Bổ sung Omega-3 (DHA) cho mẹ giúp phát triển não bộ trẻ thế nào?

Nhiều bà mẹ sau sinh thường băn khoăn liệu chế độ ăn uống của mình có đủ dưỡng chất giúp con thông minh và nhanh nhẹn hay không. Trong các dưỡng chất được quan tâm hàng đầu, axit béo Omega-3, đặc biệt là DHA, thường được nhắc tới như một thành phần thiết yếu cho sự phát triển của hệ thần kinh. Câu hỏi đặt ra là việc người mẹ bổ sung DHA khi đang cho con bú thực sự tác động như thế nào đến sự hình thành và phát triển não bộ của em bé.

Thực tế từ các nghiên cứu khoa học cho thấy, DHA là thành phần cấu trúc cơ bản của não bộ và võng mạc, tích tụ nhanh chóng trong các mô này ở giai đoạn đầu đời ^[1]. Hàm lượng DHA trong sữa mẹ phụ thuộc đáng kể vào chế độ ăn của người mẹ, và việc bổ sung đúng cách có thể trực tiếp làm tăng lượng DHA trong huyết tương của trẻ, tạo tiền đề nâng cao chỉ số phát triển thần kinh ^[2], ^[3].

Cơ chế: DHA từ sữa mẹ đi vào não bộ của trẻ sơ sinh như thế nào?

Docosahexaenoic acid (DHA) là một thành phần quan trọng của màng phospholipid trong võng mạc và não bộ ^[1]. Trong giai đoạn đầu đời, các mô thần kinh này tích tụ DHA với tốc độ rất nhanh ^[1]. Sự hấp thu DHA vào các phospholipid của não phụ thuộc trực tiếp vào nồng độ DHA cũng như các tiền chất của nó có trong huyết thanh ^[4].

Nồng độ các chất này trong huyết thanh của trẻ lại bắt nguồn từ lượng ăn vào qua sữa mẹ và khả năng tự tổng hợp ở gan ^[4]. Nghiên cứu giải phẫu não trên mô hình linh trưởng cho thấy việc bổ sung DHA ảnh hưởng rất lớn đến hàm lượng DHA trong mô não ^[4]. Nhóm khỉ được nuôi bằng sữa mẹ có khả năng cung cấp DHA vượt trội cho các vùng vỏ não và tiểu não so với nhóm dùng sữa công thức bổ sung DHA thông thường ^[4].

Điều này được giải thích là do các vùng vỏ não phát triển rất mạnh mẽ trong những tuần đầu đời ^[4]. Đồng thời, sữa mẹ tự nhiên còn chứa các tiền chất hiệu quả hơn cho não bộ như EPA và DPAn-3 (chiếm 0,84 ± 0,16% năng lượng trong sữa mẹ so với mức 0,1% năng lượng ở sữa công thức) ^[4].

Dữ liệu giải phẫu tử thi ở người cũng củng cố cơ chế này ^[4]. Khi kiểm tra mô vỏ não của 10 trẻ sơ sinh tử vong do hội chứng đột tử (cot death), các nhà nghiên cứu phát hiện 5 trẻ bú mẹ hoàn toàn có tỷ lệ DHA trong phospholipid vỏ não đạt 9,7%, cao hơn rõ rệt so với mức 7,6% ở 5 trẻ bú sữa công thức ^[4]. Trong một phân tích tiếp theo trên 35 trẻ sơ sinh được mổ tử thi, thời gian bú mẹ càng kéo dài thì nồng độ DHA tích tụ trong vỏ não càng cao ^[4].

Bằng chứng khoa học: Các thử nghiệm thực tế nói lên điều gì?

Tác động của việc người mẹ bổ sung DHA trong giai đoạn cho con bú đã được khảo sát qua nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ.

Một thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược tại Trung tâm Y tế Flinders ở Úc đã theo dõi 52 trẻ khỏe mạnh sinh đủ tháng bú mẹ ít nhất 12 tuần ^[5]. Các bà mẹ được bổ sung DHA trong 12 tuần đầu sau sinh để sữa mẹ đạt nồng độ DHA dao động từ 0,1% đến 1,7% tổng lượng axit béo ^[5]. Kết quả ghi nhận nồng độ DHA trong sữa mẹ tương quan chặt chẽ với DHA trong phospholipid huyết tương (hệ số r = 0,89) và hồng cầu của trẻ (r = 0,88) ^[5].

Tuy nhiên, sự gia tăng này diễn ra theo mô hình bão hòa dạng đường cong: khi DHA trong sữa mẹ vượt quá 0,8% tổng axit béo, mức DHA trong huyết tương và hồng cầu của trẻ gần như không tăng thêm ^[5]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra nồng độ DHA trong hồng cầu lúc 12 tuần tuổi cùng với sự kích thích từ môi trường gia đình là hai yếu tố độc lập dự báo chỉ số phát triển tâm thần Bayley (MDI) lúc 1 tuổi ^[5].

Năm 2015, một nghiên cứu can thiệp khác kéo dài 6 tuần trên 89 phụ nữ đang cho con bú ở tuần thứ 4 đến tuần thứ 6 sau sinh đã kiểm chứng các mức liều khác nhau ^[3]. Các bà mẹ được phân ngẫu nhiên dùng giả dược, 200 mg DHA hoặc 400 mg DHA mỗi ngày ^[3]. Kết quả cho thấy hàm lượng DHA trong sữa mẹ tăng lần lượt 50% ở nhóm dùng 200 mg và 123% ở nhóm dùng 400 mg so với nhóm giả dược ^[3].

Trong huyết tương người mẹ, mức DHA cũng tăng tương ứng 71% và 101% ^[3]. Đáng chú ý, ở những đứa trẻ có mẹ dùng giả dược, tỷ lệ Omega-6 so với Omega-3 trong huyết tương cao hơn từ 67% đến 106% so với các nhóm được bổ sung DHA ^[3]. Tỷ lệ axit arachidonic (AA) so với DHA ở trẻ nhóm giả dược cũng cao hơn từ 71% đến 116% ^[3]. Việc giảm tỷ lệ này nhờ bổ sung DHA tạo ra sự cân bằng axit béo thuận lợi cho não bộ phát triển ^[3].

Đối với trẻ sinh non, một thử nghiệm lâm sàng năm 2020 trên 27 cặp mẹ con đã đánh giá tác động của việc bổ sung 200 mg hoặc 1000 mg DHA mỗi ngày cho mẹ ^[6]. Liều bổ sung 1000 mg DHA mỗi ngày cho mẹ giúp sữa mẹ đạt được mức tích lũy DHA tương đương ba tháng cuối thai kỳ cho trẻ sinh rất non (mục tiêu 55 mg/kg/ngày) ^[6]. Nghiên cứu này ghi nhận việc bổ sung DHA cho mẹ giúp giảm đáng kể các dấu ấn viêm trong huyết tương của cả mẹ và trẻ sơ sinh ^[6].

Điểm mấu chốt: Thời điểm bổ sung quyết định hiệu quả

Một phát hiện quan trọng từ các tài liệu tổng quan là việc bổ sung DHA cho mẹ chỉ phát huy tối đa lợi ích khi được bắt đầu từ sớm ^[2]. Tình trạng DHA của trẻ khi chào đời và lượng DHA người mẹ tiêu thụ trong thai kỳ có mối liên hệ mật thiết với kết quả phát triển của bé ^[2].

Các bằng chứng khoa học cho thấy việc làm giàu DHA trong sữa mẹ dường như chỉ thực sự mang lại hiệu quả chức năng rõ nét cho trẻ bú mẹ nếu người mẹ bắt đầu bổ sung ngay từ giai đoạn mang thai ^[2]. Cụ thể, việc bổ sung axit béo không no chuỗi dài liều cao, đặc biệt là DHA, từ giữa thai kỳ có liên quan đến các tác động tích cực dài hạn lên điểm số chỉ số thông minh (IQ) trong quá trình phát triển thần kinh của trẻ ^[2].

Tại Ấn Độ, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược quy mô lớn mang tên DHANI đã được thiết kế nhằm đánh giá rõ ràng hơn chiến lược can thiệp sớm này ^[7]. Thử nghiệm tiến hành bổ sung 400 mg DHA mỗi ngày cho phụ nữ mang thai từ tuần thứ 20 trở xuống và tiếp tục duy trì kéo dài đến 6 tháng sau sinh ^[7]. Đề án theo dõi sự phát triển thần kinh của trẻ ở mốc 6 và 12 tháng bằng thang đo DASII, cùng các chỉ số nhân trắc học như chu vi vòng đầu và cân nặng lúc sinh ^[7].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện có

Dù DHA đóng vai trò sinh học không thể phủ nhận, các bằng chứng lâm sàng vẫn ghi nhận những giới hạn nhất định mà các bậc phụ huynh cần hiểu rõ.

Một mặt, nhiều nghiên cứu quan sát và can thiệp ghi nhận chức năng thị giác và phát triển thần kinh ở trẻ nhận mức DHA sữa mẹ cao hơn thường tốt hơn so với nhóm nhận mức thấp ^[1]. Nghiên cứu quan sát của Hahn-Holbrook và cộng sự cũng nhận thấy hàm lượng Omega-3 PUFA trong sữa mẹ cao hơn có liên quan đến việc trẻ ít có các biểu hiện cảm xúc tiêu cực hơn ^[8]. Việc bổ sung DHA cũng được chứng minh là an toàn, không gây ra biến cố bất lợi nào ở các thai kỳ nguy cơ thấp ^[7].

Mặt khác, kết quả giữa các nghiên cứu vẫn chưa hoàn toàn thống nhất ^[1]. Một tổng quan hệ thống của Marita de Waard và cộng sự xem xét 10 nghiên cứu khác nhau về mối liên hệ giữa việc mẹ bổ sung axit béo không no chuỗi dài (LC-PUFA) và sự tăng trưởng hoặc thành phần cơ thể sau này của trẻ ^[8]. Kết quả cho thấy chưa có bằng chứng nhất quán và chắc chắn về các mối liên hệ tích cực ngắn hạn hay dài hạn đối với sự tăng trưởng thể chất ^[8].

Tương tự, nghiên cứu tại Flinders Medical Centre ghi nhận rằng dù DHA hồng cầu lúc 12 tuần tuổi có liên quan đến điểm số tâm thần Bayley lúc 1 tuổi, nhưng đến mốc 2 tuổi, các yếu tố về giới tính và điểm xã hội của người chồng mới là yếu tố dự báo chính, trong khi chỉ số DHA không còn tạo ra tác động dài hạn ^[5]. Hiện tại, các dữ liệu khoa học vẫn chưa đủ để đưa ra khuyến nghị chuẩn xác về nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị (DRI) cụ thể cho DHA trong giai đoạn cho con bú ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp về việc bổ sung DHA qua sữa mẹ

Hiểu lầm thứ nhất là quan niệm "càng bổ sung nhiều DHA thì con càng thông minh". Nghiên cứu sinh lý học chứng minh rằng việc vận chuyển DHA từ sữa mẹ vào hồng cầu và huyết tương của trẻ có giới hạn bão hòa ^[5]. Khi nồng độ DHA trong sữa mẹ vượt quá 0,8% tổng axit béo, nồng độ chất này trong máu bé hầu như không tăng thêm ^[5]. Do đó, việc lạm dụng liều lượng cực cao không mang lại thêm giá trị sinh học mà còn gây lãng phí.

Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần tập trung uống DHA sau khi sinh là đủ. Dữ liệu cho thấy nếu người mẹ chỉ bắt đầu uống DHA sau khi sinh mà bỏ qua giai đoạn mang thai, hiệu quả chức năng đối với hệ thần kinh của trẻ có thể bị hạn chế rất nhiều ^[2]. Sự phát triển cấu trúc não diễn ra liên tục từ trong bụng mẹ đến giai đoạn sơ sinh ^[2], ^[1].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng thành phần sữa mẹ luôn cố định và không bị ảnh hưởng bởi tâm lý của mẹ. Thành phần axit béo trong sữa mẹ dao động dựa trên nhiều yếu tố: giai đoạn bài tiết sữa, tuổi thai, tình trạng dinh dưỡng và kho dự trữ lipid của mẹ ^[8]. Đáng chú ý, các vấn đề tâm lý sau sinh như trầm cảm, lo âu và căng thẳng có liên quan trực tiếp đến thành phần miễn dịch và dưỡng chất trong sữa ^[8]. Ở những quốc gia có tỷ lệ trầm cảm sau sinh cao, nồng độ DHA trong sữa mẹ thường thấp hơn, điều này có thể gây ảnh hưởng bất lợi đến sự phát triển thần kinh của bé ^[8].

Ai nên thận trọng và lưu ý gì trước khi dùng?

Nhóm phụ nữ ăn chay hoặc ít ăn cá là đối tượng có nguy cơ cao bị thiếu hụt DHA ^[8]. Mức DHA trong máu thấp thường gắn liền với thói quen tiêu thụ ít các loại cá giàu Omega-3 ^[8]. Nhóm này cần chủ động tham khảo ý kiến chuyên gia để có phương án bổ sung phù hợp từ nguồn thực phẩm bổ sung an toàn ^[8].

Những người mẹ có tiền sử bệnh lý nền, rối loạn đông máu hoặc đang dùng các thuốc điều trị chuyên khoa cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các viên uống dầu cá hoặc chế phẩm Omega-3. Việc tự ý tăng liều cao mà không có chỉ định y khoa là điều không nên thực hiện.

Đặc biệt, đối với các trường hợp sinh non nghiêm trọng, việc can thiệp liều cao như 1000 mg DHA mỗi ngày cần được theo dõi chặt chẽ bởi các bác sĩ sơ sinh và dinh dưỡng lâm sàng, nhằm đảm bảo tối ưu hóa các chỉ số viêm và phát triển cho trẻ mà không gây mất cân bằng dinh dưỡng ^[6].

Gợi ý áp dụng: Tối ưu lượng DHA cho mẹ và bé an toàn

Để tối ưu hóa lượng DHA truyền qua sữa mẹ cho con, người mẹ nên lưu ý một số điểm thực tế sau:

• Thời điểm can thiệp: Nên bắt đầu kế hoạch bổ sung chất béo Omega-3 từ giai đoạn mang thai, lý tưởng là từ giữa thai kỳ (trước hoặc ở tuần thứ 20), và duy trì đều đặn suốt quá trình nuôi con bằng sữa mẹ trong ít nhất 6 tháng đầu sau sinh ^[2], ^[7].
• Liều lượng tham khảo: Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy mức bổ sung từ 200 mg đến 400 mg DHA mỗi ngày mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc nâng cao hàm lượng DHA sữa mẹ và cải thiện tỷ lệ cân bằng axit béo ở trẻ sơ sinh ^[7], ^[3]. Trong trường hợp sinh cực non, liều lượng có thể cần điều chỉnh cao hơn dưới sự giám sát y tế ^[6].
• Nguồn cung cấp: Người mẹ có thể bổ sung Omega-3 qua chế độ ăn cân bằng với các loại cá béo hoặc sử dụng viên uống bổ sung dầu cá hay DHA đơn nguồn ^[8], ^[6]. Bổ sung đơn nguồn DHA được đánh giá có thể đem lại một số lợi ích vượt trội hơn so với dầu cá tổng hợp vốn chứa nhiều EPA ^[6].

Bổ sung DHA cho mẹ là một mắt xích dinh dưỡng quan trọng giúp xây dựng nền tảng não bộ và thị giác cho trẻ sơ sinh ^[1]. Tuy nhiên, dưỡng chất này không phải là "thần dược" duy nhất quyết định trí thông minh của một đứa trẻ. Sự phát triển toàn diện của bé là kết quả phối hợp giữa nguồn dinh dưỡng cân bằng, tình trạng sức khỏe tâm lý của người mẹ và một môi trường gia đình giàu tính tương tác, kích thích tích cực ^[8], ^[5].