Nhiều người truyền tai nhau dùng bồ công anh làm trà hoặc bài thuốc dân gian nhằm hạ axit uric, phòng ngừa cơn đau gút tái phát. Đây là thói quen phổ biến nhưng liệu kinh nghiệm dân gian này đã có kiểm chứng khoa học xác thực hay chưa?

Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại các trích đoạn nghiên cứu khoa học cơ bản chưa cung cấp dữ liệu thực nghiệm trực tiếp về cây bồ công anh (Dandelion) đối với việc ức chế enzym xanthine oxidase hay tăng đào thải axit uric máu. Do đó, tuyên bố bồ công anh giúp hạ axit uric hoặc trị gút vẫn chưa có bằng chứng khoa học cụ thể chứng minh.

Axit uric tăng cao do đâu và sinh ra như thế nào?

Axit uric là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của các nhân purin trong cơ thể người [1]. Enzym xanthine oxidoreductase tồn tại ở hai dạng chính gồm xanthine dehydrogenase và xanthine oxidase [2]. Khi hoạt động, nhóm enzym này thực hiện phản ứng chuyển hóa hypoxanthine thành xanthine, rồi từ xanthine chuyển hóa thành urate hoặc axit uric [2]. Quá trình oxy hóa xanthine thành axit uric nhờ xúc tác của xanthine oxidase cũng là một nguồn phát sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [1, 2].

Lượng axit uric tích tụ nhiều trong máu dẫn đến tình trạng tăng axit uric máu, nguyên nhân trực tiếp dẫn tới bệnh gút và các rối loạn sức khỏe liên quan [5, 8]. Ở loài người, do quá trình tiến hóa làm mất đi enzym uricase tại gan, việc loại bỏ axit uric phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thận [3]. Tuy nhiên, ống thận tái hấp thu axit uric đã lọc rất hiệu quả khiến sự đào thải qua thận chưa hoàn hảo [3]. Vì thế, hiện tượng tăng axit uric máu ở người thường bắt nguồn từ việc suy giảm bài tiết qua thận hơn là tăng sản xuất [3]. Dù vậy, enzym xanthine oxidase tăng hoạt động dưới tình trạng thiếu máu cục bộ hoặc thiếu oxy cũng gây dư thừa nồng độ chất này [3].

Vai trò then chốt của xanthine oxidase và phản ứng ngược

Xanthine oxidase đóng vai trò trung tâm tạo ra axit uric, đồng thời sinh ra các gốc oxy hóa tự do dẫn tới hiện tượng viêm [3]. Trên mô hình tế bào cơ trơn mạch máu người và đại thực bào THP-1, enzym xanthine oxidase kích hoạt hình thành tế bào bọt qua con đường LOX-1 và phức hợp thụ thể viêm NLRP3, giải phóng caspase-1, IL-1beta và IL-18 [4]. Bản thân axit uric cũng kích thích sinh tế bào bọt thông qua con đường thụ thể CD36 [4].

Dù vậy, cơ thể người có cơ chế tự điều hòa thú vị liên quan đến nồng độ chất này. Nghiên cứu động học in vitro chỉ ra axit uric ức chế không cạnh tranh với xanthine oxidase khi cơ chất là xanthine với chỉ số Ki là 70 microM [5]. Nghiên cứu năm 1993 trên huyết tương lấy từ 8 người lớn và 8 trẻ sơ sinh cho thấy axit uric ở mức 150 và 300 microM lần lượt làm giảm quá trình oxy hóa xanthine tạo axit uric ở người lớn 37,5% và 48,9% [6]. Đồng thời, mức giảm tạo superoxide tương ứng là 23,2% và 32,0% [6]. Kết quả này cho thấy axit uric nội sinh trong huyết tương có tác dụng ức chế ngược hoạt tính của xanthine oxidase và giảm tạo hydrogen peroxide [6].

Bằng chứng khoa học về bồ công anh: Đã có hay chưa?

Nhiều tài liệu đại chúng xếp bồ công anh vào nhóm thảo mộc lợi tiểu, giải độc hay hỗ trợ bệnh gút. Tuy nhiên, xem xét toàn bộ các tài liệu nghiên cứu hiện có, hoàn toàn chưa có dòng dữ liệu thực nghiệm trực tiếp nào chứng minh chiết xuất bồ công anh tác động lên enzym xanthine oxidase hoặc thúc đẩy thận đào thải axit uric.

Các tổng quan khoa học năm 2023 về chất ức chế xanthine oxidase phân tích nhiều nhóm hoạt chất tự nhiên và tổng hợp như dẫn xuất pyrimidine, triazole, isonicotinamide, chalcone, furan, coumarin, pyrazole và imidazole [1]. Không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên người, thậm chí thiếu vắng cả dữ liệu trên mô hình chuột về cây bồ công anh trong việc hạ axit uric. Vì vậy, người bệnh cần nhìn nhận rõ khoảng trống giữa lời đồn truyền miệng và thực chứng y khoa.

Nghiên cứu chất ức chế tự nhiên: Ví dụ từ hợp chất thực nghiệm

Để hiểu rõ cách một hoạt chất tự nhiên hay tổng hợp hạ axit uric ra sao, các nhà khoa học phải kiểm tra chặt chẽ trên mô hình phòng thí nghiệm [5, 8]. Năm 2011, một nghiên cứu đánh giá dẫn xuất chalcone tổng hợp in vitro phát hiện hợp chất 3,5,2',4'-tetrahydroxychalcone có hoạt tính ức chế cạnh tranh xanthine oxidase với IC50 đạt 22,5 microM và Ki là 17,4 microM [7].

Trên mô hình động vật sống, các nhà nghiên cứu cho chuột bị tăng axit uric máu uống hợp chất này qua đường dạ dày [7]. Kết quả cho thấy hợp chất làm giảm đáng kể axit uric huyết thanh và ức chế hoạt tính xanthine oxidase tại gan chuột theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [7]. Thử nghiệm độc tính cấp ghi nhận chất này an toàn ở mức liều lên tới 5 g/kg trên chuột [7]. Một hợp chất muốn được xem là có triển vọng trị liệu cần trải qua các bước sàng lọc chuẩn xác từ ống nghiệm đến động vật như vậy, điều mà cây bồ công anh hiện chưa được kiểm chứng trong các dữ liệu này.

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng dược liệu có tính "mát gan", "lợi tiểu" với việc điều trị triệt để bệnh gút. Axit uric tồn tại liên quan chặt chẽ đến sự sống của mô sống; mô hình chuột bị loại bỏ hoàn toàn gen XOR (XOR knockout) sẽ chết trong tháng đầu đời do loạn sản thận nặng, xơ hóa kẽ thận và tích tụ hypoxanthine [2]. Do đó việc can thiệp ức chế enzym chuyển hóa đòi hỏi đích đến phân tử rõ rệt chứ không chỉ là uống các loại nước lá bừa bãi.

Thêm vào đó, việc dùng thuốc ức chế chuyên biệt (như allopurinol) đã được chứng minh cải thiện chức năng nội mô trên mô hình nghiên cứu suy tim, trong khi các thuốc tăng đào thải axit uric như probenecid lại không mang lại hiệu quả tương đương [3]. Điều này chỉ ra vai trò bảo vệ tim mạch đến từ việc ngăn chặn xanthine oxidase sinh gốc tự do hơn là chỉ làm hạ đơn thuần nồng độ axit uric [3]. Dùng bồ công anh tự phát theo niềm tin dân gian hoàn toàn không mang lại sự can thiệp trúng đích này.

Ai nên thận trọng khi dùng thảo dược không rõ tác dụng?

Người mắc bệnh thận mạn (CKD) cần hết sức thận trọng khi tự ý sử dụng các loại cây cỏ tự nhiên như bồ công anh. Mối liên hệ giữa axit uric và suy giảm chức năng thận mạn chịu ảnh hưởng lớn từ độ thanh thải của thận và hệ thống xanthine oxidase [2]. Người bệnh thận nếu tự ý uống lượng lớn nước sắc thảo mộc có thể làm tăng gánh nặng lọc cho cầu thận hoặc gây tương tác bất lợi.

Bệnh nhân gút mạn tính hoặc đang trải qua cơn gút cấp không được tự ý ngưng phác đồ điều trị được chỉ định để chuyển sang uống nước lá. Ngoài ra, phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và người có bệnh tim mạch nền mạn tính cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dung nạp bất kỳ loại trà thảo mộc nào kéo dài nhằm tránh rối loạn điện giải.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Người bệnh có thể sử dụng trà thảo mộc thông thường như một thức uống giải khát nhẹ nhàng không đường, nhưng chỉ nên dùng với lượng vừa phải. Tuyệt đối không xem bồ công anh là phương thuốc thay thế cho thuốc hạ axit uric chuẩn mực hoặc thuốc kiểm soát cơn viêm khớp do gút.

Để kiểm soát axit uric hiệu quả, người dân cần tuân thủ chế độ dinh dưỡng giảm bớt thực phẩm chứa hàm lượng purin cao, uống đủ nước mỗi ngày và hạn chế rượu bia. Khi kiểm tra sức khỏe phát hiện axit uric máu tăng cao, người bệnh cần đến bệnh viện khám và tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn từ bác sĩ chuyên khoa.