Nhiều phụ huynh lo ngại việc áp dụng chế độ ăn giàu thực vật như Địa Trung Hải có thể khiến trẻ mầm non bị thiếu chất hoặc chậm tăng trưởng thể chất. Ngược lại, một số người kỳ vọng mô hình này là giải pháp kiểm soát cân nặng sớm. Dữ liệu khoa học hiện tại cho thấy điều gì về tác động thực tế của chế độ ăn này lên sự phát triển của trẻ nhỏ?

Các nghiên cứu quan sát quy mô lớn ghi nhận chế độ ăn Địa Trung Hải liên quan đến việc giảm nguy cơ thừa cân và béo phì ở trẻ [1], [2]. Chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy mô hình ăn uống này làm trẻ chậm lớn hay kìm hãm chiều cao tự nhiên [2].

Hiệu quả kiểm soát cân nặng qua các nghiên cứu đoàn hệ

Nghiên cứu IDEFICS đã theo dõi 16.220 trẻ em từ 2 đến 9 tuổi tại 8 quốc gia châu Âu và tiến hành đánh giá lại trên 9.114 trẻ sau hai năm [2]. Kết quả cho thấy mức độ tuân thủ cao chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải có mối liên hệ nghịch với tình trạng thừa cân, béo phì (OR = 0,85, khoảng tin cậy 95%: 0,77–0,94) và tỷ lệ phần trăm khối mỡ (hệ số beta = -0,22) [2]. Mức độ tuân thủ tốt ngay từ đầu cũng giúp giảm nguy cơ tăng chỉ số khối cơ thể (BMI) (OR = 0,87), tăng chu vi vòng eo (OR = 0,87) và tăng tỷ số vòng eo trên chiều cao (OR = 0,88) sau 2 năm [2].

Một tổng quan hệ thống năm 2016 trên trẻ mầm non tại các quốc gia Địa Trung Hải thuộc Liên minh Châu Âu chỉ ra rằng phần lớn trẻ nhỏ có mức độ tuân thủ thấp với mô hình ăn uống truyền thống này [1]. Sự thiếu hụt tuân thủ đi kèm với việc tiêu thụ nhiều đồ ăn vặt, nước ngọt và lượng natri dư thừa, dẫn đến tỷ lệ thừa cân béo phì tăng cao [1].

Tác động từ dinh dưỡng của người mẹ trong thai kỳ

Dinh dưỡng thai kỳ đóng vai trò quan trọng trong việc lập trình chuyển hóa và định hình nguy cơ béo phì sớm ở trẻ [3], [4]. Phân tích từ nghiên cứu tiến cứu ECLIPSES trên 272 cặp mẹ con cho thấy người mẹ tuân thủ chặt chẽ chế độ ăn Địa Trung Hải khi mang thai giúp giảm nguy cơ con bị thừa cân hoặc béo phì ở thời điểm 4 tuổi (OR = 0,34, khoảng tin cậy 95%: 0,12–0,90) [3].

Khoảng thời gian 1000 ngày đầu đời, tính từ lúc thụ thai đến khi trẻ tròn 24 tháng tuổi, được xác định là giai đoạn nền tảng cho sự phát triển [5]. Chế độ ăn Địa Trung Hải của người mẹ trong giai đoạn tiền thụ thai và cho con bú có thể cải thiện chất lượng sữa mẹ, hỗ trợ kiểm soát các biến chứng thai kỳ và góp phần bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ béo phì sớm [4].

Chế độ ăn Địa Trung Hải có làm chậm tăng trưởng?

Trọng tâm của chế độ ăn Địa Trung Hải là tập trung vào thực phẩm nguyên bản, chất béo lành mạnh từ dầu thực vật hoặc cá, thay vì cắt giảm năng lượng tiêu cực [6]. Dữ liệu từ các nghiên cứu theo dõi không ghi nhận tình trạng suy dinh dưỡng hay kìm hãm chỉ số nhân trắc học ở những trẻ ăn theo xu hướng này [2]. Ngược lại, chế độ ăn giúp kiểm soát sự tích lũy mỡ thừa và chu vi vòng eo mà không gây gián đoạn đà tăng trưởng tự nhiên [2].

Tốc độ tăng cân nhanh trong 6 tháng đầu đời từng được chứng minh là làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì khi trẻ bước vào độ tuổi 10–12 (OR = 1,36, khoảng tin cậy 95%: 1,13–1,63) [7]. Do đó, việc duy trì một chế độ ăn cân bằng từ sớm giúp định hình quỹ đạo tăng trưởng ổn định, ngăn chặn hiện tượng tăng cân quá mức thay vì làm suy giảm thể trạng [5], [7].

Các thử nghiệm can thiệp đang được thực hiện

Phần lớn các dữ liệu hiện có bắt nguồn từ nghiên cứu quan sát, do đó các nhà khoa học đang tiến hành thử nghiệm can thiệp trực tiếp [6]. Nghiên cứu MELI-POP tại Tây Ban Nha là một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 310 trẻ từ 3 đến 6 tuổi có nguy cơ béo phì [6].

Trẻ trong nhóm can thiệp được hướng dẫn chế độ ăn Địa Trung Hải, bổ sung dầu ô liu nguyên chất và ăn cá tối thiểu 2 lần mỗi tuần, kết hợp 3 buổi vận động thể chất mỗi tuần (mỗi buổi 60 phút) [6]. Nghiên cứu này hướng tới theo dõi tỷ lệ mỡ thừa và các chỉ số sinh hóa chuyển hóa trong vòng 5 đến 10 năm để đánh giá chính xác hiệu quả bảo vệ lâu dài [6].

Những điều khoa học hiện chưa có câu trả lời

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp ngưỡng khuyến nghị cụ thể về lượng gram chất béo bão hòa tối đa dành riêng cho từng độ tuổi mầm non. Dữ liệu cũng chưa làm rõ liệu việc áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải nghiêm ngặt đơn thuần mà không có hoạt động thể chất đi kèm thì có mang lại hiệu quả bảo vệ tương đương hay không. Ngoài ra, sự biến thiên về văn hóa ẩm thực ngoài khu vực châu Âu đối với chế độ ăn này trên sự phát triển thể chất của trẻ vẫn chưa được khảo sát đầy đủ.

Đối tượng cần thận trọng khi áp dụng

Trẻ nhỏ có nhu cầu năng lượng và vi chất cao để phát triển não bộ và khung xương. Phụ huynh không nên tự ý cắt giảm chất béo trong khẩu phần của trẻ mầm non một cách cực đoan dưới danh nghĩa ăn kiêng. Những trẻ có tiền sử nhẹ cân, sinh non hoặc chậm tăng trưởng trong tử cung cần sự theo dõi đặc biệt về dinh dưỡng từ nhân viên y tế để đảm bảo bắt kịp đà tăng trưởng bình thường [5].

Chế độ ăn Địa Trung Hải là một mô hình dinh dưỡng cân bằng, hỗ trợ hạn chế tích mỡ thừa ở trẻ mầm non mà không gây chậm lớn dựa trên các bằng chứng hiện có [2]. Phụ huynh nên ưu tiên đa dạng thực phẩm toàn phần, hạn chế đồ uống có đường và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi muốn điều chỉnh thực đơn chuyên sâu cho con.