Bilberry có giúp nhìn rõ trong đêm? Bằng chứng khoa học nói gì

Nhiều người thường rỉ tai nhau rằng ăn quả việt quất đen (bilberry) hoặc uống các viên bổ sung chiết xuất từ loại quả này sẽ giúp mắt nhìn tinh tường hơn trong đêm. Giai thoại phổ biến nhất bắt nguồn từ Thế chiến II, khi các phi công Không quân Hoàng gia Anh được cho là ăn mứt bilberry trước khi xuất kích ban đêm để bắn trúng mục tiêu trong bóng tối. Nhưng sự thật khoa học đằng sau lời đồn này là gì?

Thực tế, các bằng chứng y khoa hiện đại khẳng định bilberry không giúp cải thiện thị lực ban đêm ở những người có đôi mắt bình thường ^[1]. Dù vậy, các hoạt chất trong loại quả này vẫn có những tác động sinh học nhất định đối với sức khỏe của mắt, đặc biệt là khả năng phục hồi sau khi bị lóa sáng [3, 6].

Giai thoại phi công Thế chiến II và sự thật khoa học

Câu chuyện về mứt bilberry và các phi công ném bom Anh thời Thế chiến II là một trong những huyền thoại dai dẳng nhất trong ngành thực phẩm chức năng [6, 8]. Nhiều tài liệu quảng cáo khẳng định hoạt chất anthocyanin trong bilberry là thần dược giúp mắt nhìn thấu màn đêm ^[2].

Tuy nhiên, khi các nhà nghiên cứu tiến hành đánh giá lại một cách nghiêm túc, câu chuyện trên thực chất không có nền tảng bằng chứng xác thực [1, 6]. Việc dùng bilberry để "tăng cường thị lực ban đêm" cho người bình thường chủ yếu đến từ các quan sát dân gian chưa qua kiểm chứng khoa học [1, 7].

Hoạt chất của bilberry tác động lên mắt như thế nào?

Cơ chế sinh học được nhắc đến nhiều nhất liên quan đến bilberry là tác động của anthocyanin lên sắc tố rhodopsin của võng mạc [6, 7]. Rhodopsin là một sắc tố thị giác rất nhạy cảm với ánh sáng yếu, giúp mắt nhận biết các vật thể trong điều kiện thiếu sáng [6, 7].

Một số nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận anthocyanin chiết xuất từ bilberry có thể thúc đẩy quá trình tái tổng hợp sắc tố rhodopsin, hỗ trợ dinh dưỡng cho võng mạc và khôi phục các cơ chế bảo vệ mô mắt [6, 7]. Ngoài ra, loại quả này còn có hoạt tính chống oxy hóa mạnh, điều biến hoạt động của các enzym tại võng mạc, ổn định sợi collagen, chống viêm và cải thiện vi tuần hoàn máu ^[2]. Dù vậy, những cơ chế sinh học trong phòng thí nghiệm này không đồng nghĩa với việc uống bilberry sẽ biến mắt người bình thường thành "ống nhòm nhìn đêm" [1, 6].

Các thử nghiệm mù đôi đối chứng giả dược nói gì?

Để xác minh thực hư, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng với giả dược – tiêu chuẩn vàng trong nghiên cứu y học [1, 2, 3].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2004 đã rà soát 30 thử nghiệm liên quan đến chiết xuất anthocyanoside từ cây Vaccinium myrtillus (bilberry) và thị lực trong điều kiện ánh sáng yếu ^[1]. Trong số này, có 12 thử nghiệm có nhóm đối chứng dùng giả dược ^[1]. Điểm đáng chú ý là 4 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) mới nhất đều cho kết quả âm tính: bilberry không đem lại lợi ích cho thị lực ban đêm ^[1]. Mặc dù 1 thử nghiệm RCT khác và 7 nghiên cứu không ngẫu nhiên trước đó báo cáo kết quả khả quan, nhưng các nghiên cứu ghi nhận kết quả không cải thiện lại là những nghiên cứu áp dụng phương pháp luận khoa học chặt chẽ hơn ^[1]. Đa số các thử nghiệm (11 trên 12 nghiên cứu) đều thực hiện trên người khỏe mạnh có thị lực bình thường hoặc trên mức trung bình ^[1]. Tổng quan kết luận: giả thuyết anthocyanoside của bilberry giúp cải thiện thị lực ban đêm bình thường không được hỗ trợ bởi các bằng chứng lâm sàng chặt chẽ ^[1].

Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược, thiết kế chéo được công bố năm 2000 đã kiểm tra trực tiếp tác động của bilberry trên các nam thanh niên có thị lực tốt ^[3]. Nghiên cứu gồm 15 người: 8 người dùng giả dược và 7 người dùng viên nang hoạt tính chứa 160 mg chiết xuất bilberry (chứa 25% anthocyanosides), uống 3 lần mỗi ngày (tổng liều 480 mg/ngày) liên tục trong 21 ngày ^[3]. Sau 3 tuần can thiệp, nhóm nghiên cứu cho các đối tượng nghỉ 1 tháng để đào thải hoàn toàn hoạt chất, rồi đảo ngược nhóm dùng thuốc thêm 3 tuần ^[3]. Kết quả kiểm tra đo lường độ sắc nét thị giác ban đêm và độ nhạy tương phản ban đêm trong suốt 3 tháng cho thấy: không có bất kỳ sự khác biệt nào giữa nhóm dùng chiết xuất bilberry liều cao và nhóm dùng giả dược ^[3].

Năm 2014, một nghiên cứu khác tiến hành hai thử nghiệm lâm sàng trên người nhằm kiểm tra tác động của anthocyanin đối với sự thích nghi bóng tối, thị lực ban đêm và khả năng phục hồi thị giác sau khi bị lóa sáng ^[4]. Thử nghiệm ngắn hạn S2 trên 72 người kéo dài 3 tuần can thiệp (nghỉ 3 tuần) với 2 mức liều anthocyanin (271 mg và 7,11 mg đương lượng cyanidin 3-glucoside) ^[4]. Thử nghiệm dài hạn L1 trên 59 người kéo dài 12 tuần can thiệp (nghỉ 8 tuần) với liều 346 mg ^[4]. Ở cả hai thử nghiệm, việc bổ sung anthocyanin hoàn toàn không giúp cải thiện sự thích ứng trong bóng tối hay chức năng thị lực ban đêm ^[4].

Bilberry có thực sự vô dụng với thị lực?

Dù không giúp người bình thường nhìn xuyên màn đêm, bilberry vẫn mang lại một số giá trị sinh học cụ thể đã được ghi nhận trong nghiên cứu [3, 6].

Điểm sáng rõ rệt nhất nằm ở khả năng phục hồi thị giác sau khi bị chói lóa (photobleaching) [3, 6]. Khi bị đèn pha xe ngược chiều hoặc ánh sáng chói chiếu thẳng vào mắt, võng mạc bị "tẩy trắng" sắc tố tạm thời, khiến chúng ta bị lóa mắt ^[4]. Trong nghiên cứu năm 2014 nêu trên, ở cả hai thử nghiệm S2 và L1, việc bổ sung anthocyanin đã đẩy nhanh đáng kể tốc độ phục hồi độ sắc nét thị giác sau khi bị lóa sáng (ở nghiên cứu S2 mức ý nghĩa P = 0,014; ở nghiên cứu L1 mức phục hồi cải thiện tại tuần thứ 8 với P = 0,027 và tuần thứ 12 với P = 0,030) ^[4]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý vẫn chưa rõ liệu sự phục hồi nhanh hơn này có tạo ra khác biệt lớn trong đời sống thị giác hàng ngày hay không ^[4].

Ngoài ra, một nghiên cứu trên 40 phi công quân sự sử dụng 400 mg anthocyanin từ bilberry trước chuyến bay cho thấy: các phi công ghi nhận giảm hiện tượng lưu ảnh sau khi bị lóa mắt và giảm cảm giác mỏi mắt chủ quan, mặc dù các chỉ số khám nghiệm nhãn khoa khách quan không ghi nhận sự thay đổi ^[2]. Các nghiên cứu tổng quan cũng chỉ ra rằng những thử nghiệm dùng liều thấp (12-150 mg anthocyanin mỗi ngày) không đem lại lợi ích, trong khi liều cao hơn (lên tới 720 mg/ngày) cho thấy một số tác động tích cực ở vài khía cạnh đo lường nhưng chưa đủ vững chắc để kết luận thành công ^[2].

Bên cạnh đó, các đánh giá lâm sàng nhấn mạnh một lỗ hổng nghiên cứu lớn: hiện tại hầu như chưa có các thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ đánh giá tác động của bilberry trên những bệnh nhân thực sự bị suy giảm thị lực ban đêm do các bệnh lý về mắt, ví dụ như thoái hóa điểm vàng [1, 6].

Những hiểu lầm thường gặp về viên uống bổ mắt bilberry

Nhiều người tiêu dùng tin rằng cứ uống thực phẩm chức năng chứa bilberry là mắt sẽ sáng hơn và phòng ngừa được mọi tật khúc xạ. Đây là nhận thức chưa chính xác [1, 2, 6].

Một vấn đề phổ biến khác nằm ở chất lượng thực tế của các sản phẩm lưu hành trên thị trường. Một nghiên cứu kiểm tra hàm lượng sắc tố anthocyan trong 5 mẫu thực phẩm chức năng và thuốc bổ mắt mua tại các hiệu thuốc cho thấy hàm lượng anthocyan dao động rất lớn, từ 0,01% đến 4,2% ^[5]. Thậm chí, khi phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao, một mẫu sản phẩm bổ mắt nổi tiếng đã cho kết quả thành phần sắc tố không khớp với bilberry tự nhiên, cho thấy hoạt chất có thể được lấy từ nguồn gốc khác ^[5]. Do đó, người tiêu dùng không nên mù quáng tin vào các lời quảng cáo thổi phồng về nguồn gốc và công dụng của các viên uống bổ mắt trôi nổi ^[5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng chiết xuất bilberry?

Mặc dù bilberry tự nhiên là một loại trái cây an toàn, việc sử dụng các chế phẩm chiết xuất cô đặc liều cao vẫn cần sự thận trọng ở một số đối tượng:

• Những người có bệnh lý mắt nghiêm trọng hoặc suy giảm thị lực ban đêm do bệnh lý không nên tự ý dùng bilberry thay thế cho các phác đồ điều trị chuyên khoa, do hiện tại chưa có bằng chứng lâm sàng chặt chẽ chứng minh hiệu quả điều trị trên các bệnh lý này [1, 6].
• Người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu nên cẩn trọng, do chiết xuất bilberry có thể ảnh hưởng đến vi tuần hoàn ^[2].
• Những người có tiền sử dị ứng với các loại quả mọng họ việt quất.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa mắt hoặc dược sĩ trước khi dùng các viên uống thảo dược bổ trợ liều cao dài ngày.

Áp dụng bilberry hợp lý trong đời sống

Nếu bạn muốn bổ sung bilberry vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày, hãy tiếp cận với tâm thế xem đây là một nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ sức khỏe tổng thể và hỗ trợ giảm mỏi mắt, thay vì kỳ vọng vào khả năng cải thiện thị lực ban đêm [3, 6, 8].

• Lựa chọn sản phẩm: Nếu chọn viên bổ sung, hãy ưu tiên các sản phẩm chuẩn hóa hàm lượng anthocyanin từ các nhà sản xuất uy tín, có kiểm định thành phần rõ ràng để tránh mua phải sản phẩm kém chất lượng hoặc pha tạp nguồn nguyên liệu [6, 7].
• Cách sử dụng: Có thể ăn trực tiếp quả tươi, quả khô hoặc pha bột quả mọng vào sữa chua, ngũ cốc để tận dụng chất xơ và polyphenol tự nhiên ^[6].
• Chăm sóc mắt toàn diện: Không có loại thảo dược nào thay thế được thói quen bảo vệ mắt khoa học. Hãy hạn chế nhìn màn hình điện tử liên tục, đeo kính râm chống chói khi ra nắng, bật đủ đèn khi làm việc ban đêm và khám mắt định kỳ tại các cơ sở y tế.

Bilberry là một loại quả mọng giàu dưỡng chất và chất chống oxy hóa tốt cho cơ thể [6, 8]. Tuy nhiên, huyền thoại về việc ăn bilberry giúp nhìn rõ trong đêm chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ lâm sàng xác đáng ở người khỏe mạnh [1, 2]. Hiểu đúng giá trị thực tế của thực phẩm sẽ giúp bạn chăm sóc đôi mắt một cách thông minh và không lãng phí tiền bạc vào những kỳ vọng thiếu cơ sở.