Nhiều người khi bắt đầu ăn chế độ ketogenic (keto) kết hợp làm việc nặng hoặc tập luyện cường độ cao thường gặp phải tình trạng mệt mỏi, choáng váng và chuột rút. Điều này làm nảy sinh thắc mắc phổ biến: cơ thể cần bổ sung bao nhiêu điện giải để bù lại lượng thất thoát qua mồ hôi và nước tiểu?

Hiện tại, các nghiên cứu chưa đưa ra một con số tiêu chuẩn duy nhất về điện giải dành riêng cho người ăn keto lao động nặng. Tài liệu y khoa ghi nhận việc tăng thêm 1–2 g natri mỗi ngày có thể hỗ trợ phục hồi cân bằng dịch và giảm các triệu chứng suy kiệt ban đầu [1]. Đối với kali, bằng chứng từ thử nghiệm vận động cho thấy cơ thể có khả năng tự bảo tồn rất tốt, nên việc bổ sung cần thận trọng và chưa có khuyến cáo liều lượng cụ thể [2].

Cơ chế mất nước và natri khi hạ carbohydrate

Khi cắt giảm tinh bột, nguồn dự trữ glycogen trong cơ thể cạn kiệt, dẫn đến hiện tượng đào thải natri và chất lỏng qua thận diễn ra nhanh chóng [1]. Sự sụt giảm natri và nước này trực tiếp gây ra các triệu chứng được gọi là "cúm keto" (keto flu), bao gồm đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi, buồn nôn và táo bón [1].

Bên cạnh đó, chế độ ăn keto làm gia tăng bài tiết muối qua đường tiết niệu, gây giảm thể tích tuần hoàn [3]. Sự suy giảm thể tích này có thể kích hoạt cơ chế tiết aldosterone bù trừ nhằm giữ lại lượng muối trong cơ thể [3]. Đồng thời, việc hạn chế hoa quả và rau củ khi ăn keto cũng là một yếu tố nguy cơ dẫn đến tình trạng hạ kali máu [3].

Bổ sung bao nhiêu natri và kali là đủ?

Về lượng natri, tài liệu tổng quan y khoa chỉ ra rằng việc bổ sung thêm 1–2 g natri mỗi ngày có thể giúp khôi phục lại sự cân bằng điện giải khi cơ thể bắt đầu cạn kiệt glycogen [1]. Việc tăng cường khoáng chất và muối cùng với việc tăng lượng nước uống hàng ngày là biện pháp được khuyến nghị đối với người thực hiện chế độ ăn này [3].

Đối với việc bảo tồn cơ bắp khi vận động, nghiên cứu trên các vận động viên thể dục dụng cụ áp dụng chế độ keto trong 30 ngày cho thấy cần sử dụng chế phẩm bổ sung chứa cả natri và kali để duy trì cân bằng nitơ và bảo tồn mô chức năng [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không đưa ra con số định lượng cụ thể tính bằng miligam cho từng loại khoáng chất [4].

Khả năng tự giữ kali của cơ thể khi vận động nặng

Trái với lo ngại rằng làm việc nặng và đổ mồ hôi sẽ gây thất thoát kali nghiêm trọng, một thử nghiệm năm 1982 trên 8 nam giới đã kiểm tra tác động của việc tập luyện nặng kết hợp đổ mồ hôi trong 4 ngày [2]. Thử nghiệm so sánh chế độ ăn đủ kali (80 mEq K+/ngày) và chế độ ăn rất ít kali (25 mEq K+/ngày) [2].

Kết quả cho thấy, dù lượng mồ hôi tiết ra nhiều và lượng nạp vào rất thấp, tổng lượng kali trong cơ thể chỉ giảm dưới 2% [2]. Thận đã phản ứng bù trừ bằng cách giảm mạnh lượng kali bài tiết qua nước tiểu, đồng thời nồng độ kali trong mô cơ thậm chí tăng từ 5% đến 6% [2]. Do đó, trong điều kiện vận động nặng ngắn ngày, cơ thể có cơ chế thích nghi mạnh mẽ để bảo toàn lượng kali dự trữ [2].

Hiểu lầm thường gặp về điện giải khi ăn keto

Một hiểu lầm phổ biến là khi làm việc nặng ra mồ hôi nhiều, cơ thể mất chủ yếu là kali nên cần uống nhiều chế phẩm bổ sung kali liều cao. Bằng chứng khoa học cho thấy sự mất cân bằng ban đầu chủ yếu đến từ việc thận tăng đào thải natri và nước do hạ carbohydrate [3], [1]. Cơ thể có khả năng giảm bài tiết kali qua nước tiểu để bù lại lượng mất qua mồ hôi [2].

Một hiểu lầm khác là ai ăn keto làm việc nặng cũng có thể tùy ý uống nước điện giải đóng chai hoặc viên muối không kiểm soát. Chế độ ăn keto và việc bổ sung muối có tác động phức tạp đến hệ thống renin-angiotensin-aldosterone và huyết áp, do đó việc nạp khoáng chất cần dựa trên nhu cầu thực tế thay vì tự ý dùng liều lượng lớn [3], [1].

Điều khoa học chưa biết rõ

Các nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được chính xác người lao động thể lực nặng kéo dài hàng tháng trong trạng thái ketosis cần chính xác bao nhiêu miligam natri, kali hay magie mỗi ngày.

Tác động dài hạn của việc bổ sung muối lên hệ nội tiết điều hòa thể tích tuần hoàn ở người ăn keto vẫn chưa được điều tra toàn diện [3]. Nghiên cứu về khả năng bảo tồn kali khi tập luyện nặng mới chỉ được thực hiện trên quy mô nhỏ (8 người) trong thời gian ngắn 4 ngày và không áp dụng chế độ ăn keto [2].

Ai nên thận trọng khi áp dụng keto và bổ sung điện giải?

Người có bệnh thận mạn tính cần hết sức thận trọng vì chế độ ăn này tiềm ẩn nguy cơ rối loạn điện giải và suy dinh dưỡng protein, đòi hỏi phải theo dõi chức năng thận và điều chỉnh thuốc chặt chẽ [3].

Người có tiền sử rối loạn mỡ máu hoặc bệnh tim mạch cần lưu ý, vì chế độ ăn keto có thể làm tăng cholesterol toàn phần, LDL-C và men gan [5], [1], [6]. Một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp người phụ nữ tăng mạnh cholesterol LDL từ 89 mg/dL lên 270 mg/dL sau 8 tháng ăn keto [5].

Người mắc đái tháo đường típ 2 cần tránh kết hợp keto với việc nhịn ăn kéo dài mà không có giám sát y tế, do nguy cơ tiến triển thành nhiễm toan ceton nguy hiểm [7].

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bắt đầu ăn keto và phải làm việc nặng, bạn có thể cân nhắc tăng thêm 1–2 g natri mỗi ngày qua muối ăn hoặc thực phẩm để hỗ trợ giảm bớt cảm giác uể oải, choáng váng [1]. Luôn duy trì việc uống đủ nước để bù đắp lượng dịch mất qua nước tiểu và mồ hôi [3].

Để bảo toàn khối cơ và thể lực khi vận động cường độ cao, cần đảm bảo lượng protein hợp lý, tối thiểu từ 1,2–1,7 g/kg trọng lượng cơ thể [4]. Không tự ý sử dụng các loại viên uống bổ sung kali liều cao khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Khi xuất hiện dấu hiệu mệt lả, nôn mửa hoặc rối loạn nhịp tim, cần ngừng làm việc nặng và đến cơ sở y tế kiểm tra.