Quế là một trong những loại gia vị quen thuộc hàng đầu trong ẩm thực Việt Nam, thường góp mặt trong các món phở, bò kho, cà ri hoặc các món hầm để tạo mùi thơm ấm nồng. Dù vậy, khi bước vào thai kỳ, nhiều phụ nữ cảm thấy hoang mang trước những lời đồn đoán rằng ăn quế có thể dẫn tới sảy thai hoặc sinh non.
Thực tế, bà bầu vẫn có thể thưởng thức các món ăn nấu với quế nếu chỉ dùng quế ở mức độ gia vị nêm nếm thông thường. Mối lo ngại chỉ thực sự xuất hiện khi quế bị lạm dụng dưới dạng thuốc thảo mộc, viên uống bổ sung liều cao hoặc các loại tinh dầu chiết xuất.
Cơ chế tác động của quế lên cơ trơn tử cung
Cây quế là một thành viên của họ Long não (Lauraceae), đã được nhân loại sử dụng làm gia vị hàng ngàn năm để tăng hương vị cho đồ ăn, thức uống [1]. Về mặt sinh hóa, thành phần chính của tinh dầu vỏ quế gồm có cinnamaldehyde (chiếm 55 - 57%) và eugenol (chiếm 5 - 18%) [1]. Trong đó, hoạt chất cinnamaldehyde được báo cáo là có tác dụng chống co thắt cơ trơn [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu thảo dược chỉ ra rằng một số loại thảo mộc có cơ chế ức chế kênh canxi, điều hòa oxit nitric và làm giảm nồng độ prostaglandin - hoạt chất gây co bóp cơ trơn tử cung và đường tiêu hóa [1]. Dù mang nhiều tác tính sinh học như kháng viêm, giảm đau bụng kinh, nhưng các thử nghiệm độc chất học cho thấy tinh dầu quế khi dùng ở liều cao gây kích ứng niêm mạc và kích thích dẫn đến tiểu ra máu [1].
Nghiên cứu nói gì về ảnh hưởng của quế tới tử cung?
Để làm rõ tác động dược lý, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2016 đã tiến hành kiểm tra dịch chiết quế trên các dải cơ tử cung cô lập [2]. Đối tượng thử nghiệm là các dải cơ tử cung dọc được bóc tách từ những con chuột cống không mang thai, sau đó được treo thẳng đứng trong buồng tắm mô cô lập và tiếp xúc với các nồng độ dịch chiết quế từ 10 đến 20 mg/mL [2].
Kết quả thực nghiệm trên mô chuột cho thấy dịch chiết quế làm giảm đáng kể lực co bóp tử cung theo mức độ phụ thuộc vào nồng độ [2]. Dịch chiết này làm suy giảm rõ rệt các cơn co bóp tử cung được kích thích bởi dung dịch KCl 60mM và oxytocin 5nM [2]. Hơn nữa, dịch chiết quế cũng làm giảm lực co bóp cơ khi kích hoạt các kênh canxi loại L bằng Bay K8644 [2]. Cơ chế chính của dịch chiết quế có thể là ức chế các kênh canxi loại L, làm hạn chế dòng canxi đi vào tế bào, từ đó thể hiện đặc tính chống co thắt mạnh mẽ [2].
Dù nghiên cứu trên gợi ý dịch chiết quế có thể làm giảm hoạt động tử cung và ngăn ngừa các cơn co ngoài ý muốn ở giai đoạn đầu thai kỳ của chuột, đây mới chỉ là thử nghiệm cô lập trên mô động vật không mang thai [2]. Kết quả này hoàn toàn chưa thể đại diện hay suy diễn trực tiếp cho tử cung của phụ nữ đang mang thai trên thực tế lâm sàng.
Nguy cơ tiềm ẩn từ thảo dược và thói quen truyền miệng
Trái ngược với thí nghiệm trong ống nghiệm, các dữ liệu dịch tễ học và y học cổ truyền lại ghi nhận mặt tối của việc dùng quế liều lượng đậm đặc. Một nghiên cứu dịch tễ dược học công bố năm 2022 tại Yemen đã cảnh báo về tình trạng sử dụng thuốc thảo dược thiếu cơ sở khoa học ở phụ nữ mang thai [3]. Phụ nữ trong thai kỳ chủ yếu được gia đình, hàng xóm và bạn bè khuyên dùng thảo dược, đồng thời đa số không hề tiết lộ việc dùng này cho nhân viên y tế vì lý do "bác sĩ không hỏi" [3].
Đáng chú ý, trong nghiên cứu năm 2022, quế (Cinnamomum verum L) là thảo dược được tiêu thụ thường xuyên nhất và chủ yếu được phụ nữ dùng với mục đích tạo điều kiện thuận lợi cho việc sinh nở, tương tự thói quen tại Palestine [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng quế đã được ghi nhận có các đặc tính thúc đẩy sảy thai và kích thích co bóp tử cung (oxytocic) [3].
Chính vì thảo dược chứa các thành phần dược lý hoạt tính và có thể gây biến đổi sinh hóa, việc tự ý uống nước quế liều đậm đặc tiềm ẩn nhiều rủi ro [3]. Dữ liệu y khoa từ nghiên cứu này nhấn mạnh rằng việc uống quế (Cinnamomum verum L) bị chống chỉ định trong thai kỳ do nguy cơ có thể gây dị tật thai nhi, kèm theo các bằng chứng về khả năng gây sảy thai, chống thụ thai và hạ đường huyết [3].
Phân biệt gia vị nấu ăn và bổ sung liều cao
Để đánh giá tính an toàn tổng quát của quế trên người, một đánh giá tổng quan (umbrella review) công bố năm 2021 đã tổng hợp từ các phân tích gộp và tổng quan hệ thống của các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên [4]. Nghiên cứu rà soát 206 bài báo và chọn lọc 4 nghiên cứu đủ tiêu chuẩn [4]. Kết quả ghi nhận chất bổ sung quế có tác dụng cải thiện nồng độ men gan (alanine aminotransferase, aspartate aminotransferase, alkaline phosphatase) ở bệnh nhân đái tháo đường típ 2 [4].
Một nghiên cứu khác được xem xét trong đánh giá năm 2021 là viên hoàn Xạ Hương Bảo Tâm (chứa vỏ quế cùng 7 thành phần thảo dược khác), cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về các biến cố bất lợi giữa nhóm dùng thuốc và nhóm đối chứng đối với các triệu chứng tiêu hóa, đau đầu, chóng mặt, tê miệng hay đánh trống ngực [4]. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng này đều thực hiện trên người trưởng thành mắc bệnh lý đái tháo đường hoặc tim mạch, không hề thực hiện trên đối tượng phụ nữ mang thai [4].
Từ các bằng chứng trên, ranh giới an toàn nằm ở liều lượng:
- Quế làm gia vị món ăn: Lượng bột quế rắc nhẹ hoặc vài mẩu vỏ quế dùng để nấu một nồi nước phở, hầm thịt chỉ cung cấp một lượng rất nhỏ qua đường ăn uống, được xem là an toàn và không gây nguy hiểm.
- Quế dạng dược liệu liều cao: Việc sắc quế uống thay trà đặc, dùng viên uống tinh chất quế hoặc uống tinh dầu quế chứa hàm lượng hoạt chất cực lớn, có thể kích hoạt độc tính, gây kích ứng và dẫn tới nguy cơ biến chứng sản khoa nghiêm trọng [3, 5].
Những hiểu lầm thường gặp của thai phụ
Nhiều người lầm tưởng rằng "thảo mộc tự nhiên thì vô hại". Tuy nhiên, thảo dược tự nhiên cũng chứa các hoạt chất có tính dược lý mạnh như thuốc tây [3]. Việc thai phụ tự ý uống nước quế để "cho ấm bụng" hoặc mong muốn "dễ chuyển dạ" là một thói quen rất nguy hiểm nếu không có chỉ định từ bác sĩ [3].
Một hiểu lầm khác là kiêng khem tuyệt đối mọi món ăn có dính một chút quế. Khi được dùng làm gia vị nấu nướng, quế chủ yếu khuếch tán mùi hương và được pha loãng trong khối lượng thức ăn lớn, không đủ nồng độ để gây co bóp cơ trơn hay ngộ độc niêm mạc [1]. Thai phụ không cần quá lo lắng nếu vô tình ăn một bát phở có mùi quế thoang thoảng.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
- Phụ nữ có tiền sử sảy thai hoặc sinh non: Cần tránh hoàn toàn việc sử dụng quế dạng dược liệu hoặc trà quế đậm đặc do các báo cáo về đặc tính thúc đẩy sảy thai và co bóp tử cung [3].
- Phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường thai kỳ: Dù quế có hoạt tính hạ đường huyết [3], thai phụ không được tự ý uống bổ sung quế để điều hòa đường huyết mà phải tuân thủ phác đồ của bác sĩ nội tiết.
- Người có vấn đề về niêm mạc đường tiêu hóa hoặc đường tiết niệu: Tinh dầu quế liều cao đã được chứng minh có thể gây kích ứng niêm mạc và dẫn tới hiện tượng tiểu ra máu [1].
Lời khuyên áp dụng an toàn cho bữa ăn gia đình
Thai phụ hoàn toàn có thể tiếp tục tận hưởng các món ăn thường ngày với những lưu ý thực tế sau:
- Chỉ dùng một lượng nhỏ vỏ quế khô để tạo mùi thơm khi nấu các món hầm, nấu phở, sau đó vớt bỏ bã quế trước khi ăn.
- Tuyệt đối không tự ý dùng các loại viên nang chiết xuất quế, trà quế đặc hoặc tinh dầu vỏ quế nguyên chất khi chưa có sự tư vấn của chuyên gia y tế [3, 5].
- Luôn chủ động trao đổi và thông báo cho bác sĩ sản khoa về bất kỳ sản phẩm thảo dược nào mình đang có ý định sử dụng trong suốt thai kỳ [3].
Tóm lại, quế dùng nêm nếm với lượng vừa phải trong ẩm thực gia đình là an toàn cho thai phụ. Điều quan trọng nhất là các bà bầu cần tỉnh táo phân biệt giữa gia vị ẩm thực và chế phẩm bổ sung nồng độ cao, tránh nghe theo các lời truyền miệng phản khoa học để bảo vệ tối đa sức khỏe của mẹ và bé.
