Bổ sung kẽm bao nhiêu mỗi ngày là đủ cho nam giới chuẩn bị có con?

Nỗi lo muộn con và cơn sốt mang tên viên kẽm

Nhiều cặp vợ chồng sau một thời gian dài chờ đợi tin vui thường tìm đến đủ loại phương pháp bồi bổ, trong đó các quý ông thường rỉ tai nhau bổ sung viên kẽm liều cao để "nâng cao chất lượng tinh binh". Thói quen tự ý mua các sản phẩm chứa kẽm về uống mỗi ngày đang trở nên phổ biến, xuất phát từ suy nghĩ vi chất này càng nạp nhiều thì khả năng thụ thai càng cao.

Tuy nhiên, kẽm chỉ thực sự phát huy tác dụng khi cơ thể đang thiếu hụt và cần được dùng với liều lượng hợp lý theo chỉ định chuyên môn. Việc lạm dụng vi chất này với kỳ vọng tạo ra bước ngoặt sinh sản không những có thể không mang lại kết quả như mong muốn mà còn tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe đáng lo ngại.

Kẽm đóng vai trò thế nào với quá trình tạo tinh trùng?

Kẽm là nguyên tố vi lượng dồi dào thứ hai trong các mô cơ thể người, chỉ xếp sau sắt ^[1]. Theo ước tính từ Tổ chức Y tế Thế giới, có khoảng một phần ba dân số toàn cầu rơi vào tình trạng thiếu kẽm ^[1]. Trong cơ thể, nguyên tố này đóng vai trò là đồng yếu tố tham gia vào hoạt động của rất nhiều loại enzyme quan trọng chịu trách nhiệm phát triển tế bào, phiên mã DNA và tổng hợp protein ^[1].

Đối với hệ sinh sản của phái mạnh, kẽm tham gia vào sự phát triển giải phẫu và duy trì chức năng bình thường của tinh hoàn, mào tinh hoàn cũng như tuyến tiền liệt ^[2]. Nồng độ kẽm ghi nhận trong huyết tương tinh dịch cao hơn đáng kể so với nồng độ của nó trong các dịch cơ thể khác ^[3]. Vi chất này tham gia trực tiếp vào quá trình sản sinh hormone sinh dục, quá trình biệt hóa tuyến sinh dục cũng như sự tổng hợp và bài tiết hormone LH, FSH ^[1].

Nếu cơ thể bị thiếu hụt kẽm nghiêm trọng, quá trình phát triển của tinh hoàn có thể bị chậm trễ và thậm chí dẫn tới ngừng trệ quá trình sinh tinh ^[2]. Tình trạng thiếu kẽm có thể gây suy giảm số lượng tinh trùng, làm teo ống sinh tinh và giảm trọng lượng tinh hoàn ^[2]. Ở cấp độ tế bào, kẽm giữ nhiệm vụ điều hòa hoạt động của enzyme Ca2+ ATPase, ổn định màng tế bào và duy trì cấu trúc chất nhiễm sắc của tinh trùng ^[4]. Nhờ sự hiện diện của kẽm, các bất thường ở đoạn giữa và đuôi tinh trùng giảm đi, giúp tinh trùng bơi khỏe và định hướng tốt hơn ^[2]. Ngoài ra, kẽm còn có khả năng bảo vệ tinh trùng trước các tổn thương do nhiễm độc chì hoặc cadmium ^[2].

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu thực tế cho thấy điều gì?

Hiệu quả của việc bổ sung kẽm trên nam giới gặp vấn đề về sinh sản đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng với các liều lượng và thời gian khác nhau.

Một thử nghiệm lâm sàng tại Iraq đã tiến hành theo dõi trên 60 nam giới vô sinh do tinh trùng yếu và 60 nam giới có khả năng sinh sản bình thường ^[1]. Nhóm nam giới vô sinh được cho uống bổ sung kẽm sulfat với liều 440 mg mỗi ngày, kéo dài liên tục trong 3 tháng ^[1]. Kết quả cho thấy thể tích tinh dịch, mật độ tinh trùng và tỷ lệ tinh trùng di động tiến tới đã được cải thiện rõ rệt sau đợt can thiệp ^[1]. Đồng thời, các chỉ số mất cân bằng oxy hóa như nồng độ peroxynitrite và hoạt tính enzyme nitric oxide synthase vốn tăng cao ở người vô sinh đã được đưa trở về mức bình thường ^[1].

Một nghiên cứu khác do tác giả Hadwan và cộng sự thực hiện trên 37 người vô sinh tinh trùng yếu dị dạng và 37 người bình thường cũng áp dụng liều dùng 2 viên kẽm sulfat (220 mg mỗi viên, tương đương 440 mg/ngày) trong 3 tháng ^[5]. Kết quả ghi nhận thể tích tinh dịch, tỷ lệ di động tiến tới và tổng số tinh trùng bình thường đều tăng lên ^[5]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng bổ sung kẽm giúp khôi phục tỷ lệ phối tử gắn kẽm có trọng lượng phân tử cao về mức bình thường, từ đó củng cố chất lượng tinh dịch ^[6].

Bên cạnh các nghiên cứu dùng kẽm đơn độc, việc phối hợp kẽm với các dưỡng chất khác cũng được thử nghiệm. Một nghiên cứu của tác giả Ebisco và các cộng sự cho thấy việc cho nam giới sử dụng 66 mg kẽm kết hợp 5 mg acid folic mỗi ngày trong 26 tuần đã giúp cải thiện mật độ tinh trùng, dù không ghi nhận biến chuyển ở các chỉ số tinh dịch đồ khác ^[5].

Tuy vậy, không phải nghiên cứu nào cũng cho kết quả khả quan. Nhóm nghiên cứu của Raigani khi thử nghiệm phối hợp acid folic và kẽm trong 16 tuần đã không tìm thấy sự cải thiện đáng kể nào về mật độ, độ di động hay hình thái tinh trùng ^[5].

Đặc biệt, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đa trung tâm quy mô lớn mang tên FAZST tại Mỹ công bố năm 2020 đã mang đến góc nhìn thận trọng hơn ^[7]. Thử nghiệm theo dõi 2.370 cặp đôi đang điều trị hiếm muộn, trong đó nam giới được phân ngẫu nhiên để uống 30 mg kẽm nguyên tố kết hợp 5 mg acid folic mỗi ngày hoặc dùng giả dược trong 6 tháng ^[7]. Kết quả theo dõi cho thấy tỷ lệ trẻ sinh sống giữa nhóm dùng kẽm phối hợp (34%) và nhóm giả dược (35%) không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ^[7]. Hầu hết các chỉ số chất lượng tinh dịch tại thời điểm 6 tháng cũng không cho thấy lợi ích vượt trội từ việc can thiệp này ^[7].

Lợi ích có thật nhưng bằng chứng vẫn còn ranh giới

Tổng hợp các bằng chứng y khoa hiện nay cho thấy kẽm có tác dụng rõ rệt nhất khi cơ thể nam giới thực sự bị thiếu hụt hoặc mắc các bệnh lý liên quan đến viêm nhiễm đường sinh dục. Một phân tích gộp năm 2016 đã chỉ ra rằng nồng độ kẽm trong huyết tương tinh dịch của nam giới vô sinh thường thấp hơn người bình thường ^[1]. Dịch tiết từ tuyến tiền liệt đóng góp phần lớn lượng kẽm trong tinh dịch, do đó những bệnh nhân bị viêm tuyến tiền liệt mạn tính thường có nồng độ kẽm suy giảm nghiêm trọng, ảnh hưởng xấu đến các thông số tinh trùng ^[4]. Việc bổ sung kẽm trong những trường hợp này giúp cải thiện thể tích xuất tinh nhờ điều hòa tế bào biểu mô tuyến tiền liệt và giảm bớt các kháng thể kháng tinh trùng nhóm IgG ^[4].

Tuy nhiên, ranh giới của bằng chứng khoa học nằm ở chỗ: kẽm không phải là "thần dược" chữa bách bệnh cho mọi trường hợp hiếm muộn. Sự cải thiện về các chỉ số tinh dịch đồ trong phòng thí nghiệm không phải lúc nào cũng chuyển hóa thành công thành tỷ lệ thụ thai tự nhiên hoặc tỷ lệ sinh con sống ^[7]. Tình trạng vô sinh nam giới có thể bắt nguồn từ 30% đến 80% do hiện tượng stress oxy hóa làm tổn thương tinh trùng ^[8], nhưng cũng có thể do bất thường di truyền, tắc nghẽn ống dẫn tinh hay các rối loạn nội tiết phức tạp khác mà kẽm không thể giải quyết đơn độc.

Những hiểu lầm thường gặp của nam giới khi bổ sung kẽm

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng kẽm sulfat với kẽm nguyên tố. Khi đọc các nghiên cứu khoa học thấy liều dùng 220 mg hay 440 mg kẽm sulfat ^[1], ^[6], nhiều người lầm tưởng rằng mình cần uống tới vài trăm miligam kẽm nguyên tố mỗi ngày. Thực tế, hợp chất muối kẽm sulfat chỉ chứa một phần kẽm nguyên tố (khoảng 22%), phần còn lại là gốc muối. Nếu tự ý mua các viên kẽm nguyên tố liều cao hàng trăm miligam để uống, người dùng sẽ lập tức đẩy cơ thể vào trạng thái ngộ độc cấp hoặc mạn tính.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống càng nhiều, tinh trùng càng mạnh". Nhiều nam giới có tâm lý nôn nóng nên đã tự ý tăng gấp đôi, gấp ba liều lượng ghi trên nhãn sản phẩm. Các dữ liệu khoa học cho thấy cơ thể chỉ hấp thu lượng kẽm vừa đủ cho nhu cầu sinh học. Khi các thụ thể và phối tử gắn kẽm đã bão hòa, lượng kẽm dư thừa sẽ gây hại nhiều hơn là mang lại lợi ích ^[5].

Hiểu lầm thứ ba là chỉ tập trung uống kẽm mà bỏ qua các thói quen sinh hoạt. Dù kẽm có đặc tính chống oxy hóa và bảo vệ tế bào ^[3], việc tiếp tục hút thuốc lá, uống rượu bia, thức khuya hay làm việc trong môi trường độc hại sẽ triệt tiêu hoàn toàn những tác động tích cực mà vi chất này mang lại.

Ai nên thận trọng và rủi ro khi dùng quá liều kẽm

Bổ sung kẽm liều cao vượt ngưỡng an toàn trong thời gian dài có thể dẫn đến nhiều hệ lụy sức khỏe. Tác dụng phụ thường gặp nhất là rối loạn tiêu hóa, buồn nôn, đau quặn bụng và tiêu chảy. Nghiêm trọng hơn, kẽm dư thừa sẽ cạnh tranh hấp thu với đồng tại ruột, dẫn tới tình trạng thiếu máu do thiếu đồng và gây rối loạn chuyển hóa sắt. Dùng quá nhiều kẽm cũng có thể làm ức chế hệ miễn dịch thay vì tăng cường sức đề kháng.

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng:

• Nam giới đang mắc các bệnh lý về thận hoặc gan mạn tính, do khả năng đào thải và điều hòa vi chất bị suy giảm.
• Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng nặng, vì muối kẽm dễ gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa.
• Người đang sử dụng một số loại thuốc kháng sinh (như nhóm quinolone, tetracycline) hoặc các loại thuốc ức chế miễn dịch, bởi kẽm có thể tạo phức gây giảm hấp thu thuốc.

Áp dụng thực tế: Liều lượng và cách dùng khoa học

Đối với nam giới trưởng thành khỏe mạnh chuẩn bị có con, mức bổ sung an toàn qua đường uống thông thường nằm trong khoảng 11-15 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày nếu chế độ ăn thiếu hụt. Trong các phác đồ hỗ trợ điều trị tinh trùng yếu có chỉ định y khoa, liều dùng có thể dao động từ 30 mg đến 66 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày và cần được kiểm soát chặt chẽ ^[5], ^[7]. Quá trình sinh tinh từ tế bào gốc đến khi tinh trùng trưởng thành mất khoảng 70-74 ngày, vì vậy các can thiệp bổ sung vi chất thường cần duy trì tối thiểu từ 3 đến 6 tháng để đánh giá hiệu quả ^[1], ^[7].

Thay vì phụ thuộc vào viên uống, con đường bổ sung tối ưu và an toàn nhất vẫn là chế độ dinh dưỡng tự nhiên. Nguồn thực phẩm giàu kẽm bao gồm thịt đỏ, thịt gia cầm, cá và các sản phẩm từ sữa ^[1]. Thức ăn từ động vật cung cấp kẽm có độ khả dụng sinh học cao, giúp cơ thể dễ dàng hấp thu mà không lo nguy cơ quá liều.

Khi sử dụng viên bổ sung kẽm, nên uống sau bữa ăn chính khoảng 1-2 giờ để tránh hiện tượng kích ứng dạ dày. Tránh uống kẽm cùng lúc với các loại đồ uống chứa nhiều canxi, sắt hoặc các loại ngũ cốc giàu chất phytate vì chúng sẽ cản trở sự hấp thu kẽm tại ruột non.

Việc chuẩn bị làm cha là một hành trình dài cần sự phối hợp toàn diện. Bổ sung kẽm đúng liều lượng có thể hỗ trợ cải thiện sinh tinh ở người thiếu hụt, nhưng không thể thay thế cho lối sống lành mạnh và sự thăm khám y khoa bài bản. Trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ loại viên uống nào, nam giới nên đi khám nam khoa và thực hiện xét nghiệm tinh dịch đồ để nhận được lời khuyên chính xác từ bác sĩ.