Nỗi lo dị tật ống thần kinh và mối quan tâm về dinh dưỡng
Trong giai đoạn chuẩn bị mang thai và những tuần đầu thai kỳ, dinh dưỡng của người mẹ quyết định trực tiếp tới sự hình thành các cơ quan trọng yếu của thai nhi. Trong đó, dị tật ống thần kinh như nứt đốt sống hay thai vô sọ là những bất thường bẩm sinh nghiêm trọng phát sinh trong quá trình não và tủy sống phát triển [1].
Để phòng ngừa biến chứng này, nhiều thai phụ tìm đến các loại thực phẩm tự nhiên giàu vi chất. Rau chân vịt (cải bó xôi) thường là cái tên xuất hiện đầu tiên trong danh sách khuyến nghị nhờ chứa hàm lượng folate dồi dào.
Vậy ăn rau chân vịt có thực sự ngăn ngừa được dị tật thai nhi? Liệu chế độ ăn nhiều rau xanh có thể thay thế hoàn toàn viên uống bổ sung vi chất?
Folate từ rau chân vịt có thay thế được viên uống bổ sung?
Câu trả lời ngắn gọn: Rau chân vịt là thực phẩm hỗ trợ rất tốt, nhưng chỉ điều chỉnh chế độ ăn đơn thuần không được xem là đủ để bảo vệ thai nhi khỏi nguy cơ dị tật ống thần kinh [2]. Các tổ chức y khoa đều nhấn mạnh việc sử dụng viên bổ sung folate chuyên biệt trong giai đoạn quanh thụ thai [2, 3].
Rau chân vịt nằm trong nhóm thực phẩm chứa hàm lượng folate cao [3]. Mặc dù vậy, nghiên cứu ghi nhận rằng việc chỉ tăng cường thực phẩm giàu folate như các loại rau lá xanh hay ngũ cốc nguyên cám không đủ đáp ứng nồng độ bảo vệ tối ưu trong thai kỳ [2].
Do đó, rau chân vịt nên được xem là nguồn cung cấp dinh dưỡng bổ trợ quý giá trong bữa ăn hàng ngày, song hành cùng việc dùng viên vi chất theo chỉ định của nhân viên y tế [1, 3].
Cơ chế tác động: Vì sao thai nhi cần folate?
Đặc điểm trung tâm của quá trình phát triển phôi thai là sự phân chia tế bào diễn ra liên tục và mạnh mẽ [4]. Folate giữ vai trò thiết yếu trong quá trình này nhờ tham gia trực tiếp vào quá trình tổng hợp axit nucleic [4].
Trong thai kỳ, sự thiếu hụt folate cận biên có thể làm suy giảm sự tăng trưởng và nhân đôi tế bào ở cả thai nhi và nhau thai [4]. Tình trạng này có thể bắt nguồn từ lượng ăn vào quá ít hoặc nhu cầu chuyển hóa tăng vọt do các yếu tố di truyền cụ thể [4].
Về mặt chuyển hóa, thiếu hụt folate dẫn đến hiện tượng tăng nồng độ axit amin homocysteine trong máu [4]. Nồng độ homocysteine của mẹ tăng cao có mối liên hệ với tình trạng sảy thai liên tiếp và các biến chứng thai kỳ nghiêm trọng như bong non nhau thai hay tiền sản giật [4].
Nồng độ folate thấp trong khẩu phần ăn và tuần hoàn của thai phụ cũng liên quan đến việc gia tăng nguy cơ sinh non, thai nhẹ cân và thai chậm phát triển [4].
Bằng chứng khoa học về folate và dị tật bẩm sinh
Tác dụng của folate quanh giai đoạn thụ thai đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn.
Một phân tích tổng quan từ Thư viện Cochrane tổng hợp 4 thử nghiệm lâm sàng với 6.425 phụ nữ tham gia nhằm đánh giá hiệu quả của folate và đa vitamin trong việc phòng ngừa dị tật ống thần kinh [1]. Kết quả phân tích cho thấy việc bổ sung folate quanh giai đoạn thụ thai giúp giảm mạnh tỷ lệ mắc dị tật ống thần kinh với tỷ số chênh (OR) là 0,28 (khoảng tin cậy 95%: 0,15 - 0,53) [1]. Việc dùng đa vitamin đơn thuần không mang lại tác dụng bảo vệ và cũng không làm tăng thêm hiệu quả khi dùng chung với folate [1].
Dữ liệu cập nhật từ nghiên cứu này ghi nhận nguy cơ tương đối (RR) mắc dị tật ống thần kinh giảm xuống còn 0,28 (khoảng tin cậy 95%: 0,13 - 0,58) ở nhóm bổ sung folate [5, 6]. Việc bổ sung này không làm tăng đáng kể các biến cố sảy thai tự nhiên, thai ngoài tử cung hay thai lưu [2, 5]. Đáng chú ý, các nghiên cứu xác nhận tỷ lệ dị tật ống thần kinh có thể giảm tới 70% nếu áp dụng rộng rãi biện pháp bổ sung folate cho tất cả phụ nữ mang thai [2].
Tuy nhiên, vai trò của folate dường như tập trung chuyên biệt vào ống thần kinh. Một nghiên cứu bệnh - chứng tại Tây Úc trên nhóm bà mẹ có con bị dị tật đường giữa (không bao gồm dị tật ống thần kinh) so sánh với nhóm đối chứng cho thấy tỷ số chênh của folate khẩu phần và viên uống axit folic đều xấp xỉ bằng 1, chứng tỏ không có mối liên hệ giữa lượng folate với các dị tật đường giữa phi thần kinh [5].
Khoảng trống giữa khẩu phần ăn và nồng độ thực tế
Mặc dù rau chân vịt giàu folate, việc đạt đủ lượng khuyến nghị qua ăn uống là bài toán khó. Nghiên cứu bệnh - chứng tại Bangladesh công bố năm 2020 ghi nhận lượng folate từ chế độ ăn của cả nhóm bà mẹ có con bị dị tật ống thần kinh và nhóm đối chứng đều thấp hơn một nửa so với mức khuyến nghị 600 microgam/ngày [3]. Các thực phẩm giàu vi chất như rau chân vịt, đậu bắp, mướp đắng, súp lơ và các loại đậu đều ít khi được tiêu thụ [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thiếu hụt đồng thời của nhiều vi chất khác trong bữa ăn như vitamin A, vitamin D, vitamin E, sắt, kali và natri [3]. Trong đó, rau chân vịt và khoai lang được xác định là nguồn thực phẩm giàu vitamin A quan trọng [3].
Đáng chú ý, nghiên cứu tại Bangladesh ghi nhận 71% bà mẹ nhóm đối chứng có dùng viên bổ sung axit folic quanh thời điểm thụ thai, so với 49% ở nhóm bà mẹ có con mắc dị tật (p=0.038) [3]. Dù vậy, sau sinh, nồng độ folate huyết tương ở cả hai nhóm lại tương đương nhau ở mức 4,7 ng/mL (p=0.918) [3]. Ngay cả ở 4 bà mẹ có lượng folate khẩu phần đạt trên 600 microgam/ngày, nồng độ folate huyết tương sau sinh vẫn dao động rất rộng từ 1,1 đến 8,9 ng/mL (trung bình 5,1 ng/mL) [3].
Sự sai lệch giữa folate hấp thu và folate trong máu cũng từng được quan sát trong các thử nghiệm cơ chế. Nghiên cứu năm 1994 chỉ ra rằng phụ nữ từng sinh con mắc dị tật ống thần kinh có sự rối loạn tương quan giữa folate khẩu phần và nồng độ folate trong huyết thanh cũng như hồng cầu [6]. Khả năng nâng nồng độ folate trong máu sau khi nạp một lượng folate thử nghiệm ở những phụ nữ này cũng kém hiệu quả hơn người bình thường [6].
Hiểu lầm thường gặp về việc bổ sung qua rau xanh
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "chỉ cần ăn thật nhiều rau chân vịt là đủ folate cho thai nhi". Trên thực tế, các tài liệu y khoa không nêu số lượng rau cụ thể cần ăn hàng ngày để thay thế thuốc [1, 3]. Việc dựa hoàn toàn vào rau xanh khiến mẹ bầu đối mặt với nguy cơ thiếu hụt folate chuyển hóa âm thầm [3, 7].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ bắt đầu ăn rau xanh hay uống vi chất khi đã biết mình có thai. Nghiên cứu chỉ ra rằng folate phát huy tác dụng bảo vệ rõ rệt nhất khi được nạp vào cơ thể trong 3 tháng trước khi thụ thai và tiếp tục duy trì trong suốt quý đầu tiên của thai kỳ [2].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng bổ sung càng nhiều loại vitamin cùng lúc thì càng giảm dị tật. Các đánh giá có hệ thống cho thấy các viên uống đa vitamin khi đứng một mình không có tác dụng phòng ngừa dị tật ống thần kinh và không tạo thêm hiệu quả bảo vệ vượt trội so với việc dùng folate đơn độc [2, 5].
Ai nên thận trọng và cần chế độ đặc biệt?
Phụ nữ có tiền sử mang thai hoặc sinh con bị nứt đốt sống hay thai vô sọ là nhóm đối tượng có nguy cơ tái phát cao [2]. Nghiên cứu khuyến nghị nhóm phụ nữ có nguy cơ tái phát này cần liều bổ sung lên tới 5mg daily, cao hơn gấp mười lần so với mức 0,5mg daily dành cho phụ nữ có nguy cơ thấp [2]. Phụ nữ có con bị dị tật ống thần kinh cần được tiếp tục duy trì bổ sung folate [1].
Những thai phụ có các bất thường di truyền về chuyển hóa folate hoặc người có nồng độ homocysteine máu cao cần được theo dõi y tế chặt chẽ, vì họ có nguy cơ cao hơn gặp các biến chứng thai kỳ như tiền sản giật, bong non nhau thai hoặc sảy thai liên tiếp [4].
Bất kỳ trường hợp thai phụ nào có bệnh nền hoặc muốn thay đổi liều lượng bổ sung đều cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa phụ sản, không tự ý tăng giảm liều hoặc bỏ thuốc bổ sung để chuyển sang ăn rau thuần túy.
Gợi ý chế biến và áp dụng thực tế
Thời điểm bổ sung vi chất đóng vai trò tiên quyết: Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ cần chú ý nạp folate từ trước khi mang thai 3 tháng và kéo dài qua tam cá nguyệt đầu tiên [2]. Folate cũng cần được tiếp tục duy trì sau khi ống thần kinh đã đóng kín hoàn toàn nhằm hỗ trợ sự phát triển liên tục của thai nhi và giảm thiểu các rủi ro thai kỳ bất lợi khác [4].
Về chế độ ăn, mẹ bầu nên bổ sung rau chân vịt với lượng vừa phải vào các bữa ăn hàng tuần, kết hợp đa dạng cùng các thực phẩm dinh dưỡng khác [3]. Do tài liệu nghiên cứu chưa cung cấp số liệu định lượng về mức thất thoát folate theo từng mức nhiệt độ cụ thể, thai phụ nên áp dụng nguyên tắc ẩm thực an toàn: rửa sạch kỹ càng và nấu chín vừa tới, tránh đun nấu rau quá nhừ trong thời gian quá dài để hạn chế hao hụt dưỡng chất tự nhiên.
Bên cạnh rau chân vịt, khẩu phần nên kết hợp phong phú với các thực phẩm giàu dưỡng chất khác như khoai lang, cá, các loại hạt và đậu để bổ sung toàn diện vitamin A, D, E và khoáng chất [3].
Lời kết cho thai kỳ khỏe mạnh
Rau chân vịt là một thực phẩm bổ dưỡng, hỗ trợ cung cấp folate và nhiều vi chất quan trọng cho quá trình phân chia tế bào của thai nhi [1, 8]. Tuy nhiên, để tạo tấm lá chắn vững chắc nhất phòng ngừa dị tật ống thần kinh, mẹ bầu không thể phó mặc hoàn toàn cho chế độ ăn mà cần chủ động bổ sung folate dạng viên uống theo đúng liều lượng y khoa [2, 3]. Hãy tham vấn bác sĩ chuyên khoa để xây dựng kế hoạch dinh dưỡng toàn diện, an toàn cho cả mẹ và bé.
