Nhiều bậc phụ huynh lo lắng về nguy cơ béo phì hoặc huyết áp tăng sớm ở con trẻ nên muốn tìm đến các thực đơn lành mạnh dành cho người lớn. Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension), vốn nổi tiếng với hiệu quả hạ huyết áp, thường được cân nhắc đưa vào bữa ăn của cả gia đình. Liệu việc áp dụng chế độ này cho trẻ ở độ tuổi mầm non có thực sự mang lại lợi ích tim mạch hay tiềm ẩn rủi ro phát triển?
Dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy sự tuân thủ các nguyên tắc ăn uống kiểu DASH mang lại mối liên hệ tích cực với sức khỏe tim mạch ở trẻ em, nhưng các bằng chứng can thiệp trực tiếp trên lứa tuổi mầm non (3-5 tuổi) vẫn còn thiếu hụt [1], [2]. Phần lớn dữ liệu trên trẻ nhỏ đến từ các nghiên cứu quan sát dài hạn, trong khi thử nghiệm can thiệp chủ yếu thực hiện trên nhóm thanh thiếu niên hoặc đối tượng bệnh lý cụ thể [3], [4]. Trẻ em đang trong giai đoạn phát triển nhanh không thể áp dụng máy móc chế độ ăn của người trưởng thành [1].
Chế độ ăn DASH được xây dựng như thế nào?
Chế độ DASH tập trung vào việc tiêu thụ nhiều rau củ, trái cây, các loại hạt, ngũ cốc nguyên hạt, kết hợp với các sản phẩm sữa ít béo hoặc không béo, thịt nạc, gia cầm và cá [5], [6]. Kiểu ăn này nhằm giảm nguồn chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa và đường bổ sung [5].
Các chuyên gia tim mạch đã tích hợp mô hình ăn uống tương tự DASH vào hướng dẫn chế độ ăn cho trẻ từ sơ sinh đến 18 tuổi (như mô hình CHILD-1) [5]. Thay vì đặt ra các mục tiêu dưỡng chất cứng nhắc, mô hình này hướng dẫn số khẩu phần ăn thực tế phù hợp với từng lứa tuổi để vừa đáp ứng đủ nhu cầu năng lượng, vừa giảm thiểu nguy cơ tim mạch sớm [5].
Bằng chứng khoa học về lợi ích tim mạch ở trẻ
Các nghiên cứu quan sát ghi nhận chế độ ăn theo định hướng DASH có liên quan đến các chỉ số tim mạch và chuyển hóa khả quan ở trẻ nhỏ. Một nghiên cứu theo dõi đoàn hệ tại Amsterdam trên 869 trẻ em nhận thấy, trẻ có điểm chế độ ăn DASH cao hơn lúc 5-6 tuổi có sự suy giảm rõ rệt về huyết áp tâm thu (-2,7 mmHg), huyết áp tâm trương (-2,4 mmHg), vòng eo (-1,0 cm) và triglycerid máu (-0,20 mmol/L) sau 6 năm theo dõi khi bước vào tuổi 11-12 [4].
Ở lứa tuổi thanh thiếu niên, các nghiên cứu cũng ghi nhận xu hướng cải thiện chuyển hóa. Một nghiên cứu tại Mexico trên 574 trẻ em và thiếu niên cho thấy điểm số DASH cao liên quan nghịch với nồng độ insulin huyết thanh và chỉ số kháng insulin [7]. Ngoài ra, dữ liệu tổng hợp cho thấy trẻ em và thanh thiếu niên có điểm số DASH cao nhất giảm 64% nguy cơ mắc hội chứng chuyển hóa so với nhóm có điểm thấp nhất [6].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 10 tuần trên 40 thanh thiếu niên mắc bệnh máu khó đông cũng cho thấy nhóm ăn theo chế độ DASH có sự suy giảm huyết áp tâm thu (-0,48 mmHg), huyết áp tâm trương (-0,48 mmHg), đường huyết đói và mỡ máu xấu so với nhóm đối chứng [3]. Dù vậy, kết quả này được thực hiện trên nhóm bệnh lý chuyên biệt ở độ tuổi vị thành niên và không đại diện cho trẻ mầm non nói chung [3].
Rủi ro thiếu hụt năng lượng và sai lầm từ phụ huynh
Trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ, do đó can thiệp dinh dưỡng luôn phải bảo đảm tăng trưởng thể chất và phát triển hệ thần kinh trước khi hướng tới các mục tiêu dự phòng bệnh tật [1]. Những chế độ ăn tốt cho tim mạch của người lớn chưa chắc đã phù hợp hoàn toàn cho trẻ trong độ tuổi lớn nhanh [1].
Một nghiên cứu cắt ngang trên 146 người chăm sóc trẻ mầm non từ 3-5 tuổi tại Mỹ cho thấy điểm chất lượng bữa ăn theo thang DASH chỉ ở mức trung bình đến thấp (40,5/100) [2]. Đáng chú ý, hành vi hạn chế thực phẩm của trẻ vì lý do sức khỏe từ phía cha mẹ lại là yếu tố liên quan đến chất lượng bữa ăn tổng thể thấp hơn ở trẻ [2]. Khi phụ huynh kiêng khem quá mức hoặc cắt giảm chất béo đột ngột, trẻ mầm non có nguy cơ bị thiếu hụt tổng năng lượng và các axit béo cần thiết cho não bộ.
Những điều nghiên cứu chưa thể giải đáp
Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào đánh giá việc áp dụng chế độ DASH hạn chế natri nghiêm ngặt trên trẻ mầm non khỏe mạnh (dưới 6 tuổi). Các dữ liệu lớn như khảo sát NHANES từ 8-18 tuổi chỉ ghi nhận mối liên hệ hạ huyết áp rõ ràng ở lứa tuổi 11-18, nhưng không tìm thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê ở các độ tuổi nhỏ hơn [8].
Các nhà nghiên cứu vẫn chưa chuẩn hóa được lượng khẩu phần tối ưu của từng nhóm thực phẩm DASH cho trẻ mầm non để vừa đảm bảo tăng trưởng thần kinh vừa bảo vệ tim mạch [1]. Tác động dài hạn của việc can thiệp khẩu phần ít béo từ giai đoạn 3-5 tuổi đối với chiều cao và chỉ số phát triển trí tuệ vẫn là khoảng trống cần thêm dữ liệu làm rõ [1].
Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ DASH?
Trẻ mầm non có tình trạng nhẹ cân, suy dinh dưỡng hoặc chậm phát triển thể chất không nên áp dụng chế độ ăn hạn chế năng lượng hay cắt giảm chất béo. Việc ép trẻ ăn theo thực đơn giảm muối của người lớn có thể khiến trẻ chán ăn và không nạp đủ calo hàng ngày [1].
Cha mẹ có xu hướng kiểm soát hoặc hạn chế thức ăn quá mức cần cẩn trọng để không gây phản tác dụng lên chất lượng dinh dưỡng của con [2]. Trẻ mắc các bệnh lý bẩm sinh, bệnh thận hoặc rối loạn tiêu hóa cần có chế độ ăn chuyên biệt do bác sĩ dinh dưỡng thiết kế riêng.
Cách tiếp cận cân bằng cho trẻ mầm non
Thay vì áp dụng thực đơn DASH nghiêm ngặt của người lớn, gia đình nên học tập các nguyên tắc ăn uống đa dạng và lành mạnh. Hướng dẫn y khoa khuyến khích tập cho trẻ thói quen ăn nhiều loại rau củ, quả chín, ngũ cốc nguyên hạt và cá ngay từ sớm [5].
Phụ huynh nên làm gương trong bữa ăn gia đình và giới thiệu từ 2 đến 3 khẩu phần rau quả phù hợp với độ tuổi của trẻ trong mỗi bữa [5]. Tránh việc tự ý siết chặt khẩu phần hay kiêng khem cực đoan vì trẻ mầm non vẫn cần nguồn năng lượng cân bằng để hoàn thiện các cơ quan trong cơ thể [1], [5]. Khi có nghi ngờ về tình trạng thừa cân hoặc huyết áp của trẻ, phụ huynh nên đưa con đến khám chuyên khoa thay vì tự điều chỉnh chế độ ăn tại nhà.
