Bố mẹ kén ăn có di truyền sang con không?

Bữa cơm gia đình thường biến thành "cuộc chiến" khi trẻ liên tục lắc đầu trước các món rau củ hoặc thức ăn lạ. Nhiều phụ huynh tự hỏi liệu thói quen kén ăn này là do trẻ bắt chước người lớn, hay chính bố mẹ đã truyền lại "gen" kén chọn thực phẩm cho con.

Câu trả lời là có. Kén ăn ở trẻ nhỏ chịu sự chi phối mạnh mẽ của cả hai yếu tố: di truyền từ bố mẹ và môi trường nuôi dưỡng trong gia đình ^[1], ^[2]. Các nghiên cứu trên cặp song sinh chỉ ra rằng hơn 70% sự khác biệt về hành vi kén ăn ở trẻ nhỏ được giải thích bởi biến thể di truyền ^[3]. Tuy nhiên, cách bố mẹ cho con ăn, bầu không khí bữa cơm và việc trẻ bắt chước thực đơn của người lớn cũng đóng vai trò quyết định không kém ^[4], ^[2], ^[5].

Cơ chế di truyền và sự tương tác trong bữa ăn gia đình

Kén ăn được đặc trưng bởi việc trẻ không sẵn lòng ăn các món quen thuộc hoặc từ chối thử món mới, đi kèm với sở thích thực phẩm rất cứng nhắc ^[5]. Ngay từ khi chào đời, trẻ sơ sinh đã có xu hướng bẩm sinh thích vị ngọt ^[4], ^[5]. Việc trẻ chuộng thực phẩm giàu năng lượng nhưng nghèo dinh dưỡng (như đồ ngọt, bánh kẹo) hơn các món rau củ có vị đắng hoặc chua bắt nguồn từ sự kết hợp giữa đặc điểm di truyền tiến hóa và môi trường tiếp xúc thực phẩm ^[4].

Về mặt sinh học, sự khác biệt trong cảm nhận mùi vị do biến thể gen khiến một số trẻ nhạy cảm quá mức với vị đắng hoặc kết cấu thức ăn ^[6], ^[2]. Cụ thể, các biến thể đơn nucleotide (SNP — những thay đổi nhỏ trong trình tự ADN) ở các gen thụ thể cảm nhận hóa học có liên quan trực tiếp đến hành vi kén ăn ^[6].

Song song với yếu tố gen, môi trường gia đình định hình cách trẻ chấp nhận hay từ chối món ăn ^[2]. Một tổng quan hệ thống từ 10 nghiên cứu định tính tại các nước phương Tây (Anh, Mỹ, Úc, Pháp) trên nhóm trẻ mẫu giáo từ 18 tháng đến 5 tuổi cho thấy mối quan hệ hai chiều giữa cách bố mẹ cho ăn và tính kén ăn của trẻ ^[4]. Hành vi này phát triển theo thời gian thông qua các tương tác phức tạp trong bữa ăn, bao gồm cảm xúc trên bàn ăn và niềm tin của phụ huynh ^[4]. Việc bố mẹ ép ăn hoặc dùng món trẻ thích làm "phần thưởng" hối lộ đều làm gia tăng tình trạng kén ăn ^[1], ^[4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về gen và hành vi kén ăn?

Nhiều công trình nghiên cứu đã định lượng cụ thể mức độ ảnh hưởng của gen di truyền và thói quen gia đình lên bàn ăn của trẻ.

Một nghiên cứu cắt ngang tại Thổ Nhĩ Kỳ công bố năm 2022 đã chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa tiền sử kén ăn của bố mẹ và con cái ^[1]. Kết quả cho thấy nguy cơ trẻ kén ăn tăng gấp 2,85 lần nếu chỉ có mẹ kén ăn, tăng 5,99 lần nếu chỉ có bố kén ăn, và tăng vọt lên tới 22,79 lần nếu cả bố và mẹ đều là người kén ăn ^[1]. Nghiên cứu này cũng dẫn lại dữ liệu trên 5.390 cặp song sinh từ 8 đến 11 tuổi, khẳng định chứng sợ thức ăn mới (neophobia) có tính di truyền gia đình rất cao, bên cạnh ảnh hưởng từ sai lầm trong cách cho ăn của phụ huynh ^[1]. Ngoài ra, trẻ có mẹ trình độ học vấn thấp, mẹ đi làm, mẹ lớn tuổi hoặc bố nghiện thuốc lá nặng cũng có tỷ lệ kén ăn cao hơn; trong khi việc có anh chị em ruột lại là yếu tố bảo vệ giúp giảm nguy cơ này ^[1].

Để giải mã sâu hơn về gen, một nghiên cứu công bố năm 2017 tại Mỹ đã khảo sát 153 trẻ mẫu giáo da trắng từ 2 đến 5 tuổi thông qua bảng hỏi phụ huynh, đo chỉ số khối cơ thể (BMI) và lấy mẫu nước bọt phân tích gen ^[6]. Sau khi kiểm soát các yếu tố độ tuổi, giới tính, tiền sử bú mẹ và trình độ học vấn của phụ huynh, các nhà khoa học phát hiện biến thể ở hai gen cảm nhận hóa học là TAS2R38 (mã rs713598) và CA6 (mã rs2274327) có liên quan chặt chẽ với hành vi kén ăn ở trẻ ^[6]. Tuy nhiên, nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ trực tiếp giữa các biến thể gen này với chỉ số BMI của trẻ ^[6].

Ở góc độ hành vi sớm từ giai đoạn sơ sinh, một nghiên cứu công bố năm 2003 đã theo dõi 135 trẻ từ lúc mới sinh đến khi được 5,5 tuổi tại phòng thí nghiệm và tại nhà ^[7]. Các nhà nghiên cứu nhận thấy những trẻ kén ăn (đặc biệt hay tránh ăn rau) đã bộc lộ kiểu bú khác biệt ngay từ tuần thứ 2 và tuần thứ 4 sau sinh, với số nhịp bú ít hơn trong mỗi cữ ^[7]. Nhóm trẻ này cũng thể hiện nhiều cảm xúc tiêu cực hơn theo báo cáo của cha mẹ, và các bé gái kén ăn có xu hướng giảm lượng calo nạp vào trong giai đoạn từ 3,5 đến 5,5 tuổi ^[7]. Đáng chú ý, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa tính kén ăn của trẻ với các yếu tố tiền thân từ cha mẹ như ăn uống mất kiểm soát, ăn kiêng khem hay sự không hài lòng về ngoại hình của phụ huynh ^[7].

Tuy nhiên, thói quen ăn uống thực tế của người mẹ và thời điểm tập ăn lại tác động rất lớn, theo một nghiên cứu dọc quy mô lớn công bố năm 2018 theo dõi từ 5.758 đến 6.608 trẻ em ^[5]. Nghiên cứu đánh giá trẻ từ trong bụng mẹ qua 2 năm đầu đời và xác định mức độ kén ăn lúc 3 tuổi ^[5]. Kết quả chỉ ra rằng việc gặp khó khăn khi ăn dặm và cho trẻ làm quen với thức ăn lợn cợn (lumpy foods) muộn sau 9 tháng tuổi làm tăng nguy cơ trẻ trở nên rất kén ăn ^[5]. Đặc biệt, có tới 56% trẻ ở mốc 15 tháng tuổi được xem là hay chọn lọc thức ăn ^[5]. Nếu người mẹ không quá lo lắng, chỉ 17% số trẻ này trở nên rất kén ăn lúc 3 tuổi; ngược lại, nếu mẹ rất lo lắng về hành vi của con, tỷ lệ trẻ kén ăn nặng lúc 3 tuổi tăng lên tới 50% ^[5]. Nghiên cứu khẳng định việc mẹ cho con ăn trái cây tươi và ăn cùng món với con là yếu tố bảo vệ giúp ngừa kén ăn, trong khi thói quen cho ăn đồ chế biến sẵn làm tăng nguy cơ này ^[5].

Hiểu lầm thường gặp của phụ huynh khi con biếng ăn, chọn món

Sai lầm phổ biến nhất của bố mẹ là bỏ cuộc quá sớm khi giới thiệu món mới. Nghiên cứu tại Úc năm 2020 chỉ ra rằng để trẻ chấp nhận và thích một món ăn lạ, trẻ có thể cần được tiếp xúc lặp đi lặp lại tới 15 lần ^[4]. Thế nhưng, hầu hết phụ huynh đã vội kết luận con mình kén ăn và ngừng cung cấp món đó chỉ sau 3 đến 5 lần bị trẻ từ chối ^[4]. Việc tiếp xúc nhiều lần lại càng quan trọng đối với những trẻ có sự nhạy cảm quá mức về giác quan ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là dùng áp lực ép con ăn hết suất hoặc ép ăn món bổ dưỡng ^[1], ^[4], ^[2]. Một nghiên cứu tại Thụy Điển công bố năm 2018 dẫn lại khảo sát trên 203 trẻ từ 4 đến 8 tuổi bị thừa cân hoặc béo phì cho thấy: ở nhóm trẻ kén ăn, cha mẹ thường ít giám sát hơn nhưng lại gây áp lực ép ăn cao hơn và để trẻ tự kiểm soát việc ăn gì, khi nào nhiều hơn ^[2]. Việc ép trẻ ăn cho sạch đĩa có thể phá vỡ khả năng tự nhận biết tín hiệu đói - no tự nhiên của cơ thể, gây bất lợi lớn cho những trẻ vừa kén ăn vừa thừa cân ^[2].

Ai nên thận trọng với chứng kén ăn ở trẻ?

Kén ăn ở trẻ mẫu giáo có liên quan đến nguy cơ ở cả hai thái cực: nhẹ cân suy dinh dưỡng và thừa cân béo phì ^[6]. Phụ huynh có con vừa béo phì vừa kén ăn cần đặc biệt thận trọng vì đây là "thách thức kép", đòi hỏi sự tinh tế cao độ trong cách cho ăn để không làm rối loạn tín hiệu thèm ăn của trẻ ^[2].

Những gia đình có cả bố và mẹ đều kén ăn (nguy cơ con kén ăn tăng 22,79 lần) hoặc phụ huynh đang chịu nhiều căng thẳng tâm lý cũng cần lưu tâm ^[1]. Một nghiên cứu định tính năm 2023 tại Úc thực hiện phỏng vấn sâu qua Zoom với 10 phụ huynh có con từ 2 đến 6 tuổi bị kén ăn mức độ cực đoan (điểm số kén ăn từ 3,33 trở lên theo thang đo CEBQ) cho thấy tình trạng này tác động nặng nề đến cảm xúc của cha mẹ và làm xáo trộn các mối quan hệ trong bữa cơm gia đình ^[8]. Ngoài ra, những bà mẹ có tâm lý quá lo âu khi thấy con chọn lọc thức ăn ở giai đoạn 15 tháng tuổi cũng cần điều chỉnh cảm xúc, bởi sự lo lắng thái quá có thể đẩy tỷ lệ kén ăn nặng ở tuổi lên 3 từ 17% lên 50% ^[5].

Lưu ý rằng các bằng chứng hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Một số nghiên cứu dựa trên bảng hỏi do cha mẹ tự báo cáo hoặc phỏng vấn bán cấu trúc, có thể làm phóng đại mối liên hệ giữa độ nhạy cảm giác quan và tính kén ăn ^[3]. Các quan sát tương tác mẹ - con thực hiện trong phòng thí nghiệm trường đại học cũng có thể khiến trẻ phản ứng khác ngày thường do môi trường lạ ^[3]. Do đó, khi trẻ kén ăn đi kèm chậm tăng trưởng, sụt cân hoặc ảnh hưởng tâm lý gia đình, bố mẹ nên tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được lắng nghe và tư vấn phác đồ dựa trên bằng chứng khoa học, thay vì tự ý dùng thuốc hay ép buộc ^[8].

Áp dụng thực tế: Làm gì để cải thiện bữa ăn cho trẻ?

Dù không thể thay đổi gen di truyền như TAS2R38 hay CA6, bố mẹ hoàn toàn có thể xoay chuyển tình thế bằng cách thay đổi môi trường thực phẩm trong nhà ^[6], ^[2].

Về thời điểm và cách chế biến: Hãy giới thiệu thức ăn có độ lợn cợn (không xay nhuyễn hoàn toàn) cho trẻ trước cột mốc 9 tháng tuổi ^[5]. Ưu tiên sử dụng thực phẩm tươi sống, đặc biệt là trái cây tươi, và hạn chế tối đa các loại thực phẩm chế biến sẵn ^[5].

Về cách kết hợp và tương tác trong bữa ăn: Bố mẹ nên ngồi ăn cùng bữa và ăn cùng một thực đơn với trẻ ^[5]. Khi muốn tập cho con ăn một loại rau củ hoặc món mới, hãy kiên trì bày biện và giới thiệu món đó trên bàn ăn lên đến 15 lần ở các bữa khác nhau mà không ép buộc, không dùng đồ ngọt làm phần thưởng trao đổi ^[1], ^[4]. Đối với trẻ có dấu hiệu thừa cân kèm kén ăn, việc cha mẹ quản lý hợp lý (hạn chế đồ ăn vặt nghèo dinh dưỡng) có liên quan đến việc giúp trẻ tăng lượng tiêu thụ rau củ và trái cây ^[4], ^[2].

Nhìn chung, việc trẻ chọn lọc thức ăn ở giai đoạn nhỏ (như mốc 15 tháng tuổi) là hiện tượng phát triển rất phổ biến ^[5]. Thay vì lo lắng hay tạo áp lực trên bàn ăn, sự bình tĩnh của bố mẹ, kết hợp với việc kiên trì cung cấp đa dạng thực phẩm tươi và làm gương tốt trong mỗi bữa cơm chính là chìa khóa giúp trẻ vượt qua rào cản di truyền để ăn uống lành mạnh hơn ^[4], ^[5].