Nhiều gia đình có thói quen tích trữ hộp nhựa dùng một lần hoặc tái sử dụng các loại hộp bảo quản để đựng thức ăn thừa cất vào tủ lạnh. Nhiều người tin rằng nhiệt độ thấp của ngăn mát hay ngăn đá sẽ giúp khóa chặt các liên kết hóa học, ngăn ngừa tuyệt đối tình trạng hạt vi nhựa thôi nhiễm vào thực phẩm.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy hộp nhựa hoàn toàn không trơ về mặt hóa học khi tiếp xúc với thực phẩm [1]. Ngay cả trong môi trường lạnh, sự giải phóng vi nhựa và hạt nano nhựa vẫn âm thầm diễn ra, và tình trạng này trở nên đặc biệt nghiêm trọng nếu chiếc hộp đó được đem quay nóng trong lò vi sóng [2].
Vi nhựa phát tán từ hộp bảo quản như thế nào?
Hạt vi nhựa là các mảnh polyme có kích thước nhỏ, thường đi kèm các chất phụ gia và tạp chất từ quy trình sản xuất [3], [4]. Thói quen sử dụng lặp đi lặp lại nhiều lần các loại hộp nhựa hoặc chai nước uống trong thời gian dài là nguyên nhân phổ biến khiến vật liệu bị lão hóa và phát tán hạt nhựa vào thực phẩm [3].
Các yếu tố như ứng suất cơ học khi cọ rửa, lão hóa theo thời gian và chất lượng hạt nhựa thấp sẽ thúc đẩy quá trình phân mảnh vật liệu [3]. Ngoài ra, độ pH của thực phẩm cũng can thiệp mạnh đến tốc độ phân rã; môi trường có tính axit hoặc kiềm thường tác động xâm thực mạnh hơn nhiều so với môi trường trung tính [5]. Khi cấu trúc bề mặt bị suy giảm, các mảnh vi nhựa và hợp chất hóa học sẽ thôi nhiễm trực tiếp vào thức ăn tiếp xúc [3], [1].
Nhiệt độ lạnh và hâm nóng: Nghiên cứu nói gì?
Tác động của nhiệt độ lưu trữ và gia nhiệt đã được làm sáng tỏ qua các thử nghiệm chuyên sâu. Điển hình, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá sự giải phóng vi nhựa và nano nhựa từ hộp nhựa polypropylene (PP) và túi đựng thực phẩm tái sử dụng gốc polyethylene (PE), sử dụng nước khử ion và axit axetic 3% làm chất mô phỏng thực phẩm lỏng và thực phẩm có tính axit [2].
Kết quả cho thấy việc lưu trữ trong tủ lạnh hoặc bảo quản ở nhiệt độ phòng kéo dài trên sáu tháng vẫn giải phóng hàng triệu đến hàng tỷ hạt vi nhựa và nano nhựa vào chất mô phỏng [2]. Đáng chú ý, túi đựng thực phẩm gốc PE giải phóng lượng hạt nhiều hơn so với hộp nhựa bằng PP [2]. Giới hạn của thử nghiệm này là tiến hành trên môi trường mô phỏng thực phẩm dạng lỏng, cần thêm các khảo sát trực tiếp trên nền thực phẩm hữu cơ phức tạp [2].
Dù vậy, mức thôi nhiễm ở nhiệt độ lạnh vẫn thấp hơn rất nhiều so với khi gia nhiệt. Thử nghiệm trên ghi nhận việc hâm nóng bằng lò vi sóng gây ra sự giải phóng hạt vi nhựa và nano nhựa vào thực phẩm ở mức cao nhất; một số mẫu hộp có thể giải phóng tới 4,22 triệu hạt vi nhựa và 2,11 tỷ hạt nano nhựa chỉ từ một centimet vuông diện tích nhựa sau 3 phút quay nóng [2].
Tương tự, một nghiên cứu khác vào năm 2022 cũng chỉ ra rằng hộp đựng thực phẩm khi tiếp xúc với nhiệt độ cao có thể phát tán hơn 10 triệu hạt vi nhựa trong mỗi mililit nước [6]. Hộp nhựa tái chế cũng được chứng minh là liên tục rò rỉ các hạt vi nhựa và nano nhựa vào môi trường xung quanh [6].
Loại nhựa và tính chất món ăn quyết định độ thôi nhiễm
Không phải mọi loại hộp nhựa đều có mức độ rò rỉ hạt vi nhựa giống nhau. Một nghiên cứu năm 2022 phân tích các loại hộp đựng đồ ăn mang đi đã tìm thấy tổng cộng 1.792 hạt nghi ngờ là vi nhựa, mật độ dao động từ 29 đến 552 hạt trên mỗi hộp tùy theo chất liệu [7]. Trong đó, các loại hạt nhựa phổ biến nhất được ghi nhận gồm xenlulôzơ chiếm 44,3%, polyamit (PA) chiếm 22,8%, polyurethane (PU) chiếm 18,2% và polystyrene (PS) chiếm 8,5% [7]. Các loại vi nhựa trùng khớp với thành phần vỏ hộp ban đầu như PA, PS, PP, PE và PET được xác định là bị bong tróc trực tiếp từ cấu trúc hộp [7].
Sự khác biệt về số lượng hạt vi nhựa bong tróc liên quan mật thiết đến công nghệ sản xuất [7]. Quá trình đúc ép hạt nhựa nóng chảy vào khuôn ở hộp PET và PP tạo ra bề mặt nhẵn mịn, trong khi hộp xốp PS được tạo bọt bằng khí khiến cấu trúc vật liệu tương đối lỏng lẻo và dễ phân mảnh hơn [7]. Khi đánh giá mức độ thôi nhiễm của các loại rác thải nhựa, thử nghiệm năm 2021 cũng ghi nhận hạt nhựa polycarbonate (PC) tạo ra lượng vi nhựa cao nhất với 19.868 hạt/L và nồng độ 184,1 mg/L, trong khi PS có nồng độ khối lượng thấp nhất ở mức 43,1 mg/L [5].
Bên cạnh vật liệu, bản chất của thực phẩm chứa bên trong đóng vai trò rất lớn. Nghiên cứu năm 2023 trên hộp đựng mang đi làm bằng PP và PS cho thấy mật độ vi nhựa giải phóng cao nhất xuất hiện ở hộp xốp PS khi tiếp xúc với môi trường nhiều dầu mỡ [8]. Dung môi hữu cơ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho sự di chuyển của các chất thôi nhiễm so với môi trường thông thường [8].
Tác động tiềm ẩn đối với sức khỏe sinh học
Các chất phụ gia nhựa như bisphenol và phthalate vốn không liên kết hóa học bền vững với khung polyme, do đó rất dễ rò rỉ ra ngoài và thẩm thấu vào thực phẩm khi gặp điều kiện thuận lợi [4]. Nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng các xử lý nhiệt và áp suất có thể thúc đẩy sự dịch chuyển của những chất phụ gia này từ các mảnh nhựa phân tán vào chất lỏng nấu nướng [4].
Các mô hình độc tính sinh học đã ghi nhận nhiều ảnh hưởng đáng ngại từ các hạt và hóa chất thôi nhiễm này. Trong thử nghiệm năm 2023, dịch chiết từ hộp PP và PS trong môi trường cồn và chất béo đã gây ra các tác động tiêu cực rõ rệt đến sự phát triển của phôi cá ngựa vằn, bao gồm hiện tượng rối loạn nhịp tim, nang màng ngoài tim và cong vẹo cột sống [8].
Ở cấp độ tế bào người, thử nghiệm in vitro công bố năm 2023 cho thấy hỗn hợp vi nhựa và nano nhựa trích xuất từ hộp nhựa khi tiếp xúc ở nồng độ 1.000 microgam/mL đã gây chết 76,70% tế bào thận phôi thai người (HEK293T) sau 48 giờ và 77,18% sau 72 giờ [2]. Nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận đại thực bào của chuột hấp thu trực tiếp các hạt vi nhựa và nano nhựa mà không cần điều kiện kích hoạt; phơi nhiễm vi nhựa ngắn hạn có thể gây viêm, trong khi hạt nano nhựa làm ức chế đáng kể hoạt tính của lysosome bên trong đại thực bào [6].
Hiểu lầm thường gặp về việc bảo quản hộp nhựa
Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng việc để thức ăn trong hộp nhựa ở ngăn đá hoặc ngăn mát tủ lạnh là an toàn tuyệt đối. Nhiệt độ thấp chỉ làm chậm tốc độ phản ứng, nhưng thực tế việc trữ lạnh kéo dài trên sáu tháng vẫn giải phóng một lượng lớn hạt vi nhựa và nano nhựa vào thực phẩm [2].
Hiểu lầm nguy hiểm thứ hai là lấy trực tiếp hộp nhựa đang đựng thức ăn trong tủ lạnh cho ngay vào lò vi sóng để quay nóng. Đây là thao tác giải phóng lượng vi nhựa cao nhất vào thức ăn, tạo ra hàng triệu hạt vi nhựa chỉ trong vài phút [2]. Ngay cả loại nhựa chịu nhiệt, sự kết hợp giữa thức ăn dầu mỡ và nhiệt độ cao vẫn kích thích các phụ gia hóa học và hạt nhựa thoát ra [8], [1].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Mô hình ước tính phơi nhiễm năm 2023 chỉ ra rằng lượng tiêu thụ vi nhựa hàng ngày ở mức cao nhất rơi vào đối tượng nhạy cảm: trẻ sơ sinh uống nước đun nóng bằng lò vi sóng từ hộp nhựa chịu mức phơi nhiễm ước tính 20,3 ng/kg thể trọng/ngày, và trẻ mới biết đi dùng các sản phẩm sữa hâm nóng từ hộp PP chịu mức 22,1 ng/kg thể trọng/ngày [2]. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có các cơ quan đang trong giai đoạn phát triển nhạy cảm, vì vậy cần hạn chế tối đa việc tiếp xúc với vi nhựa phát tán từ đồ dùng gia nhiệt [2].
Những người mắc các bệnh lý mạn tính hoặc rối loạn chuyển hóa cũng nên cẩn trọng trước nguy cơ thôi nhiễm hạt nhựa và phụ gia [6], [4]. Bất kỳ người bệnh nào có tình trạng sức khỏe đặc biệt hoặc nghi ngại về phơi nhiễm hóa chất nên tham khảo ý kiến tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để thiết lập chế độ sinh hoạt an toàn.
Hướng dẫn sử dụng đồ đựng thực phẩm an toàn
Để giảm thiểu lượng vi nhựa và hóa chất đưa vào cơ thể, người tiêu dùng có thể thực hiện các thay đổi thiết thực:
Ưu tiên phân loại chất liệu: Theo các khuyến nghị an toàn, những loại hộp nhựa được đánh giá an toàn hơn cho bảo quản thực phẩm thường mang mã định danh nhựa tái chế số 2 (HDPE), số 4 (LDPE, ngoại trừ màng bọc thực phẩm) và số 5 (PP) [1]. Tránh đựng thức ăn nhiều mỡ trong các hộp xốp PS [8].
Không quay nóng hộp nhựa: Tuyệt đối không dùng lò vi sóng để hâm nóng thức ăn trực tiếp bên trong các hộp nhựa mỏng hoặc hộp dùng nhiều lần [2]. Hãy chuyển thực phẩm sang các vật dụng bằng thủy tinh, gốm sứ chịu nhiệt trước khi quay nóng.
Hạn chế lưu trữ dài ngày: Không nên trữ đông hoặc để thức ăn thừa trong hộp nhựa quá lâu trong tủ lạnh từ tháng này qua tháng khác [2]. Thức ăn có tính axit cao (như canh chua, đồ muối chua) hoặc nhiều dầu mỡ nên được ưu tiên bảo quản bằng âu, hũ thủy tinh [8], [2].
Thay mới hộp khi có dấu hiệu lão hóa: Hộp nhựa cũ, có vết xước sâu, ố màu hoặc biến dạng do rửa bằng búi sắt cọ xát cần được loại bỏ ngay để tránh thôi nhiễm vi nhựa thứ cấp do ma sát cơ học và lão hóa vật liệu [3].
Hộp nhựa mang lại sự tiện ích không thể phủ nhận trong nhịp sống hiện đại, nhưng việc lạm dụng và dùng sai cách lại tiềm ẩn rủi ro phơi nhiễm vi nhựa khó lường [3], [1]. Nhận thức đúng về giới hạn của vật liệu nhựa và thay đổi thói quen gia nhiệt sẽ giúp bảo vệ bữa ăn của gia đình an toàn hơn mỗi ngày.
