Nhiều bậc phụ huynh luôn coi canxi là "chìa khóa vàng" giúp con bứt phá chiều cao thần tốc trong giai đoạn dậy thì. Cứ thấy con bước vào tuổi lớn, không ít gia đình vội vã mua đủ loại viên uống canxi liều cao cho con uống liên tục mỗi ngày vì sợ lỡ mất giai đoạn phát triển cuối cùng.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy canxi không trực tiếp quyết định việc trẻ có đạt được chiều cao vượt trội hay không. Vai trò cốt lõi của khoáng chất này là tối ưu hóa khối lượng xương đỉnh và làm đặc cấu trúc xương, giúp khung xương chắc khỏe chứ không kéo dài xương vượt qua tiềm năng di truyền tự nhiên.
Canxi tác động thế nào đến xương tuổi dậy thì?
Cơ chế sinh học của canxi trong cơ thể gắn liền với quá trình khoáng hóa. Khi thanh thiếu niên bước vào giai đoạn dậy thì, tốc độ chu chuyển xương diễn ra vô cùng mạnh mẽ để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng nhanh chóng của cơ thể.
Việc nạp đủ canxi giúp giảm nồng độ hormone tuyến cận giáp (PTH) trong huyết thanh [3, 7]. Khi hormone này giảm xuống, quá trình tái hấp thu xương hay tiêu hủy xương bị ức chế, đồng thời giảm sự luân chuyển xương quá mức [1]. Nhờ đó, canxi cùng các khoáng chất khác được giữ lại và tích tụ hiệu quả vào khung xương [1].
Đặc biệt, canxi bổ sung chủ yếu tác động làm tăng mật độ khoáng xương thể tích (volumetric bone mineral density), tức làm xương đặc hơn, dày dặn hơn từ bên trong [2]. Trong khi đó, các sản phẩm từ sữa nguyên chất ngoài canxi còn mang lại tác động hỗ trợ sự giãn nở màng ngoài xương (periosteal bone expansion) và phát triển hình học xương [2]. Chiều cao của trẻ phụ thuộc vào sự kéo dài của các đĩa sụn tiếp hợp ở đầu xương dài – quá trình chịu sự chi phối chặt chẽ của gen di truyền, hormone tăng trưởng và dinh dưỡng tổng thể, chứ không riêng việc nạp thật nhiều canxi.
Các thử nghiệm lâm sàng thực tế nói gì?
Hiệu quả làm dày xương của canxi đã được chứng minh qua hàng loạt thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt ở các nhóm thanh thiếu niên khác nhau.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 18 tháng công bố năm 1993 đã theo dõi 94 bé gái da trắng có độ tuổi trung bình 11,9 tuổi [3]. Nhóm can thiệp được cho bổ sung 500 mg canxi mỗi ngày dưới dạng calcium citrate malate, trong khi nhóm chứng uống giả dược; lượng canxi từ thức ăn thông thường của cả nhóm nghiên cứu đạt trung bình 960 mg/ngày [3]. Kết quả cho thấy nhóm bổ sung canxi nhận thêm trung bình 354 mg canxi mỗi ngày và đạt mức tăng mật độ khoáng xương cột sống thắt lưng cao hơn nhóm giả dược (18,7% so với 15,8%), hàm lượng khoáng xương cột sống thắt lưng tăng nhiều hơn (39,4% so với 34,7%), mật độ khoáng xương toàn thân tăng cao hơn (9,6% so với 8,3%), đồng thời bài tiết canxi qua nước tiểu 24 giờ cũng cao hơn (90,4 mg/ngày so với 72,9 mg/ngày) [3]. Việc tăng mức canxi nạp vào từ 80% lên 110% nhu cầu khuyến nghị giúp khung xương tăng thêm 24 g mỗi năm, tương đương mức tăng thêm 1,3% khối lượng xương toàn thân mỗi năm [3]. Một báo cáo theo dõi can thiệp canxi kéo dài 18 tháng công bố năm 1994 trên các bé gái dậy thì cũng xác nhận mật độ khoáng xương toàn thân tăng thêm 1,3%, mật độ xương cột sống tăng thêm 2,9% và hàm lượng khoáng xương cột sống tăng 4,7% [4].
Đến năm 2003, một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 12 tháng được tiến hành trên 100 bé gái sau kỳ kinh nguyệt đầu tiên (độ tuổi trung bình 14 tuổi) có khẩu phần canxi hàng ngày thấp dưới 800 mg [1]. Nhóm can thiệp uống 1000 mg canxi nguyên tố mỗi ngày [1]. Kết quả đo bằng phương pháp DXA chỉ ra nhóm uống canxi có sự gia tăng mật độ khoáng xương (BMD) toàn thân và cột sống thắt lưng lớn hơn nhóm chứng, đi kèm hiện tượng giảm nồng độ PTH và các dấu ấn chu chuyển xương như osteocalcin và deoxypyridinoline [1]. Hiệu quả tích lũy xương thể hiện rõ rệt nhất ở nhóm các bé gái đã có kinh nguyệt trên 2 năm [1].
Tại châu Á, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi kéo dài 24 tháng công bố năm 2010 đã đánh giá trên 257 thanh thiếu niên Trung Quốc khỏe mạnh từ 12-15 tuổi [5]. Các em được chia ngẫu nhiên dùng viên nhai canxi cacbonat với các liều nguyên tố ban đầu khác nhau, sau đó phân loại lại thành nhóm liều thấp (85 mg/ngày), liều trung bình (230 mg/ngày) và liều cao (500 mg/ngày) trên 197 đối tượng hoàn thành [5]. Kết quả cho thấy sau 2 năm, mật độ khoáng xương và hàm lượng khoáng xương (BMC) toàn thân lẫn cột sống thắt lưng đều tăng ở cả nam và nữ [5]. Riêng ở nam thiếu niên, nhóm dùng liều trung bình (230 mg/ngày) và liều cao (500 mg/ngày) có hàm lượng khoáng xương toàn thân (lần lượt 2464 g và 2437 g) vượt trội hơn hẳn nhóm liều thấp (2321 g), đồng thời khối lượng nạc cơ thể cũng cao hơn rõ rệt (49,1 kg và 48,8 kg so với 46,7 kg) sau khi hiệu chỉnh theo tuổi, dậy thì, BMI, vận động và năng lượng nạp vào [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không ghi nhận tác động vượt trội có ý nghĩa thống kê của việc bổ sung canxi lên khối xương hay thành phần cơ thể ở nữ giới [5].
Năm 2019, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 1,5 năm trên 232 thanh thiếu niên Trung Quốc (12-15 tuổi) có thói quen ăn uống ít canxi (trung bình 363,5 mg/ngày) và vitamin D huyết thanh thấp (29,4 nmol/L) đã phân chia các nhóm dùng sữa bột bổ sung vitamin D (400 IU) kết hợp 3 mức canxi: 300 mg, 600 mg, 900 mg hoặc chế độ ăn thông thường [6]. Nghiên cứu nhận thấy mật độ xương và khoáng chất toàn thân đều tăng theo tuổi ở mọi nhóm mà không có sự khác biệt rõ giữa các nhóm can thiệp [6]. Điểm đáng chú ý là yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-1) tăng đáng kể từ 18,5% đến 22,8% ở tất cả các nhóm can thiệp bổ sung sữa bột trong khi lại giảm 16,5% ở nhóm đối chứng, đồng thời hormone tuyến cận giáp PTH giảm mạnh nhất 31% ở nhóm bổ sung 600 mg canxi kết hợp vitamin D [6].
Hiệu quả lâu dài và giới hạn của bằng chứng
Nhiều người băn khoăn liệu lượng khoáng chất tích lũy được nhờ uống canxi có biến mất khi ngừng bổ sung hay không. Các nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy lợi ích này hoàn toàn có thể duy trì bền vững nếu can thiệp đúng thời điểm.
Một nghiên cứu theo dõi công bố năm 2001 thực hiện trên 116 bé gái sau 3,5 năm ngừng bổ sung canxi phosphate chiết xuất từ sữa từ giai đoạn tiền dậy thì (lúc 8 tuổi) [7]. Kết quả theo dõi dài hạn chỉ ra sự chênh lệch mật độ xương vẫn tồn tại rất rõ rệt: mức tăng mật độ khoáng xương trung bình tại 6 vị trí xương ở nhóm từng bổ sung canxi vẫn đạt 179 mg/cm² so với 151 mg/cm² ở nhóm giả dược, đồng thời diện tích xương và hàm lượng khoáng chất xương vẫn cao hơn có ý nghĩa [7]. Điều này cho thấy bổ sung canxi đúng thời điểm trước dậy thì có thể làm thay đổi quỹ đạo phát triển khối lượng xương lâu dài [7].
Tương tự, nghiên cứu theo dõi kéo dài 3,5 năm công bố năm 2005 trên 96 thiếu nữ từng tham gia thử nghiệm bổ sung 1000 mg canxi cacbonat mỗi ngày cũng ghi nhận mật độ khoáng xương toàn thân duy trì cao hơn nhóm đối chứng, đặc biệt ở nhóm tuân thủ uống thuốc từ 75% trở lên [8].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học khẳng định canxi chỉ giúp củng cố khối lượng xương đỉnh [1, 2, 6]. Bổ sung đủ canxi là biện pháp bảo vệ dự phòng gãy xương do loãng xương trong tương lai khi về già [1, 2]. Không có bằng chứng lâm sàng nào cho thấy bổ sung canxi vượt mức nhu cầu khuyến nghị sẽ kích thích đĩa sụn tiếp hợp mở rộng hay giúp kéo dài chân bất thường.
Những hiểu lầm thường gặp về bổ sung canxi
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống càng nhiều canxi thì chân càng dài". Sự phát triển chiều dài của xương phụ thuộc chủ yếu vào sự phân chia tế bào sụn dưới tác động của trục hormone tăng trưởng (GH/IGF-1), hormone sinh dục và dinh dưỡng đa lượng cân bằng. Canxi đóng vai trò là "gạch vữa" để làm cứng khung xương đã hình thành chứ không kích thích xương mọc dài thêm.
Hiểu lầm thứ hai là xem việc uống viên canxi tổng hợp có thể thay thế hoàn toàn nguồn dinh dưỡng từ thực phẩm. Một nghiên cứu theo dõi dài hạn năm 2004 trên các thiếu nữ cho thấy việc tiêu thụ thực phẩm từ sữa không chỉ tăng mật độ xương hông và cẳng tay mà còn liên quan đến tăng mật độ xương cột sống và hỗ trợ mở rộng màng ngoài xương, trong khi viên canxi đơn thuần không tạo ra tác động lên hình học xương tương tự [2]. Sữa và thực phẩm tự nhiên mang lại một mạng lưới dưỡng chất phức hợp gồm protein, phospho, kẽm và khoáng chất hoạt động hiệp đồng.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ cần uống canxi đơn độc mà bỏ quên vitamin D. Dữ liệu thực tế cho thấy thanh thiếu niên thiếu vitamin D thì cơ thể khó lòng hấp thu và sử dụng canxi hiệu quả để tối ưu hóa nồng độ PTH và các chỉ số chuyển hóa xương [6].
Nhóm đối tượng nào cần thận trọng?
Dù canxi rất cần thiết trong giai đoạn dậy thì, việc lạm dụng viên uống bổ sung không được kiểm soát có thể tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe.
Các nghiên cứu ghi nhận khi tăng lượng canxi nạp vào, lượng canxi bài tiết qua nước tiểu trong 24 giờ cũng tăng lên đáng kể (từ 72,9 mg/ngày lên 90,4 mg/ngày) [3]. Do đó, những thanh thiếu niên có tiền sử gia đình bị sỏi thận, tăng canxi niệu hoặc mắc các bệnh lý liên quan đến bài tiết thận cần hết sức thận trọng và bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.
Những trẻ có hệ tiêu hóa nhạy cảm cũng có thể gặp các tác dụng không mong muốn như đầy bụng, táo bón hoặc khó tiêu khi uống các loại canxi muối vô cơ liều cao. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý cho con uống canxi liều cực lớn liên tục trong thời gian dài vì nghĩ rằng uống càng nhiều càng tốt.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn
Để hỗ trợ phát triển thể chất tối ưu cho trẻ tuổi dậy thì, phụ huynh cần áp dụng chiến lược dinh dưỡng cân bằng và khoa học:
Thứ nhất, ưu tiên tối đa nguồn canxi từ chế độ ăn uống hàng ngày. Sữa, sữa chua, phô mai, các loại đậu, rau lá xanh đậm và cá nhỏ kho nhừ cả xương là nguồn khoáng chất sinh học dễ hấp thu, hỗ trợ cấu trúc xương phát triển toàn diện [2].
Thứ hai, nếu chế độ ăn của trẻ quá nghèo nàn (dưới 800 mg/ngày) hoặc trẻ kiêng sữa hoàn toàn, việc bổ sung canxi liều vừa phải (khoảng 230 mg đến 500 mg canxi nguyên tố mỗi ngày) có thể được cân nhắc để cải thiện mật độ xương và khối lượng nạc cơ thể [3, 5]. Không nên bổ sung vượt quá nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị hàng ngày nếu không có chỉ định y khoa [3].
Thứ ba, chia nhỏ liều lượng và chọn thời điểm uống phù hợp. Canxi hấp thu tốt nhất khi uống vào ban ngày, sau bữa ăn sáng hoặc trưa, đồng thời uống nhiều nước lọc để hỗ trợ chuyển hóa và hạn chế lắng đọng sỏi [3]. Kết hợp vận động thể lực chịu sức nặng như nhảy dây, chạy bộ, bóng rổ để kích thích cơ thể tích lũy khoáng chất vào xương tối đa [5].
Tóm lại, canxi là dưỡng chất thiết yếu để xây dựng một khung xương đặc chắc và giảm thiểu nguy cơ loãng xương sau này trong cuộc đời [1, 2]. Thay vì kỳ vọng canxi tạo ra sự bứt phá chiều cao thần kỳ, phụ huynh nên chú trọng dinh dưỡng toàn diện, đảm bảo giấc ngủ sâu, vận động thường xuyên và thăm khám chuyên khoa khi có dấu hiệu bất thường.
