh thường xuyên rơi vào trạng thái mệt mỏi, háo nước và nóng bừng do hiện tượng tăng thân nhiệt kích hoạt tuyến mồ hôi hoạt động liên tục. Theo thói quen dân gian truyền miệng lâu đời, nhiều gia đình Việt Nam thường mua ngay vài quả dừa tươi để người bệnh uống với niềm tin loại nước này giúp giải nhiệt tức thì, hạ sốt nhanh chóng và bồi bổ sinh lực. Tuy nhiên, liệu việc uống nước dừa khi đang sốt có thực sự an toàn và giúp cân bằng lại các chỉ số sinh học hay không vẫn là thắc mắc lớn của nhiều người.
Câu trả lời ngắn gọn là người bị sốt hoàn toàn có thể uống nước dừa để bù lại lượng nước và khoáng chất bị thất thoát qua mồ hôi, nhưng không nên xem đây là một loại thuốc đặc trị giúp hạ nhiệt độ cơ thể trực tiếp. Nước dừa đóng vai trò là một thức uống hỗ trợ bù dịch sinh học nhờ chứa nhiều dưỡng chất tự nhiên giá trị [1]. Dù vậy, việc sử dụng cần dựa trên hiểu biết khoa học chính xác về thành phần cũng như thể trạng thực tế của người bệnh để tránh những tác dụng phụ không mong muốn.
Cơ chế bù nước và cân bằng điện giải của nước dừa
Khi thân nhiệt tăng cao do phản ứng miễn dịch chống lại các tác nhân gây bệnh, cơ thể bắt đầu toát mồ hôi nhiều để tự làm mát, kéo theo sự thất thoát nghiêm trọng của nước cùng các ion khoáng chất thiết yếu. Theo các phân tích khoa học, nước dừa chính là phần nội nhũ lỏng của quả dừa, chứa rất nhiều axit amin, protein, các vitamin và khoáng chất quan trọng [1]. Đồ uống tự nhiên này từ lâu đã được tiêu thụ rộng rãi để thay thế lượng dịch, đường và các chất điện giải đã mất như kali, canxi và magie [1].
Đáng chú ý, thành phần ion cơ bản trong nước dừa có khả năng bù đắp trực tiếp các chất điện giải bài tiết qua mồ hôi của cơ thể người như natri, kali, magie và canxi, biến nó thành một loại thức uống bù nước hữu hiệu [2]. Nồng độ của các chất điện giải này tạo ra áp suất thẩm thấu tương tự như áp suất thẩm thấu quan sát được trong máu, đồng thời chất dịch tự nhiên này không gây ảnh hưởng đến quá trình đông máu [2]. Nhờ đặc tính áp suất thẩm thấu sinh học tương thích cao và không làm biến đổi quá trình đông máu, nước dừa thậm chí từng được ứng dụng làm dịch truyền tĩnh mạch ngắn hạn trong một số tình huống y tế khẩn cấp [2].
Bên cạnh đó, áp suất thẩm thấu và độ axit nhẹ cũng quyết định tốc độ hấp thu chất lỏng qua đường ruột khi người bệnh uống nước. Một nghiên cứu kiểm tra đặc tính hóa lý đã chỉ ra rằng nước dừa có độ thẩm thấu ở mức 288 mOsm/l và độ pH đạt mức 5,4 [3]. Để so sánh, các loại nước ngọt giải khát đóng lon công nghiệp có độ thẩm thấu lên tới 693 mOsm/l và nồng độ pH mang tính axit cao hơn rõ rệt ở mức 3,1 [3]. Lượng đường trong nước dừa chỉ chiếm khoảng 1,1 g/dl, thấp hơn rất nhiều so với mức 8,7 g/dl của các loại nước ngọt đóng chai [3]. Nhờ áp suất thẩm thấu sinh lý thấp cùng hàm lượng đường vừa phải, nước dừa được ruột hấp thu dễ dàng và nhanh chóng hơn so với các loại nước giải khát thương mại nhiều đường [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả giữ nước và thải trừ khoáng?
Để đánh giá chính xác giá trị thực tế của nước dừa so với các sản phẩm thể thao nhân tạo, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đơn thiết kế bắt chéo đã được tiến hành vào năm 2012 trên 12 nam giới khỏe mạnh đã qua tập luyện (độ tuổi trung bình 26,6 ± 5,7 tuổi) [4]. Sau 60 phút chạy bộ trên máy chạy để gây mất nước khoảng 1,7 kg trọng lượng cơ thể (tương đương khoảng 2% khối lượng cơ thể), các tình nguyện viên được chia uống 4 loại dung dịch khác nhau gồm nước đóng chai, nước dừa nguyên chất, nước dừa hoàn nguyên từ dịch cô đặc và đồ uống thể thao chuyên dụng chứa carbohydrate - chất điện giải [4].
Kết quả đo lường sinh hóa cho thấy tất cả các đối tượng tham gia đều phục hồi trọng lượng cơ thể bị mất sau khi uống các loại chất lỏng kể trên một cách tương tự nhau [4]. Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nước dừa nguyên chất, nước dừa cô đặc và đồ uống thể thao chuyên dụng về các chỉ số duy trì dịch trong cơ thể (p > 0,05) [4]. Về hiệu suất tập luyện trên máy chạy đến khi kiệt sức sau khi bù nước, kết quả giữa nhóm dùng nước đóng chai (11,9 ± 5,9 phút), nước dừa nguyên chất (12,3 ± 5,8 phút), nước dừa cô đặc (11,9 ± 6,0 phút) và nước thể thao (12,8 ± 4,9 phút) cũng không ghi nhận sự chênh lệch đáng kể (p > 0,05) [4]. Dẫu vậy, một hạn chế được ghi nhận qua thang đo cảm giác chủ quan là những người uống nước dừa nguyên chất hoặc nước dừa hoàn nguyên thường báo cáo cảm giác đầy bụng và khó chịu dạ dày nhiều hơn so với các loại đồ uống khác [4].
Về khía cạnh chuyển hóa nước tiểu và thận, một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2018 trên 8 người trưởng thành khỏe mạnh (gồm 4 nam và 4 nữ không có tiền sử sỏi thận) đã so sánh việc uống 2 lít nước dừa nguyên chất mỗi ngày với 2 lít nước máy trong thời gian 4 ngày liên tiếp [5]. Kết quả phân tích mẫu nước tiểu 24 giờ cho thấy nước dừa có tổng hàm lượng kiềm là 13,8 mEq/L [5]. Việc tiêu thụ nước dừa giúp gia tăng đáng kể nồng độ citrate niệu thêm 29% (p = 0,02), kali niệu tăng vọt tới 130% (p = 0,01) và clorua niệu tăng 37% (p = 0,03) so với việc uống nước lọc thông thường [5]. Đáng chú ý, việc uống 2 lít nước dừa mỗi ngày không làm thay đổi độ pH của nước tiểu (p = 0,16) và cũng không làm thay đổi thể tích nước tiểu bài tiết ra so với khi uống nước thông thường (p = 1,00) [5].
Ngoài ra, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2022 thực hiện trên chuột cống được nạp nước muối sinh lý đã khám phá thêm cơ chế lợi tiểu của nước dừa [6]. Sau 24 giờ sử dụng nước dừa ở các liều lượng khác nhau, tỷ lệ bài tiết natri trên kali (Na+/K+) trong nước tiểu đạt các mức 1,87 và 1,89, cho thấy nước dừa thúc đẩy đào thải muối natri tương tự như thuốc lợi tiểu furosemide thông qua việc ức chế tái hấp thu natri clorid tại nhánh lên quai Henle [6]. Đồng thời, lượng kali đào thải qua nước tiểu hầu như không thay đổi trong điều trị cấp tính, cho thấy khả năng giữ kali ở chuột [6]. Tuy nhiên, các phát hiện trên mô hình động vật nạp muối cao này chỉ mang tính tham khảo cơ chế và không thể ngoại suy hoàn toàn sang phản ứng sốt tự nhiên ở người.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nước dừa cho người bị sốt
Hiểu lầm lớn nhất và phổ biến nhất trong cộng đồng là coi nước dừa như một loại "thuốc hạ sốt tự nhiên" có khả năng trực tiếp làm hạ nhiệt kế cơ thể. Cho đến nay, không có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh nước dừa chứa các hoạt chất kháng viêm hạ sốt trực tiếp tương tự paracetamol hay ibuprofen. Tác dụng làm dịu cơ thể khi uống nước dừa thực chất đến từ việc người bệnh được bổ sung đủ thể tích chất lỏng bị hao hụt, giúp máu tuần hoàn trơn tru và cơ thể tản nhiệt hiệu quả hơn qua da.
Một hiểu lầm tai hại khác là việc dùng nước dừa để thay thế hoàn toàn cho dung dịch oresol chuẩn trong các trường hợp sốt cao kèm nôn ói hoặc tiêu chảy nặng. Một nghiên cứu nhi khoa năm 1992 đánh giá nước dừa non như một giải pháp bù dịch đường uống tại nhà cho trẻ em bị tiêu chảy nhẹ đã chỉ ra rằng, nước dừa non có thể dùng kết hợp cùng chế độ ăn sớm ở giai đoạn đầu của bệnh tiêu chảy nhẹ dù bản thân nó không có thành phần điện giải cân đối hoàn chỉnh [7]. Nghiên cứu nhấn mạnh nước dừa non không có thành phần điện giải cân đối, đặc biệt là nồng độ natri rất thấp trong khi nồng độ kali lại vượt trội [7]. Do đó, việc phụ thuộc hoàn toàn vào nước dừa trong các đợt sốt mất dịch nghiêm trọng sẽ không cung cấp đủ lượng muối natri cần thiết để phục hồi thể tích nội mạch.
Hiểu lầm thứ ba là suy nghĩ "uống càng nhiều càng tốt". Một số người cho người bệnh uống liên tục vài lít nước dừa trong ngày với mong muốn mau khỏi ốm. Như kết quả nghiên cứu lâm sàng năm 2012 đã chỉ ra, việc dung nạp một lượng lớn nước dừa cùng lúc có thể gây ra cảm giác chướng bụng, đầy hơi và khó chịu vùng dạ dày ở người sử dụng [4]. Tình trạng này khiến người đang sốt càng thêm mệt mỏi, chán ăn và cản trở việc hấp thu dinh dưỡng từ các bữa ăn phục hồi.
Ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?
Dù nước dừa lành tính với phần lớn người có thể trạng bình thường, một số đối tượng người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng bừa bãi khi lên cơn sốt. Nhóm đối tượng đầu tiên cần cảnh giác cao độ là những người có tiền sử bệnh lý về thận, suy giảm chức năng thận hoặc tổn thương cầu thận. Dữ liệu y khoa từ nghiên cứu năm 1992 đã đưa ra cảnh báo rất rõ ràng: nước dừa không được sử dụng ở những bệnh nhân bị mất nước nặng hoặc những người có chức năng thận bị suy giảm [7]. Lý do là vì nước dừa chứa hàm lượng kali rất cao, trong khi quả thận bị suy yếu không thể lọc và đào thải lượng ion kali dư thừa ra nước tiểu hiệu quả. Khi đó, việc uống nhiều nước dừa có thể dẫn tới biến chứng tăng kali máu nguy hiểm, gây rối loạn nhịp tim hoặc ngừng tim đột ngột.
Nhóm đối tượng thứ hai là những người mắc bệnh tả nặng hoặc các trường hợp mất nước trầm trọng [7]. Khi cơ thể lâm vào tình trạng kiệt quệ nước và tụt huyết áp do mất dịch quá mức, việc tự ý bù nước bằng nước dừa thay vì truyền dịch y tế hoặc uống dung dịch điện giải chuẩn có thể làm chậm trễ cơ hội cấp cứu, dẫn đến nguy cơ trụy mạch.
Ngoài ra, những người đang gặp vấn đề về tiêu hóa, bụng dạ nhạy cảm, dễ bị tiêu chảy hoặc đang bị ợ chua cũng cần cẩn trọng. Do nước dừa có xu hướng gây đầy hơi và cồn cào đường tiêu hóa ở một số người khi uống nhanh [4], việc uống quá nhiều khi đang sốt có thể kích thích dạ dày co bóp khó chịu, gây nôn trớ thêm và làm mất nước trầm trọng hơn.
Hướng dẫn áp dụng đúng cách trong đời sống
Để khai thác tối đa lợi ích bù nước của nước dừa mà không gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe khi bị sốt, người chăm sóc cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học đơn giản. Về liều lượng, người lớn chỉ nên uống từ 250 - 500 ml nước dừa mỗi ngày, tương đương khoảng 1 đến 2 cốc nhỏ. Trẻ nhỏ chỉ nên nhấp từng ngụm nhỏ, khoảng nửa cốc mỗi ngày và cần theo dõi sát sao biểu hiện phân cùng phản ứng tiêu hóa của trẻ [7].
Thời điểm sử dụng thích hợp nhất là vào ban ngày, tốt nhất là buổi sáng hoặc giữa buổi chiều khi cơ thể cần bổ sung năng lượng và dịch lỏng sau những đợt toát mồ hôi. Tránh uống nước dừa vào lúc tối muộn trước khi đi ngủ, vì tính chất thúc đẩy bài tiết ion natri và clorua của nước dừa có thể làm tăng nhẹ tần suất đi tiểu [6, 8], gây gián đoạn giấc ngủ quý giá của người bệnh. Người bệnh nên uống trực tiếp nước dừa tươi nguyên chất vừa chặt ra từ quả dừa non, tránh các loại nước dừa đóng hộp có thêm đường phụ gia thương mại. Uống từ từ từng ngụm nhỏ, tuyệt đối không uống quá nhanh hoặc uống nước dừa quá lạnh vừa lấy từ tủ đá ra, nhằm tránh gây co thắt dạ dày đột ngột và làm tăng cảm giác chướng bụng [4].
Cần ghi nhớ rằng nước dừa chỉ là phương tiện hỗ trợ dinh dưỡng nhẹ nhàng, không được dùng để thay thế nước lọc tinh khiết hay dung dịch bù điện giải chuẩn oresol khi có chỉ định y tế. Luôn kết hợp việc uống nước dừa với chế độ ăn lỏng giàu dinh dưỡng, uống xen kẽ nước ấm và nghỉ ngơi trong phòng thoáng mát để cơ thể mau chóng bình phục.
Việc uống nước dừa khi bị sốt là một giải pháp tự nhiên tốt giúp bổ sung nước và các khoáng chất thiết yếu bị mất qua mồ hôi, miễn là người bệnh sử dụng đúng cách và ở mức độ vừa phải. Người bệnh không nên coi nước dừa là thần dược hạ sốt hay phương án thay thế hoàn toàn dung dịch y tế chuyên dụng. Hãy lắng nghe cơ thể, duy trì thói quen uống nước ấm đan xen và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nếu cơn sốt kéo dài dai dẳng hoặc người bệnh có các bệnh nền mạn tính đi kèm.
