Nhiều nam giới làm việc nơi công sở thường rời nhà từ sáng sớm và trở về khi trời đã tắt nắng, khiến cơ thể gần như không có cơ hội tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên. Tình trạng mệt mỏi, uể oải, giảm ham muốn hay cảm giác suy giảm phong độ thường được cho là xuất phát từ sự sụt giảm hormone testosterone do thiếu nắng. Để khắc phục, không ít người tìm đến các sản phẩm bổ sung vitamin D liều cao với kỳ vọng nhanh chóng hồi phục sinh lực phái mạnh.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế cho thấy việc uống vitamin D không mang lại hiệu quả thần kỳ như nhiều lời đồn đại. Mặc dù tình trạng thiếu hụt vitamin D có mối tương quan rõ rệt với việc sụt giảm nội tiết tố nam, nhưng các thử nghiệm can thiệp bổ sung lại chưa chứng minh được khả năng nâng cao nồng độ testosterone toàn phần một cách trực tiếp ở đa số đàn ông.
Bổ sung vitamin D có trực tiếp làm tăng testosterone?
Các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận những người có nồng độ vitamin D trong máu cao thường sở hữu mức testosterone lý tưởng hơn [1]. Điều này khiến nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống viên bổ sung vitamin D là nồng độ testosterone tự do và testosterone toàn phần sẽ tự động tăng vọt.
Trái với kỳ vọng đó, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã cho thấy việc bổ sung vi chất này không làm thay đổi đáng kể lượng testosterone lưu hành trong máu ở những người có mức hormone ban đầu bình thường [2]. Ngay cả ở những nam giới có nồng độ testosterone thấp từ trước, việc dùng vitamin D liều cao đều đặn cũng không giúp cải thiện chỉ số testosterone toàn phần một cách có ý nghĩa thống kê [3].
Dù vậy, việc bù đắp lượng vitamin D thiếu hụt vẫn mang lại những giá trị sinh học nhất định cho hệ trục sinh dục nam. Vi chất này hỗ trợ cải thiện sự nhạy cảm của các tế bào sản xuất hormone và giúp thuyên giảm một số triệu chứng suy giảm nội tiết liên quan đến tâm trạng và sức khỏe tuyến tiền liệt [4], [5].
Cơ chế liên hệ giữa vitamin D và hormone sinh dục nam
Để hiểu vì sao vitamin D lại có liên quan mật thiết đến hormone nam giới, các nhà khoa học đã đi sâu vào cơ chế tế bào. Trong cơ thể, thụ thể của vitamin D phân bố rộng rãi tại nhiều cơ quan ngoài hệ xương khớp, bao gồm cả các mô thuộc hệ thống sinh sản nam giới [6].
Sự hiện diện của vitamin D cần thiết cho hoạt động tối ưu của tế bào Leydig tại tinh hoàn, nơi chịu trách nhiệm chính trong việc sản xuất testosterone dưới sự kích thích của hormone hoàng thể hóa LH [4]. Khi phân tích tỷ lệ giữa testosterone và LH ở những người thiếu vitamin D, các nhà nghiên cứu nhận thấy việc bổ sung vi chất này giúp nâng cao tỷ lệ testosterone trên LH, phản ánh sự phục hồi chức năng của tế bào Leydig [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên tế bào vỏ tuyến thượng thận ở người cho thấy dạng hoạt tính sinh học 1alpha,25-Dihydroxyvitamin D3 có thể ức chế sự bài tiết androstenedione thông qua việc tác động lên các enzyme sinh steroid [7]. Ngoài ra, vitamin D còn tham gia vào chu trình chuyển hóa thông qua các thụ thể nội tiết, đồng thời có vai trò bảo vệ tâm trạng thông qua việc điều hòa các chất dẫn truyền và hormone [8].
Các nghiên cứu quan sát: Mối liên hệ từ hàng ngàn nam giới
Mối liên hệ giữa việc thiếu hụt ánh nắng và suy giảm sinh lực nam giới xuất phát từ nhiều nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn. Một khảo sát cắt ngang trên 652 nam giới Hàn Quốc từ 40 tuổi trở lên ghi nhận nồng độ 25-hydroxyvitamin D trung bình đạt 21,23 ng/ml, testosterone toàn phần đạt 4,70 ng/ml và testosterone tự do đạt 8,12 pg/ml [6]. Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến chỉ ra rằng nồng độ vitamin D tương quan thuận có ý nghĩa thống kê với cả testosterone toàn phần và testosterone tự do [6]. Đáng chú ý, tình trạng thiếu hụt vitamin D với mức 25(OH)D dưới 20 ng/ml làm tăng nguy cơ thiếu hụt testosterone toàn phần lên 2,65 lần và tăng nguy cơ thiếu hụt testosterone tự do lên 1,44 lần sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố về tuổi tác, mùa vụ, chỉ số khối cơ thể, bệnh mạn tính, hút thuốc và uống rượu [6]. Nồng độ vitamin D và testosterone tự do trong nghiên cứu này cũng thể hiện rõ sự biến thiên tương đồng theo mùa trong năm [6].
Một khảo sát cắt ngang quy mô lớn khác trên 2.299 nam giới cũng chứng minh những người có đủ lượng vitamin D sở hữu nồng độ testosterone toàn phần và chỉ số androgen tự do cao hơn, đồng thời có nồng độ globulin gắn kết hormone sinh dục SHBG thấp hơn so với người thiếu hụt [1]. Tiếp tục củng cố thêm phát hiện này, Nghiên cứu Lão hóa Nam giới Châu Âu (EMAS) tiến hành trên 3.369 nam giới tại 8 trung tâm y khoa đã ghi nhận mối liên hệ giữa thiếu hụt vitamin D với tình trạng suy sinh dục thứ phát hoặc suy sinh dục còn bù với tỷ số nguy cơ tương đối là 1,16 [1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra nồng độ vitamin D tỷ lệ thuận với testosterone toàn phần và tự do, nhưng tỷ lệ nghịch với hormone estradiol và LH [1].
Một phân tích tổng quan hệ thống và phân tích gộp được thực hiện vào năm 2021 bao gồm 18 nghiên cứu với 9.892 nam giới thiếu vitamin D và 10.675 người đối chứng cũng cho thấy mối liên quan dương tính nhẹ giữa nồng độ 25(OH)D và testosterone toàn phần [7]. Đồng thời, một tổng quan hệ thống vào năm 2023 tổng hợp 9 nghiên cứu về trầm cảm và 6 nghiên cứu về testosterone cũng khẳng định tình trạng thiếu hụt vitamin D có liên quan mật thiết đến tỷ lệ mắc trầm cảm và sự suy giảm testosterone ở nam giới trung niên và cao tuổi [8].
Tuy nhiên, các dữ liệu quan sát này tiềm ẩn nhiều yếu tố gây nhiễu, đặc biệt là cân nặng. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2022 trên nam giới trẻ tuổi bị béo phì chỉ ra rằng mối liên hệ giữa nồng độ vitamin D và testosterone toàn phần đã hoàn toàn biến mất sau khi hiệu chỉnh theo tuổi tác, thói quen hút thuốc và chỉ số khối cơ thể BMI [7]. Điều này cho thấy chỉ số BMI đóng vai trò trung gian toàn phần, và mối tương quan giữa vitamin D và testosterone chỉ còn giữ được ý nghĩa thống kê ở những người mắc chứng béo phì bệnh lý [7].
Thử nghiệm can thiệp: Thực tế khi bổ sung vitamin D
Mặc dù các nghiên cứu quan sát đưa ra bức tranh rất triển vọng, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nhằm đánh giá hiệu quả tăng cường hormone thực tế lại đưa ra kết quả thận trọng hơn rất nhiều.
Tại Áo, thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng mang tên Graz Vitamin D&TT-RCT được tiến hành trên 100 nam giới khỏe mạnh có nồng độ testosterone toàn phần ban đầu thấp dưới 10,4 nmol/l và vitamin D dưới 75 nmol/l [3]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để uống 20.000 IU vitamin D3 mỗi tuần hoặc dùng giả dược liên tục trong 12 tuần [3]. Kết quả trên 94 người hoàn thành nghiên cứu cho thấy, mặc dù nồng độ vitamin D ban đầu ở mức trung bình 56,3 nmol/l, việc can thiệp không tạo ra bất kỳ tác động đáng kể nào lên nồng độ testosterone toàn phần, testosterone tự do, SHBG, estradiol, LH hay thành phần cơ thể [3].
Tương tự, một phân tích gộp hậu kiểm năm 2015 từ 3 nghiên cứu can thiệp độc lập tại Hà Lan trên 92 bệnh nhân suy tim dùng 2.000 IU vitamin D mỗi ngày trong 6 tuần, 49 người cao tuổi tại viện dưỡng lão dùng 600 IU mỗi ngày trong 16 tuần, và 43 người nhập cư dùng 1.200 IU mỗi ngày trong 16 tuần cũng mang lại kết quả tương tự [2]. Mặc dù nồng độ 25(OH)D trong máu ở cả ba nhóm can thiệp đều tăng mạnh với mức tăng trung vị lần lượt là 27, 30 và 36 nmol/l, mức tăng testosterone trung vị chỉ dừng lại ở con số 0; 0,5 và 0 nmol/l, khẳng định vitamin D không làm tăng testosterone lưu hành ở nam giới có mức hormone ban đầu bình thường [2].
Một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên khác kéo dài 150 ngày trên 307 nam giới vô sinh được chia theo tỷ lệ 1:1, trong đó nhóm can thiệp uống liều tấn công ban đầu 300.000 IU cholecalciferol, tiếp theo là 1.400 IU mỗi ngày kết hợp cùng 500 mg canxi [4]. Kết quả chung cuộc không ghi nhận sự khác biệt về nồng độ steroid sinh dục, hormone LH hay SHBG giữa nhóm uống vitamin D và nhóm dùng giả dược [4]. Tuy nhiên, trong phân tích dưới nhóm ở những người có nồng độ 25(OH)D ban đầu dưới hoặc bằng 50 nmol/l, nhóm được bổ sung vitamin D đạt tỷ lệ testosterone/LH cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược, với chỉ số tương ứng là 4,2 so với 3,7 [4].
Cải thiện triệu chứng dù chỉ số hormone không đổi
Dù không thể trực tiếp đẩy nồng độ testosterone lên cao vọt, việc bổ sung vitamin D vẫn đem lại nhiều lợi ích thiết thực cho sức khỏe sinh lý và chất lượng sống của nam giới thiếu nắng.
Một nghiên cứu tiến cứu năm 2023 theo dõi nam giới trên 40 tuổi bị thiếu hụt vitamin D với mức 25(OH)D dưới 20 ng/ml được chỉ định dùng 25.000 IU cholecalciferol mỗi 2 tuần trong vòng một năm [5]. Kết quả sau một năm cho thấy lượng nước tiểu tồn dư sau khi đi tiểu giảm rõ rệt, điểm số triệu chứng tuyến tiền liệt quốc tế IPSS cải thiện đáng kể và thể tích tuyến tiền liệt không bị phì đại thêm [5]. Đáng chú ý, mặc dù nồng độ testosterone trong máu không có sự thay đổi trực tiếp, việc bổ sung vitamin D đã giúp cải thiện có ý nghĩa thống kê thang điểm tâm lý trên bảng đánh giá triệu chứng suy giảm sinh dục ở nam giới lớn tuổi AMS, hỗ trợ làm giảm các than phiền về tình trạng mãn dục nam [5].
Ở khía cạnh tâm thần học, việc thiếu hụt vitamin D làm gia tăng nguy cơ trầm cảm ở nam giới lớn tuổi [8]. Do testosterone tham gia vào việc điều hòa cảm xúc, các nhà khoa học nhận định vitamin D có thể đóng vai trò bảo vệ sức khỏe tâm thần thông qua việc tối ưu hóa tác động của hormone nam [8]. Ngoài ra, trong các nghiên cứu can thiệp trên nam giới hiếm muộn, việc bổ sung vitamin D liều ban đầu 300.000 IU kết hợp duy trì 1.400 IU/ngày và 500 mg canxi đã giúp tỷ lệ mang thai tự nhiên đạt 7,3% so với 2,4% ở nhóm giả dược [1]. Ở nhóm nam giới bị thiểu nhược tinh vô căn, dùng 200 IU vitamin D mỗi ngày kết hợp 600 mg canxi trong 3 tháng cũng giúp cải thiện đáng kể số lượng và tỷ lệ tinh trùng di động tiến tới [1].
Những ai cần thận trọng và giới hạn của bằng chứng
Người dân không nên xem vitamin D là "thần dược" tăng cường sinh lực để tự ý mua về sử dụng với liều lượng vô tội vạ. Bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng việc bổ sung vitamin D hầu như không mang lại hiệu quả nâng cao testosterone nếu nam giới vốn dĩ đã có mức hormone bình thường hoặc chỉ bị giảm nhẹ [2], [7]. Hiệu quả cải thiện chức năng tế bào Leydig hay chỉ số testosterone chỉ xuất hiện khu trú ở nhóm đối tượng bị thiếu hụt vitamin D thực sự hoặc những người béo phì bệnh lý [4], [7].
Những người mắc các bệnh lý mạn tính, rối loạn chuyển hóa canxi, bệnh tim mạch hoặc suy giảm chức năng thận cần tuyệt đối thận trọng trước khi sử dụng các sản phẩm bổ sung vitamin D liều cao [2]. Việc dùng quá liều vitamin D kéo dài có thể gây ra những biến chứng nguy hiểm cho sức khỏe. Khi gặp các triệu chứng như mệt mỏi mạn tính, giảm ham muốn hoặc nghi ngờ suy giảm nội tiết tố, nam giới nên đến các cơ sở y tế để được thăm khám toàn diện thay vì tự ý điều trị. Bổ sung vitamin D không thể thay thế cho các chỉ định y khoa hoặc các liệu pháp điều trị nội tiết chuyên biệt từ bác sĩ.
Cách áp dụng thực tế cho nam giới thiếu nắng
Đối với nhân viên văn phòng và nam giới thường xuyên làm việc trong môi trường khép kín, việc cải thiện tình trạng thiếu hụt vitamin D nên bắt đầu từ việc điều chỉnh lối sống một cách khoa học.
Biện pháp tự nhiên, an toàn và ít rủi ro nhất được các chuyên gia khuyến nghị là tăng cường tiếp xúc với ánh sáng mặt trời [8]. Nam giới nên dành thời gian vận động ngoài trời vào đầu giờ sáng hoặc nghỉ giải lao giữa giờ làm việc ở những khu vực có ánh nắng để kích thích cơ thể tự tổng hợp vitamin D qua da.
Trước khi quyết định sử dụng các chế phẩm bổ sung đường uống, nam giới nên tiến hành xét nghiệm máu kiểm tra nồng độ 25-hydroxyvitamin D [6]. Nếu kết quả xét nghiệm ghi nhận tình trạng thiếu hụt dưới mức 20 ng/ml hoặc dưới 50 nmol/l, việc can thiệp bằng các phác đồ bổ sung theo hướng dẫn của bác sĩ là cần thiết để phục hồi chức năng sinh học [4], [5], [6]. Trong đời sống hàng ngày, bên cạnh ánh nắng, phái mạnh có thể tăng cường các thực phẩm giàu vi chất, duy trì cân nặng hợp lý thông qua kiểm soát chỉ số khối cơ thể BMI, bởi tình trạng thừa cân béo phì có mối liên hệ mật thiết làm suy giảm cả vitamin D lẫn hormone sinh dục nam [7].
Tóm lại, vitamin D đóng vai trò thiết yếu đối với sức khỏe sinh sản, tâm trạng và hệ tiết niệu của nam giới, nhưng không phải là chìa khóa vạn năng giúp đẩy cao nồng độ testosterone. Việc duy trì mức vitamin D đầy đủ thông qua ánh nắng mặt trời và lối sống cân bằng sẽ hỗ trợ bảo vệ phong độ phái mạnh một cách bền vững và an toàn nhất.
