Nhiều phụ nữ chỉ bắt đầu tìm hiểu và bổ sung vi chất khi que thử thai đã hiện lên hai vạch rõ rệt. Tuy nhiên, đối với hệ thần kinh non nớt của thai nhi, sự chuẩn bị vào thời điểm này thường đã quá muộn để ngăn ngừa những khiếm khuyết cấu trúc nghiêm trọng nhất.

Để chủ động bảo vệ thai nhi khỏi nguy cơ dị tật ống thần kinh, phụ nữ cần bổ sung acid folic hàng ngày với liều tiêu chuẩn từ 0,4 mg đến 0,8 mg (400 đến 800 mcg) ít nhất một tháng trước khi thụ thai [1]. Đối với những người từng có tiền sử sinh con dị tật ống thần kinh, mức liều bắt buộc phải tăng lên 4 mg mỗi ngày dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ [2], [3].

Dị tật ống thần kinh và cơ chế đóng ống ở giai đoạn phôi thai

Dị tật ống thần kinh là những khiếm khuyết bẩm sinh nặng nề tại não bộ và tủy sống, điển hình như vô sọ hoặc tật nứt đốt sống, để lại gánh nặng tàn tật suốt đời hoặc tử vong chu sinh [2], [1]. Ống thần kinh là cấu trúc phôi thai sơ khai, về sau sẽ phát triển hoàn chỉnh thành hệ thần kinh trung ương gồm não và tủy sống.

Quá trình hình thành và đóng kín của ống thần kinh diễn ra cực kỳ nhanh chóng trong giai đoạn đầu của thai kỳ. Cụ thể, ống thần kinh bắt đầu và hoàn tất khép lại từ ngày thứ 15 đến ngày thứ 28 sau khi thụ thai [4]. Ở cột mốc này, phần lớn phụ nữ thậm chí còn chưa nhận biết được chu kỳ kinh nguyệt bị trễ hay nhận biết bản thân đã mang thai.

Acid folic (dạng tổng hợp của folate hay vitamin B9) đóng vai trò then chốt trong quá trình phân chia tế bào, tổng hợp vật chất di truyền DNA và hoàn thiện các mô phôi thai. Nếu cơ thể mẹ thiếu hụt nguồn vi chất này ngay tại thời điểm tế bào nhân đôi mạnh mẽ nhất, hai mép của ống thần kinh sẽ không thể khép kín hoàn chỉnh, dẫn tới những tổn thương vĩnh viễn [5], [6]. Bổ sung acid folic quanh thời điểm thụ thai đã được chứng minh giúp kích hoạt quá trình chuyển hóa tế bào thuận lợi, hỗ trợ ngăn chặn hiệu quả những sai sót này [6], [1].

Liều khuyến cáo cho phụ nữ chuẩn bị mang thai lần đầu

Đối với đại đa số phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ và không có tiền sử bệnh lý đặc biệt, các nghiên cứu khoa học cùng các tổ chức y tế quốc tế đã đưa ra hướng dẫn cụ thể về mức liều dự phòng ban đầu.

Một đánh giá toàn diện năm 1998 cho thấy dùng acid folic hàng ngày với liều 0,8 mg có hiệu quả làm giảm đáng kể tỷ lệ mắc mới dị tật ống thần kinh trong các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên [2]. Hướng dẫn chung của các hội chuyên môn tại Đức cũng xác định mức liều 0,4 mg mỗi ngày là định lượng chuẩn cho phụ nữ dự định mang thai mà không có yếu tố nguy cơ cụ thể [3]. Khuyến cáo từ các hiệp hội chuyên ngành quốc tế từ năm 1992 cũng đồng thuận áp dụng liều bổ sung tối thiểu 0,4 mg mỗi ngày cho tất cả phụ nữ chuẩn bị thụ thai nhằm mục đích phòng ngừa tiên phát [7].

Năm 2017, Cơ quan Y tế Dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF) đã cập nhật và tái khẳng định khuyến cáo: Tất cả phụ nữ đang lên kế hoạch hoặc có khả năng mang thai nên bổ sung từ 0,4 đến 0,8 mg (tương đương 400 đến 800 mcg) acid folic mỗi ngày [1]. Mức liều này đảm bảo mang lại lợi ích phòng vệ tối ưu cho hệ thần kinh thai nhi, trong khi nguy cơ gây hại cho người mẹ hoặc thai nhi ở ngưỡng này là không đáng kể [1].

Các bằng chứng khoa học cho thấy ngưỡng liều bảo vệ dao động hiệu quả trong khoảng 0,4 đến 0,8 mg [2], [6], [1]. Mặc dù mức liều tối ưu tuyệt đối vẫn còn tiếp tục được khảo sát thêm, việc duy trì tối thiểu 0,4 mg mỗi ngày đã trở thành tiêu chuẩn vàng y khoa toàn cầu [6], [7], [8].

Liều cao cho nhóm thai phụ có tiền sử nguy cơ cao

Không phải mọi phụ nữ đều áp dụng cùng một mức liều lượng vi chất như nhau. Y học phân loại rõ rệt nhóm có nguy cơ tái phát cao, đòi hỏi phác đồ điều trị chuyên biệt.

Các nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên quy mô lớn ghi nhận phụ nữ từng mang thai hoặc sinh con bị dị tật ống thần kinh có nguy cơ tái diễn rất lớn trong những lần mang thai kế tiếp [5], [2]. Đối với nhóm đối tượng đặc thù này, mức liều dự phòng thông thường 0,4 mg sẽ không đủ hiệu lực ngăn ngừa tái phát [5]. Thay vào đó, liều dùng bắt buộc được ghi nhận qua các thử nghiệm lâm sàng là 4 mg acid folic mỗi ngày [2], [3].

Các hiệp hội sản phụ khoa, nhi khoa và di truyền học nhấn mạnh rằng phụ nữ có tiền sử thai kỳ mắc dị tật ống thần kinh cần dùng liều 4 mg mỗi ngày quanh giai đoạn thụ thai dưới sự giám sát trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa [5], [3], [7]. Liều lượng này cao gấp 10 lần liều cơ bản, chỉ định cho mục đích điều trị dự phòng y khoa, do đó người mẹ không được tự ý nâng liều bổ sung bừa bãi khi chưa được thăm khám.

Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng và lợi ích mở rộng

Hiệu quả bảo vệ của acid folic quanh thời điểm thụ thai đã được kiểm chứng thông qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô trong nhiều thập kỷ qua.

Các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã xác lập mối liên hệ mật thiết giữa việc nạp đủ acid folic và việc giảm thiểu cả tỷ lệ xuất hiện mới lẫn tỷ lệ tái phát dị tật ống thần kinh [2], [6]. Bằng chứng cho thấy việc bổ sung vi chất này quanh giai đoạn thụ thai giúp giảm mạnh nguy cơ mắc dị tật, tuy nhiên việc bổ sung giúp giảm bớt chứ không thể triệt tiêu hoàn toàn 100% mọi trường hợp khuyết tật [6]. Điều này phản ánh nguồn gốc của dị tật còn có thể chịu ảnh hưởng từ các yếu tố sinh học và môi trường khác [2], [6].

Không chỉ dừng lại ở hệ thần kinh, các dữ liệu nghiên cứu can thiệp và quan sát sau này còn mở rộng tiềm năng của acid folic sang các hệ cơ quan khác. Bổ sung quanh thời điểm thụ thai còn ghi nhận khả năng làm giảm tỷ lệ mắc các dị tật tim bẩm sinh và dị tật hệ tiết niệu [7]. Một đánh giá công bố năm 2011 xác nhận phương pháp dự phòng tiên phát này phát huy hiệu quả trong việc giảm các bất thường cấu trúc tim mạch bẩm sinh phổ biến [8].

Bên cạnh đó, việc dùng acid folic đơn lẻ hay viên đa vi chất chứa acid folic đều mang lại hiệu quả, trong đó một số dữ liệu cho thấy chế phẩm đa vi chất có thể mang lại hiệu lực cao hơn trong việc phòng ngừa dị tật tim mạch và ống thần kinh [8]. Tại các quốc gia áp dụng chính sách bắt buộc tăng cường acid folic vào lương thực thực phẩm từ năm 1998, tỷ lệ dị tật ống thần kinh thể mở đã giảm xuống ít nhất 54%, minh chứng cho tác động to lớn của vi chất này trên sức khỏe cộng đồng [7].

Chế độ ăn uống hàng ngày có đáp ứng đủ nhu cầu?

Một quan niệm sai lầm khá phổ biến là nhiều người tin rằng chỉ cần tăng cường ăn uống, tích cực dùng các loại rau xanh đậm và trái cây là đã đủ acid folic mà không cần uống thêm viên bổ sung.

Thực tế nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng khẩu phần ăn thông thường rất khó đáp ứng đủ lượng folate bảo vệ phôi thai. Một nghiên cứu tiến hành năm 1994 khảo sát nhật ký ăn uống hàng ngày và tình trạng dùng vitamin của phụ nữ Hungary trong giai đoạn tiền thụ thai cho thấy: lượng folate hấp thu từ chế độ ăn bình thường chỉ đạt trung bình 158,5 mcg/ngày [4]. Con số này thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng khuyến cáo và hoàn toàn không đủ để tạo ra hiệu quả phòng ngừa dị tật ống thần kinh [4].

Báo cáo của USPSTF cũng khẳng định phần lớn phụ nữ không thể đạt được lượng folate khuyến nghị nếu chỉ trông cậy vào thực phẩm tự nhiên [1]. Folate tự nhiên trong thức ăn dễ bị phân hủy bởi nhiệt độ trong quá trình nấu nướng và có sinh khả dụng thấp hơn dạng acid folic tổng hợp có trong viên uống bổ sung hoặc thực phẩm tăng cường. Do đó, việc dùng viên uống bổ sung trực tiếp là biện pháp bắt buộc được khuyến nghị để lấp đầy khoảng trống thiếu hụt dinh dưỡng này [2], [1].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ uống acid folic là đảm bảo 100% em bé sinh ra không mắc bất kỳ khuyết tật nào. Mặc dù acid folic làm giảm đáng kể nguy cơ, các nghiên cứu khẳng định vi chất này không thể loại bỏ hoàn toàn mọi ca bệnh dị tật ống thần kinh [6]. Một số dạng khuyết tật có thể phát sinh từ bất thường nhiễm sắc thể, đột biến gen không phụ thuộc folate hoặc các tác nhân độc hại từ môi trường [2].

Một hiểu lầm khác là phụ nữ chỉ cần uống vi chất sau khi que thử thai báo kết quả có thai. Do ống thần kinh đã hoàn tất đóng lại trước ngày thứ 28 của thai kỳ, việc bắt đầu uống sau khi đã chậm kinh vài tuần thường bỏ lỡ "giai đoạn vàng" để ngăn ngừa khuyết tật đóng ống [4].

Cần lưu ý thêm về giới hạn khoa học: Dù hiệu quả bảo vệ trong khoảng liều 0,4 đến 4 mg đã được xác lập vững chắc, mức liều tối ưu thấp nhất tuyệt đối để vừa mang lại hiệu quả tối đa vừa tiết kiệm chi phí vẫn chưa được các nhà khoa học xác định dứt điểm [2], [6], [8]. Do đó, việc tuân thủ các mốc liều chuẩn đã được chứng minh an toàn (0,4 - 0,8 mg cho người bình thường và 4 mg cho nhóm nguy cơ cao) là lựa chọn hợp lý nhất hiện nay [3], [1].

Nhóm đối tượng cần thận trọng trước khi dùng

Mặc dù bằng chứng khoa học cho thấy các tác hại từ việc bổ sung acid folic ở liều thông thường là không đáng kể đối với bà mẹ và thai nhi [1], một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng:

  • Phụ nữ có tiền sử dị tật thai nhi: Nhóm này bắt buộc phải dùng liều cao 4 mg/ngày, nhưng tuyệt đối không được tự mua thuốc tự ý uống liều cao kéo dài mà phải có đơn thuốc và chỉ dẫn y tế chuyên biệt [5], [3].
  • Người có bệnh lý nền: Những người mắc bệnh động kinh đang sử dụng thuốc chống co giật, người suy giảm chức năng gan, thận hoặc người có tiền sử thiếu máu ác tính do thiếu hụt vitamin B12 cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa huyết học hoặc sản khoa. Việc bổ sung acid folic liều cao có thể che lấp các dấu hiệu tổn thương thần kinh do thiếu vitamin B12.
  • Người sử dụng nhiều loại thực phẩm chức năng cùng lúc: Cần đọc kỹ hàm lượng trên nhãn các loại viên uống đa vi chất nhằm tránh hiện tượng vô tình cộng dồn liều acid folic vượt quá ngưỡng an toàn khuyến nghị mỗi ngày.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và thời điểm vàng bổ sung

Để acid folic phát huy hiệu quả sinh học tối đa trong việc bảo vệ hệ thần kinh thai nhi, phụ nữ nên thực hiện theo các bước cụ thể:

  • Thời điểm vàng: Bắt đầu uống acid folic tối thiểu 1 tháng trước khi thụ thai [1]. Đối với tất cả phụ nữ đang trong độ tuổi sinh đẻ có khả năng thụ thai tự nhiên, việc duy trì bổ sung hàng ngày là giải pháp an toàn để tránh những thai kỳ ngoài dự tính [2], [1]. Tiếp tục duy trì uống đều đặn qua 3 tháng đầu thai kỳ theo chỉ định.
  • Liều lượng chuẩn hàng ngày: Sử dụng viên uống bổ sung chứa từ 0,4 mg đến 0,8 mg (400 - 800 mcg) acid folic mỗi ngày nếu không có tiền sử bệnh lý đặc biệt [1].
  • Lựa chọn chế phẩm: Có thể sử dụng acid folic đơn chất hoặc các loại viên uống vitamin tổng hợp có chứa hàm lượng acid folic tương đương [8].
  • Kết hợp dinh dưỡng hợp lý: Bên cạnh việc uống bổ sung vi chất, chế độ ăn uống hàng ngày vẫn cần được duy trì đa dạng, cân bằng, bổ sung thêm các loại thực phẩm giàu folate như rau có màu xanh thẫm, các loại đậu, ngũ cốc và trái cây họ cam quýt [5].

Chủ động bổ sung acid folic trước khi thụ thai là hành động đơn giản nhưng mang ý nghĩa quyết định cho sự phát triển lành lặn của con trẻ. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên viên y tế để được kiểm tra sức khỏe tổng quát và hướng dẫn liều dùng phù hợp nhất cho kế hoạch mang thai của bạn.