Nhiều người khi nhận thấy mái tóc ngày càng thưa mỏng thường có thói quen tự ý tìm mua các loại viên uống chứa kẽm với hy vọng kích thích tóc mọc dày trở lại. Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung vi chất mà không hiểu rõ nhu cầu của cơ thể có thể mang lại những tác hại khôn lường cho sức khỏe.
Kẽm thực sự là một khoáng chất thiết yếu đối với sự phát triển của nang tóc, nhưng bổ sung bao nhiêu để đạt hiệu quả mà không gây độc hại lại là bài toán cần căn cứ khoa học chặt chẽ. Việc lạm dụng kẽm liều cao có thể gây tác dụng ngược khiến tóc rụng nhiều hơn, trong khi việc thiếu hụt khoáng chất này cũng trực tiếp làm suy yếu cấu trúc sợi tóc.
Kẽm tác động thế nào đến sự phát triển của nang tóc?
Kẽm là một nguyên tố vi lượng giữ vai trò tối quan trọng đối với hàng loạt chức năng của tế bào thông qua các cấu trúc protein, enzyme và ngón tay kẽm [1]. Khoáng chất này hoạt động như các yếu tố phiên mã then chốt tham gia trực tiếp vào quá trình điều hòa biểu hiện gen của cơ thể [1].
Ở cấp độ nang tóc, kẽm là thành phần cấu tạo thiết yếu của hàng trăm enzyme kim loại tham gia vào quá trình tổng hợp protein và phân chia tế bào liên tục [2]. Không những thế, kẽm còn đóng vai trò trọng yếu trong con đường truyền tín hiệu Hedgehog, một chuỗi phản ứng sinh học cốt lõi chi phối sự hình thành và phát triển hình thái của nang tóc [2].
Ngoài ra, enzyme superoxide dismutase vốn là một loại enzyme chống oxy hóa phụ thuộc vào kẽm, được các nhà khoa học xem là một trong những yếu tố tác động tới bệnh rụng tóc từng mảng [1]. Khi cơ thể được đáp ứng đầy đủ kẽm, các phản ứng sinh hóa này diễn ra nhịp nhàng, giúp bảo vệ tế bào mầm tóc trước tác hại của các gốc tự do [1].
Dấu hiệu nhận diện cơ thể đang thiếu hụt kẽm
Thiếu hụt kẽm có thể xuất phát từ nguyên nhân di truyền hoặc do các vấn đề mắc phải trong cuộc sống, gây ảnh hưởng tiêu cực đến nhiều cơ quan khác nhau [2]. Một trong những triệu chứng điển hình nhất trên mái tóc khi thiếu kẽm là hiện tượng rụng tóc giải thể mầm tóc dạng telogen effluvium, khiến sợi tóc trở nên mỏng, chuyển màu trắng nhạt và rất giòn, dễ gãy rụng [1].
Bên cạnh tổn thương ở tóc, người thiếu kẽm còn đối mặt với các tổn thương da liễu đặc trưng như viêm da ở các đầu chi và quanh các lỗ tự nhiên trên cơ thể [2]. Hệ thống miễn dịch suy giảm, vết thương hở lâu lành, kèm theo hiện tượng rối loạn khứu giác, mất vị giác hoặc tiêu chảy kéo dài cũng là các tín hiệu cảnh báo tình trạng thiếu hụt kẽm [2].
Ở những trường hợp thiếu kẽm nghiêm trọng, người bệnh có thể xuất hiện thêm các biến chứng nặng như viêm da bóng nước mụn mủ, sút cân mất kiểm soát, rối loạn cảm xúc, dễ nhiễm trùng cơ hội và suy sinh dục ở nam giới [3]. Bệnh di truyền hiếm gặp viêm da đầu chi ruột acrodermatitis enteropathica do đột biến gen lặn làm giảm hấp thu kẽm cũng khiến nồng độ kẽm huyết thanh giảm sâu tương ứng với mức độ xuất hiện triệu chứng [2], [4].
Mối liên hệ mật thiết giữa kẽm và tuyến giáp trong rụng tóc
Tình trạng rụng tóc lan tỏa trên toàn bộ da đầu thường có liên quan chặt chẽ đến sự suy giảm chức năng tuyến giáp [5]. Đáng chú ý, kẽm cùng với các nguyên tố vi lượng khác như đồng và selen là những chất bắt buộc phải có để tuyến giáp tổng hợp nên các hormone quan trọng [5]. Sự thiếu hụt các vi chất này có thể trực tiếp dẫn đến bệnh lý suy giáp [5].
Ngược lại, các hormone tuyến giáp lại đóng vai trò quyết định trong việc hỗ trợ đường ruột hấp thu kẽm hiệu quả vào máu [5]. Do đó, bệnh nhân suy giáp rất dễ rơi vào tình trạng thiếu kẽm mắc phải, tạo thành một vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn [5]. Tình trạng rụng tóc do suy giáp gây ra đôi khi không thể cải thiện nếu chỉ dùng đơn độc thuốc hormone thyroxine mà không bổ sung thêm kẽm [5].
Một báo cáo lâm sàng từng ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 28 tuổi mắc đồng thời chứng suy giáp và thiếu kẽm, nhập viện với tình trạng rụng tóc lan tỏa nghiêm trọng ở vùng chẩm, rụng cả lông mày và lông mi [5]. Kết quả kiểm tra cho thấy chỉ số kích thích tuyến giáp TSH của bệnh nhân tăng vọt lên mức 64 IU/ml, trong khi nồng độ T3 chỉ đạt 70 ng/dl và T4 là 2 mcg/dl [5]. Bệnh nhân này chỉ có thể phục hồi mái tóc khi được kết hợp điều chỉnh hormone cùng với việc bổ sung kẽm kịp thời [5].
Các bằng chứng khoa học về việc bổ sung kẽm phục hồi tóc
Hiệu quả của việc bổ sung kẽm trong điều trị rụng tóc đã được ghi nhận rõ rệt ở những bệnh nhân bị thiếu hụt vi chất sau phẫu thuật đường tiêu hóa [3]. Một nghiên cứu can thiệp trên 130 bệnh nhân trải qua phẫu thuật tạo hình dạ dày thẳng đứng để điều trị béo phì ghi nhận có 47 trường hợp bị rụng tóc lan tỏa dù đã dùng viên đa vitamin định kỳ [3].
Những bệnh nhân rụng tóc này sau đó được chỉ định uống bổ sung kẽm sulfat với liều lượng 200 mg mỗi lần, dùng 3 lần mỗi ngày, tương đương tổng liều 600 mg kẽm sulfat hàng ngày [3]. Kết quả cho thấy toàn bộ 47 bệnh nhân đều ngừng rụng tóc hoàn toàn và các nang tóc bắt đầu tái mọc trở lại [3].
Đáng chú ý, có 5 bệnh nhân trong nghiên cứu đã tự ý ngừng uống kẽm và tình trạng rụng tóc lập tức tái phát sau đó [3]. Khi được tái khởi động lại phác đồ kẽm sulfat 600 mg mỗi ngày, hiện tượng rụng tóc của họ đã được đảo ngược và hồi phục hoàn toàn trong vòng 6 tháng [3]. Điều này chứng minh việc duy trì lượng kẽm ổn định có tính chất quyết định đối với chu kỳ nang tóc ở người có nguy cơ kém hấp thu vi chất cao [3].
Liều lượng an toàn và bằng chứng trên các đối tượng khác nhau
Bên cạnh các liều điều trị tấn công ở bệnh nhân phẫu thuật, các nhà khoa học cũng nghiên cứu liều bổ sung dự phòng kẽm mức độ vừa phải [6]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi trên 213 phụ nữ mang thai có khẩu phần ăn hàng ngày chỉ đáp ứng khoảng 50% nhu cầu kẽm khuyến nghị (khoảng 9 mg mỗi ngày) đã kiểm chứng hiệu quả của liều bổ sung 20 mg kẽm mỗi ngày [6].
Nghiên cứu cho thấy việc bổ sung 20 mg kẽm không làm thay đổi đáng kể nồng độ kẽm trung bình trong tóc hay huyết thanh của cả nhóm, nhưng đã giúp giảm rõ rệt tỷ lệ thai phụ có nồng độ kẽm huyết thanh tụt xuống mức nguy hại dưới 53,3 mcg/dl vào cuối thai kỳ [6]. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng mức kẽm huyết thanh giảm sâu dưới ngưỡng 50 đến 55 mcg/dl phản ánh tình trạng thiếu hụt kẽm thực sự cần được bù đắp [6].
Ở khía cạnh da liễu khác, nghiên cứu năm 2014 trên 58 trẻ em bị viêm da cơ địa cho thấy nồng độ kẽm trong tóc của trẻ mắc bệnh thấp hơn hẳn nhóm chứng khỏe mạnh, chỉ đạt 113,1 mcg/g so với 130,9 mcg/g [7]. Sau 8 tuần được bổ sung kẽm đường uống, nồng độ kẽm trong tóc của nhóm trẻ can thiệp đã tăng lên đáng kể, đi kèm với sự cải thiện vượt trội về chỉ số viêm da, tình trạng mất nước qua biểu bì và triệu chứng ngứa ngáy [7].
Nguy cơ rụng tóc và hoại tử tế bào khi nạp quá liều kẽm
Nhiều người tin rằng kẽm là dưỡng chất lành tính nên bổ sung càng nhiều thì tóc mọc càng nhanh. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với cơ thể [8]. Việc tích tụ quá nhiều kẽm có thể gây ra những tổn hại nghiêm trọng như ức chế quá trình tổng hợp DNA và gia tăng độc tính từ các gốc oxy hóa phản ứng [8].
Nghiên cứu trên mô hình chuột C57/6J đã chứng minh việc dùng kẽm quá liều gây sút cân và rụng tóc hàng loạt, khiến những sợi lông thô ráp khỏe mạnh bị thay thế bằng lớp lông tơ mỏng yếu [8]. Tình trạng này mô phỏng các tác dụng phụ tương tự như việc điều trị hóa chất ung thư, bắt nguồn từ hiện tượng tổn thương gốc tự do và đứt gãy vật liệu di truyền DNA [8].
Các thử nghiệm trên dòng tế bào gan người Chang liver còn cho thấy nồng độ ion kẽm tăng cao gây ngưng tụ tế bào và phân mảnh chuỗi DNA theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng [8]. Tình trạng dư thừa kẽm làm suy giảm lượng glutathione - chất chống oxy hóa chủ lực bảo vệ cơ thể - và kích hoạt các phản ứng tương tự như hiện tượng tế bào chết theo chương trình [8].
Nguy cơ rụng tóc do độc tính không chỉ xảy ra với kẽm mà còn được ghi nhận ở các vi chất liên quan mật thiết khác như selen [1]. Khi bị ngộ độc selen, có tới 72% bệnh nhân phải đối mặt với tình trạng rụng tóc, với mức độ mất tóc dao động từ 10% cho đến 100% diện tích da đầu [1]. Do đó, việc tự ý bổ sung các khoáng chất vi lượng khi cơ thể không thiếu hụt thực sự là một mối nguy hại cho nang tóc [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng vi chất trị rụng tóc
Một sai lầm rất thường gặp là người bệnh mặc định rằng bất kỳ đợt rụng tóc nào cũng do thiếu kẽm hoặc thiếu sắt. Nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng không có sự gia tăng có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ thiếu hụt sắt ở những phụ nữ bị rụng tóc mạn tính hoặc rụng tóc kiểu nữ so với nhóm chứng [2]. Do đó, việc vội vã uống dồn dập các viên vi chất mà không có chẩn đoán chuyên khoa là điều hoàn toàn không nên làm [2].
Hiểu lầm thứ hai là đo nồng độ kẽm trong tóc lúc nào cũng phản ánh chính xác tình trạng thiếu hụt tức thời của cơ thể. Nghiên cứu trên 6 bệnh nhân mắc chứng viêm da đầu chi ruột cho thấy nồng độ kẽm trong tóc ban đầu phụ thuộc vào độ tuổi và kích thước cơ thể, đồng thời rất ít bị dao động bởi việc tạm ngừng bổ sung kẽm trong thời gian ngắn [4]. Ở bệnh nhân trưởng thành, nồng độ kẽm trong tóc thậm chí vẫn giữ ở mức bình thường, trong khi chỉ số trong huyết thanh mới là thước đo nhạy bén phản ánh sát nhất liều lượng kẽm dung nạp [4].
Nhiều người cũng nghĩ rằng cơ thể bình thường luôn cần uống thêm thực phẩm chức năng để ngừa rụng tóc. Trên thực tế, đối với những người khỏe mạnh, chế độ dinh dưỡng hàng ngày hoàn toàn có thể cung cấp đầy đủ các nguyên tố vi lượng cần thiết cho chu kỳ phát triển của tóc mà không cần đến viên uống bổ sung [1].
Ai nên thận trọng và cách tiếp cận khoa học cho mái tóc
Những người chuẩn bị can thiệp bổ sung vi chất cho tóc cần được tiếp cận một cách cá thể hóa dựa trên xét nghiệm lâm sàng cụ thể [2]. Người bệnh có tiền sử phẫu thuật cắt dạ dày, mắc bệnh viêm ruột hoặc các hội chứng kém hấp thu là nhóm đối tượng dễ thiếu kẽm và cần có sự theo dõi sát sao từ nhân viên y tế [2], [3].
Bệnh nhân suy giáp hoặc nghi ngờ có bất thường chức năng tuyến giáp cần được xét nghiệm đầy đủ hormone trước khi cân nhắc dùng kẽm phối hợp [5]. Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú chỉ nên duy trì mức bổ sung vi chất an toàn theo khuyến nghị dự phòng thông thường, chẳng hạn như mức 20 mg kẽm mỗi ngày, trừ khi có chỉ định liều cao riêng biệt từ bác sĩ sản khoa [6].
Việc tự ý sử dụng các liều lượng kẽm tấn công lên tới 600 mg kẽm sulfat mỗi ngày mà không có kiểm soát có thể gây ra những phản ứng ngộ độc bất lợi cho tế bào [3], [8]. Thay vì lạm dụng viên uống tổng hợp, người bệnh nên ưu tiên tối ưu hóa khẩu phần ăn cân bằng, đa dạng thực phẩm để nang tóc được nuôi dưỡng tự nhiên. Nếu tình trạng rụng tóc kéo dài, việc đến các cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm máu và tìm đúng nguyên nhân gốc rễ là bước đi an toàn và cần thiết nhất.
