Bổ sung canxi tạo sỏi hay ngừa sỏi thận? Sự thật cần biết

Nhiều người khi nghe đến sỏi thận thường có tâm lý sợ hãi các loại thực phẩm giàu canxi. Không ít người đã tự ý cắt giảm sữa, tôm, cua hoặc ngừng hoàn toàn các sản phẩm bổ sung vì lo sợ khoáng chất này sẽ lắng đọng tạo thành sạn trong đường tiết niệu. Đây là một quan niệm rất phổ biến nhưng lại đi ngược lại các phát hiện y khoa hiện đại.

Trên thực tế, canxi tự nhiên từ chế độ ăn uống hàng ngày không phải là thủ phạm gây sỏi mà đóng vai trò như một yếu tố bảo vệ thận ^[1]. Vấn đề nằm ở sự khác biệt lớn giữa nguồn canxi trong thực phẩm và canxi dạng viên uống, cũng như thời điểm dung nạp chúng vào cơ thể ^[1], ^[2].

Cơ chế liên kết oxalate tại ruột diễn ra như thế nào?

Phần lớn sỏi thận hình thành ở dạng sỏi canxi oxalate. Do tên gọi chứa chữ canxi, nhiều người nhầm tưởng cứ thừa canxi là sẽ tạo sỏi. Tuy nhiên, sự kết tinh chỉ xảy ra khi nồng độ canxi và oxalate trong nước tiểu cùng lúc vượt quá mức bão hòa.

Khi chúng ta ăn các thực phẩm giàu canxi, khoáng chất này sẽ di chuyển vào lòng ruột non và dạ dày. Tại đây, canxi tự do sẽ tìm kiếm và gắn chặt với phân tử oxalate có trong thức ăn ^[1], ^[2]. Hợp chất canxi oxalate tạo thành trong đường ruột có cấu trúc không hòa tan và cơ thể không thể hấp thu qua niêm mạc ruột ^[3].

Kết quả là toàn bộ phức hợp này sẽ theo phân đào thải trực tiếp ra ngoài ^[2], ^[3]. Ngược lại, nếu chế độ ăn thiếu canxi, lượng oxalate tự do trong ruột tăng vọt, nhanh chóng ngấm vào máu và chuyển đến thận ^[2], ^[4]. Tình trạng tăng oxalate trong nước tiểu kết hợp với lượng canxi sẵn có tại thận sẽ kích hoạt quá trình kết tinh và tạo sỏi ^[4], ^[3].

Bằng chứng khoa học: Canxi thực phẩm bảo vệ thận

Mối liên hệ giữa canxi và sỏi thận đã được theo dõi sát sao qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn trên thế giới trong nhiều thập kỷ qua.

Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu suốt 12 năm thuộc dự án Nghiên cứu Sức khỏe Y tá I (Nurses' Health Study I) theo dõi 91.731 phụ nữ độ tuổi từ 34 đến 59, không có tiền sử sỏi thận ^[1]. Trong 903.849 người-năm theo dõi, các chuyên gia ghi nhận 864 ca mắc sỏi thận có triệu chứng ^[1]. Kết quả chỉ ra nhóm phụ nữ ăn lượng canxi thực phẩm cao nhất giảm được 35% nguy cơ sỏi thận (tỷ lệ nguy cơ tương đối RR là 0,65) so với nhóm ăn ít nhất ^[1].

Một nghiên cứu tiếp theo năm 2004 trên 96.245 phụ nữ trẻ từ 27 đến 44 tuổi thuộc Nghiên cứu Sức khỏe Y tá II trong 8 năm cũng mang lại kết quả tương tự ^[5]. Trong 685.973 người-năm theo dõi với 1.223 trường hợp sỏi mới phát hiện, nhóm tiêu thụ canxi thực phẩm cao nhất giảm 27% nguy cơ mắc sỏi (RR = 0,73) ^[5].

Tương tự, báo cáo năm 2014 từ Nghiên cứu Sức khỏe Phụ nữ (WHI OS) trên 78.293 người theo dõi suốt 573.575 người-năm ghi nhận 1.952 ca sỏi ^[6]. Nghiên cứu kết luận lượng canxi trong chế độ ăn cao giúp giảm từ 5% đến 28% nguy cơ sỏi thận sau khi điều chỉnh các yếu tố liên quan ^[6].

Đến năm 2015, một nghiên cứu tổng hợp trên cả nam giới và nữ giới khẳng định canxi thực phẩm từ nguồn sữa hay ngoài sữa đều mang lại lợi ích ngăn ngừa sỏi rõ rệt ^[7]. Ở nhóm tiêu thụ nhiều canxi ngoài sữa, nguy cơ sỏi giảm 29% ở nam giới dưới 60 tuổi, giảm 18% ở phụ nữ lớn tuổi và giảm 26% ở phụ nữ trẻ ^[7].

Nghịch lý từ viên uống bổ sung canxi

Trái ngược với nguồn thực phẩm, canxi dạng viên uống tổng hợp lại ghi nhận những kết quả hoàn toàn khác nhau tùy vào thói quen sử dụng.

Tại nghiên cứu năm 1997 trên 91.731 phụ nữ, việc dùng viên uống canxi làm tăng 20% nguy cơ hình thành sỏi thận (RR = 1,20) ^[1]. Khi phân tích chi tiết, các nhà khoa học phát hiện có tới 67% phụ nữ dùng viên canxi vào thời điểm không kèm bữa ăn, hoặc uống cùng các bữa ăn có hàm lượng oxalate rất thấp ^[1].

Nguyên nhân là do khi uống viên canxi cách xa bữa ăn, ruột không có sẵn oxalate để canxi liên kết ^[1], ^[2]. Lượng canxi dư thừa này được hấp thu ồ ạt vào máu, khiến thận phải tăng cường đào thải qua đường tiểu mà không đem lại tác dụng bảo vệ nào đối với oxalate ^[2].

Dù vậy, ở nghiên cứu năm 2004 trên phụ nữ trẻ, việc dùng viên uống canxi lại không thấy có mối liên hệ làm tăng nguy cơ sỏi ^[5]. Đến năm 2008, một tổng quan y khoa lưu ý rằng viên uống canxi nếu được sử dụng cùng lúc trong bữa ăn vẫn có thể mang lại tác dụng bảo vệ, tương tự như canxi từ thực phẩm nhờ khả năng bẫy oxalate ^[8].

Những hiểu lầm tai hại khi phòng ngừa sỏi thận

Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh là kiêng hoàn toàn canxi để tránh lắng cặn. Việc kiêng khem quá mức không những không ngừa được sỏi mà còn gây ra tác dụng ngược, làm tăng oxalate niệu và tăng nguy cơ mất xương, loãng xương ^[4].

Một sai lầm khác là chỉ tập trung vào canxi mà bỏ qua các yếu tố dinh dưỡng then chốt khác. Các nghiên cứu chỉ ra rằng lượng natri (muối ăn) cao làm tăng nguy cơ sỏi từ 11% đến 61% do muối làm tăng đào thải canxi qua nước tiểu ^[1], ^[6], ^[3]. Ăn nhiều đường sucrose cũng làm tăng nguy cơ sỏi lên khoảng 31% đến 52% ^[1], ^[5].

Ngược lại, việc uống nhiều nước giúp giảm 32% đến 39% nguy cơ sỏi thận ^[1], ^[5]. Lượng kali dồi dào từ rau củ cũng làm giảm nguy cơ mắc bệnh tới 35% ^[1], trong khi chất phytate tự nhiên trong thực phẩm thực vật giúp giảm 37% nguy cơ tạo sỏi ^[5].

Những đối tượng cần hết sức thận trọng

Không phải mọi cơ thể đều phản ứng giống nhau với canxi. Một số nhóm người cần có sự giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa:

Người có tiền sử sỏi thận canxi thường được khuyến cáo chống chỉ định dùng viên uống bổ sung nếu không có chỉ dẫn y tế chuyên biệt ^[8]. Ở những bệnh nhân này, việc ưu tiên canxi từ chế độ ăn uống là giải pháp tối ưu và an toàn nhất ^[8].

Người có cơ địa tăng canxi niệu hoặc rối loạn hấp thu cần được theo dõi định kỳ nồng độ canxi trong nước tiểu ^[2], ^[4]. Một số bằng chứng cho thấy việc bổ sung thêm vitamin D có thể làm tăng nguy cơ tạo sỏi ở nhóm bệnh nhân có sẵn cơ địa tăng canxi niệu ^[2]. Do đó, người bệnh thận mạn tính hoặc có bệnh lý chuyển hóa tuyệt đối không tự ý uống các loại vi chất tổng hợp liều cao.

Lời khuyên áp dụng vào thực đơn hàng ngày

Để tận dụng tối đa tác dụng ngăn ngừa sỏi của canxi, bạn có thể thực hiện theo các hướng dẫn sau:

• Ưu tiên canxi tự nhiên: Tận dụng nguồn canxi phong phú từ sữa tươi, sữa chua, phô mai hoặc các nguồn ngoài sữa như rau lá xanh, đậu phụ, hải sản ^[7].
• Dùng viên uống đúng thời điểm: Nếu được bác sĩ kê đơn bổ sung canxi cho tình trạng loãng xương, hãy uống viên canxi ngay trong bữa ăn để chúng kịp liên kết với oxalate từ thực phẩm ^[2], ^[8].
• Uống đủ nước mỗi ngày: Giữ lượng dịch nạp vào cơ thể ở mức cao để làm loãng nước tiểu, đây là cách ngăn ngừa kết tinh sỏi tự nhiên và rẻ tiền nhất ^[1], ^[2], ^[6].
• Giảm mặn và giảm ngọt: Cắt giảm lượng muối natri và hạn chế đường sucrose trong chế biến món ăn để giảm áp lực đào thải khoáng chất qua thận ^[1], ^[6].
• Tăng cường chất xơ: Bổ sung rau xanh và các loại hạt để cung cấp thêm kali và phytate giúp cản trở sỏi hình thành ^[2], ^[5].

Bổ sung canxi tự nhiên thông qua bữa ăn không hề gây sỏi mà là tấm lá chắn bảo vệ đường tiết niệu của bạn. Hãy xây dựng một chế độ ăn uống cân bằng, duy trì lối sống lành mạnh và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng bất kỳ viên uống bổ sung nào.