Thói quen tự mua viên uống canxi dùng mỗi ngày để ngừa loãng xương rất phổ biến ở người trung niên và cao tuổi. Tuy nhiên, nhiều người lo lắng việc nạp quá nhiều khoáng chất này có thể khiến canxi lắng đọng trong lòng mạch, gây vôi hóa mạch máu và dẫn đến nhồi máu cơ tim.
Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở để thận trọng. Các dữ liệu khoa học cho thấy việc dùng viên uống bổ sung canxi, đặc biệt ở liều cao trên 1400 mg mỗi ngày, có liên quan đến việc gia tăng nguy cơ vôi hóa động mạch vành, nhồi máu cơ tim và tử vong do bệnh tim mạch [1]. Ngược lại, lượng canxi nạp vào từ thực phẩm tự nhiên hàng ngày không gây ra tác dụng phụ này mà còn có xu hướng bảo vệ hệ tim mạch [1], [2].
Cơ chế canxi làm vôi hóa mạch máu
Vôi hóa tim mạch là hiện tượng lắng đọng bất thường các tinh thể canxi-photphat bên trong thành động mạch (chủ yếu ở động mạch chủ và các nhánh lớn) cũng như ở các lá van động mạch chủ [3]. Quá trình bệnh lý này diễn ra ở hai khu vực riêng biệt của thành mạch: lớp nội mạc (liên quan đến phản ứng viêm và mảng xơ vữa động mạch) hoặc lớp trung mạc [4], [3]. Khi tinh thể canxi tích tụ, mạch máu bị tăng độ cứng, giảm độ đàn hồi và gây hẹp van động mạch chủ, từ đó làm tăng nguy cơ mắc các biến cố tim mạch [3].
Đây không phải là sự lắng đọng vật lý thụ động mà là một quá trình sinh học được điều hòa chủ động, chia sẻ nhiều loại protein và con đường tín hiệu giống như quá trình tạo xương [5], [6]. Khi tế bào cơ trơn mạch máu tiếp xúc với nồng độ canxi cao trong môi trường, chúng sẽ thay đổi biểu hiện gen và chuyển sang trạng thái mang đặc tính giống tế bào tạo xương [6]. Các tế bào này hình thành nhiều túi nền bên trong rồi đẩy ra ngoài, tạo điều kiện cho canxi lắng đọng ở khoảng gian bào [6]. Bên cạnh đó, quá trình chết tế bào theo chương trình cũng tạo ra các tinh thể hydroxyapatite bên trong các túi nền [4].
Sự hình thành mảng vôi hóa còn phụ thuộc vào sự tương tác giữa các protein kích hoạt (như protein hình thái xương BMP, chất kích hoạt thụ thể của phối tử yếu tố hạt nhân kappa B) và các protein ức chế (như protein Gla nền, osteopontin, osteoprotegerin, fetuin-A, Smad6, pyrophosphate) [4]. Ngoài gây vôi hóa và làm cứng thành mạch, nồng độ canxi trong máu tăng cao sau khi uống viên bổ sung còn ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa lipid, phản ứng viêm, độ nhạy và bài tiết insulin, đồng thời thúc đẩy quá trình đông máu và hình thành huyết khối [1], [5], [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về viên uống canxi?
Nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn đã theo dõi tác động của viên uống bổ sung canxi đối với hệ tim mạch ở nhiều nhóm đối tượng khác nhau.
Một nghiên cứu theo dõi kéo dài 10 năm cho thấy việc dùng viên bổ sung canxi có liên quan độc lập với sự xuất hiện tình trạng vôi hóa động mạch vành mới, bất kể tổng lượng canxi nạp vào cơ thể là bao nhiêu [1]. Đáng chú ý, mức liều bổ sung trên 1400 mg canxi mỗi ngày có liên quan đến việc tăng tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân, bao gồm cả tử vong do bệnh tim mạch [1].
Một phân tích gộp năm 2011 từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược ghi nhận việc dùng viên bổ sung canxi làm tăng từ 27% đến 31% nguy cơ nhồi máu cơ tim và tăng từ 12% đến 20% nguy cơ đột quỵ [2]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên khác thực hiện trên 602 người cao tuổi có thể trạng yếu đã chia đối tượng thành ba nhóm: nhóm đối chứng, nhóm tắm nắng hàng ngày và nhóm tắm nắng kèm uống bổ sung canxi [6]. Kết quả ghi nhận 218 ca tử vong trong thời gian theo dõi; nhóm vừa tắm nắng vừa uống canxi có nguy cơ tử vong chung cao gấp 1,47 lần và nguy cơ tử vong do tim mạch cao gấp 1,76 lần so với nhóm chỉ tắm nắng [6].
Các nghiên cứu đoàn hệ quan sát trên quy mô lớn cũng cho kết quả tương tự. Nghiên cứu Loãng xương Kuopio theo dõi 10.555 phụ nữ lớn tuổi trong 7 năm chỉ ra rằng những người dùng viên bổ sung canxi có nguy cơ mắc bệnh mạch vành cao gấp 1,24 lần người không dùng [6]. Đoàn hệ EPIC-Heidelberg theo dõi 23.980 người trưởng thành trong 11 năm cũng ghi nhận người dùng viên bổ sung canxi có nguy cơ nhồi máu cơ tim cao gấp 1,86 lần [6]. Ở bệnh nhân bệnh thận giai đoạn cuối, các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên xác nhận việc dùng canxi hằng ngày dưới dạng chất gắn photphat có tương quan thuận với sự tiến triển vôi hóa động mạch vành [5], [7].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2021 trích dẫn thí nghiệm trên chuột thiếu hụt gen ApoE cho thấy chế độ ăn ít kali làm tăng canxi nội bào, kích hoạt protein CREB và thúc đẩy quá trình tự thực bào, dẫn đến tăng vôi hóa mạch máu và cứng động mạch chủ [1]. Ngược lại, chế độ ăn giàu kali giúp giảm tình trạng vôi hóa và giảm độ cứng thành mạch ở nhóm chuột này [1].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Cần nhìn nhận rằng canxi đóng vai trò rộng rãi trong sinh lý học con người và mang lại một số lợi ích cho tim mạch như hỗ trợ giảm huyết áp và cải thiện chỉ số mỡ máu [5]. Tổng lượng canxi nạp vào cơ thể, đặc biệt ở những người không dùng viên uống bổ sung, vẫn cho thấy mối liên hệ bảo vệ chống lại chứng xơ vữa động mạch vành [1]. Ngoài ra, việc bổ sung canxi không nhất thiết thúc đẩy vôi hóa mạch máu ở những người không mắc bệnh thận hoặc không bị cường tuyến cận giáp [1].
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn tồn tại những giới hạn nhất định và chưa đạt được sự đồng thuận tuyệt đối [8]. Một tổng quan năm 2013 đánh giá các dữ liệu trên PubMed cho thấy phần lớn nghiên cứu được xem xét không ghi nhận tác động bất lợi hay có lợi mang tính thống kê rõ rệt của viên canxi lên bệnh tim mạch [8]. Báo cáo từ nghiên cứu Sáng kiến Sức khỏe Phụ nữ (WHI) cũng không tìm thấy sự khác biệt về điểm số vôi hóa động mạch vành giữa nhóm can thiệp và nhóm dùng giả dược, dù việc người tham gia tự ý uống thêm thực phẩm chức năng và tuân thủ kém có thể đã làm mờ đi mối liên hệ thực sự [5].
Các nhà khoa học cũng chỉ ra những hạn chế về mặt phương pháp trong các nghiên cứu quan sát. Ví dụ, nghiên cứu NIH-AARP năm 2013 thiếu thông tin về tổng thời gian sử dụng viên bổ sung và không thể loại trừ hoàn toàn tác động từ các chất dinh dưỡng đi kèm khác [5]. Trong nhiều thử nghiệm lâm sàng, biến cố tim mạch không phải là tiêu chí đánh giá chính ngay từ đầu, điều này có thể tạo ra độ nhiễu nhất định cho dữ liệu [2]. Ở nhóm bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối, dù chất gắn photphat chứa canxi làm tăng vôi hóa mạch máu, các nghiên cứu chứng minh chúng trực tiếp làm tăng tỷ lệ tử vong tim mạch vẫn còn thiếu [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi bổ sung canxi
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng canxi từ viên uống và canxi từ thức ăn có tác động hoàn toàn giống nhau lên cơ thể. Thực tế, nguồn canxi từ thực phẩm mang lại lợi ích tương đương cho mật độ xương nhưng không hề liên quan đến các tác dụng phụ bất lợi trên tim mạch như viên uống [2]. Do viên bổ sung canxi chỉ giúp giảm nhẹ nguy cơ gãy xương nhưng lại làm tăng nhẹ nguy cơ tim mạch, xét tổng thể có thể không mang lại lợi ích ròng cho người dùng [2].
Hiểu lầm thứ hai là niềm tin rằng uống kèm vitamin D sẽ hóa giải được tác hại tim mạch của viên canxi. Phân tích lại dữ liệu từ nghiên cứu Sáng kiến Sức khỏe Phụ nữ (WHI) cho thấy việc dùng đồng thời vitamin D và canxi không làm giảm bớt các tác dụng phụ bất lợi này trên hệ tim mạch [2]. Thậm chí, ở bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính, việc lạm dụng quá mức các chất bổ sung vitamin D hoạt tính còn là một trong những cơ chế thúc đẩy quá trình vôi hóa mạch máu [4].
Hiểu lầm thứ ba là bắt buộc phải uống kèm viên canxi thì các thuốc điều trị loãng xương mới phát huy tác dụng. Bằng chứng hiện có cho thấy các phương pháp điều trị loãng xương khác vẫn đạt hiệu quả ngay cả khi không dùng kèm viên bổ sung canxi [2].
Ai nên thận trọng khi dùng viên uống canxi?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt cẩn trọng là bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính và suy thận giai đoạn cuối đang chạy thận nhân tạo [7], [4]. Ở những người này, bệnh tim mạch là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và vôi hóa mạch máu tiến triển nhanh là yếu tố nguy cơ chính [7], [4]. Việc tăng canxi, tăng photpho, giảm hormone tuyến cận giáp và dùng liều cao chất gắn photphat gốc canxi sẽ thúc đẩy mạnh mẽ quá trình vôi hóa cả ở lớp nội mạc lẫn trung mạc động mạch [7], [4]. Những người mắc chứng cường tuyến cận giáp cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [1].
Nhóm thứ hai là phụ nữ sau mãn kinh khỏe mạnh và người cao tuổi có thể trạng suy yếu [7], [2], [6]. Các thử nghiệm lâm sàng đều ghi nhận nguy cơ biến cố tim mạch và tử vong tăng lên ở những nhóm đối tượng này khi dùng viên bổ sung canxi [7], [6].
Nhóm thứ ba là những người mang đột biến gen liên quan đến thụ thể nhạy cảm với canxi trên thành động mạch, do họ có nguy cơ tổn thương mạch máu cao hơn khi nồng độ canxi thay đổi [6]. Cho đến nay, vẫn chưa có liệu pháp y tế hay loại thuốc chính thức nào được phê duyệt để điều trị hoặc đảo ngược tình trạng vôi hóa tim mạch một khi đã hình thành [3]. Vì vậy, người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm canxi nào [7].
Cách bổ sung canxi an toàn trong thực tế
Giải pháp an toàn và hiệu quả nhất là ưu tiên nạp canxi thông qua chế độ ăn uống tự nhiên hàng ngày thay vì phụ thuộc vào viên uống [1], [2]. Thực phẩm giàu canxi giúp duy trì mật độ xương mà không gây ra hiện tượng tăng đột ngột nồng độ canxi trong máu, từ đó tránh được nguy cơ vôi hóa mạch máu [2]. Nếu bắt buộc phải dùng viên bổ sung theo chỉ định y khoa, người dùng tuyệt đối tránh nạp liều cao vượt quá 1400 mg mỗi ngày [1].
Để bảo vệ thành mạch, cần kết hợp chế độ ăn giàu kali từ rau củ quả tự nhiên, giúp hạn chế sự tích tụ canxi nội bào và giảm độ cứng động mạch [1]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng năm 2021 ghi nhận việc bổ sung đầy đủ các vi chất dinh dưỡng như magie, kẽm, sắt, vitamin K và phytate có vai trò hỗ trợ ngăn ngừa sự tiến triển của vôi hóa mạch máu, đặc biệt ở nhóm nguy cơ cao [3]. Dù liều lượng tối ưu của các dưỡng chất này để trị bệnh chưa được xác định, việc ăn uống đa dạng để tránh thiếu hụt chúng là chiến lược tiết kiệm và an toàn [3].
Đối với bệnh nhân suy thận mạn tính, mục tiêu quan trọng là kiểm soát các yếu tố nguy cơ truyền thống, phòng ngừa tình trạng tăng canxi máu, đồng thời tránh dùng liều cao chất gắn photphat gốc canxi cũng như các dẫn xuất vitamin D [4]. Bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng các hoạt chất không chứa canxi như sevelamer và cinacalcet để ngăn chặn sự tiến triển của vôi hóa mạch máu ở nhóm bệnh nhân này [4].
Tóm lại, bổ sung canxi là con dao hai lưỡi nếu lạm dụng dưới dạng viên uống liều cao, vì có thể làm tăng nguy cơ vôi hóa mạch máu và nhồi máu cơ tim [1], [2]. Độc giả nên ưu tiên nguồn canxi từ bữa ăn đa dạng hàng ngày để bảo vệ đồng thời cả hệ xương lẫn hệ tim mạch [2]. Khi có nhu cầu dùng thực phẩm chức năng hoặc đang mắc bệnh lý nền, hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ để được đánh giá lợi ích và rủi ro một cách chuẩn xác [7].
