Nhiều phụ nữ mang thai lựa chọn chế độ ăn Địa Trung Hải vì các lợi ích tim mạch và chuyển hóa, nhưng lại e ngại việc uống nhiều sữa bò do sợ tăng cân hoặc khó tiêu. Việc cắt giảm sữa bò trong giai đoạn này thường làm dấy lên băn khoăn liệu các thực phẩm khác có cung cấp đủ lượng canxi cần thiết cho thai kỳ hay không.
Theo các dữ liệu nghiên cứu hiện có, việc loại bỏ hoặc giảm mạnh sữa bò trong chế độ ăn Địa Trung Hải rất dễ dẫn đến thiếu hụt canxi nếu không có chiến lược thay thế khoa học. Bằng chứng cho thấy canxi từ các loại rau lá xanh có sinh khả dụng thấp hơn nhiều so với sữa bò, trong khi các nguồn thay thế dân gian như hạt mè hay cá nhỏ kho nhừ xương vẫn chưa có dữ liệu nghiên cứu xác thực trong y văn hiện tại.
Chế độ Địa Trung Hải và khuyến nghị dùng sữa khi mang thai
Tại Tây Ban Nha, hướng dẫn dinh dưỡng thai kỳ chính thức được xây dựng dựa trên các nguyên tắc của chế độ Địa Trung Hải và vẫn khuyến nghị tiêu thụ các sản phẩm từ sữa mỗi ngày [1]. Sữa bò và chế phẩm từ sữa là nguồn cung cấp canxi tự nhiên dồi dào, chiếm khoảng 75% lượng canxi khẩu phần tại châu Âu và Bắc Mỹ [2].
Mối liên quan giữa loại sữa tiêu thụ và sức khỏe thai kỳ vẫn còn nhiều kết quả trái chiều. Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu năm 2020 trên 2.004 phụ nữ mang thai chỉ ra rằng việc dùng thường xuyên các sản phẩm sữa tách béo ở nhóm tuân thủ cao chế độ Địa Trung Hải làm tăng nguy cơ gặp biến cố bất lợi tổng hợp cho mẹ và thai nhi (OR: 1,50; khoảng tin cậy 95%: 1,01 đến 2,22) [1]. Ngược lại, một nghiên cứu tại Mỹ năm 2017 ghi nhận thói quen dùng sản phẩm sữa ít béo lại có mối liên hệ nghịch với nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ [3].
Hiệu quả hấp thu canxi từ sữa bò so với thực vật
Sữa bò chứa trung bình khoảng 120 mg canxi trong mỗi 100 mL [2]. Ở điều kiện bình thường, tỷ lệ hấp thu canxi từ nguồn sữa đạt khoảng 40% [2]. Hiệu quả này có được là nhờ các thành phần tự nhiên trong sữa như lactose, đạm casein, đạm whey và phosphopeptide hỗ trợ quá trình khuếch tán thụ động của canxi qua niêm mạc ruột non [2]. Canxi có nguồn gốc từ sữa tự nhiên được đánh giá có độ sinh khả dụng và khả năng hấp thu vượt trội hơn so với các nguồn khoáng tổng hợp hoặc khoáng tự nhiên khác [4].
Trong chế độ Địa Trung Hải, rau quả chỉ đóng góp khoảng 15% lượng canxi khẩu phần [2]. Mặc dù một số loại rau như cải thảo, cải xoăn và bông cải xanh có chứa canxi, nhưng lượng canxi từ nhóm thực phẩm này lại có độ sinh khả dụng thấp hơn so với sữa [5]. Do đó, mẹ bầu khó có thể chỉ dựa vào lượng rau xanh thông thường để đáp ứng đủ lượng canxi cơ thể cần.
Nước khoáng giàu canxi: Lựa chọn thay thế tiềm năng
Đối với những người gặp hạn chế khi dùng sữa, nước khoáng giàu canxi được xem là giải pháp khả dĩ. Bình thường, nước khoáng cung cấp khoảng 5% tổng lượng canxi trong chế độ ăn phương Tây [2].
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2000 tổng hợp từ 4 nghiên cứu thực nghiệm so sánh độ hấp thu canxi cho thấy: tỷ lệ hấp thu canxi từ nước khoáng giàu canxi cao hơn có ý nghĩa thống kê so với sữa (p = 0,03) [6]. Các tác giả kết luận sinh khả dụng của canxi từ nước khoáng ít nhất là tương đương hoặc thậm chí tốt hơn các sản phẩm sữa, mở ra khả năng bổ sung khoáng chất này mà không phụ thuộc vào sữa bò [6].
Khoảng trống dữ liệu về hạt mè và cá nhỏ kho nhừ xương
Nhiều tài liệu phổ thông khuyến khích mẹ bầu áp dụng chế độ Địa Trung Hải thay thế sữa bò bằng hạt mè hoặc cá nhỏ kho nhừ xương. Tuy nhiên, trong các trích đoạn dữ liệu khoa học đã được công bố, không có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá hàm lượng hay khả năng hấp thu canxi từ hạt mè hoặc cá nhỏ kho nhừ xương ở phụ nữ mang thai.
Việc giả định các thực phẩm này có thể bù đắp hoàn toàn lượng canxi thiếu hụt từ sữa bò là thiếu căn cứ xác thực. Người tiêu dùng không nên tự ý thay thế nguồn cung canxi chính bằng các kinh nghiệm chưa được đo lường sinh khả dụng cụ thể.
Vai trò của canxi đối với nguy cơ thai kỳ
Canxi là khoáng chất thiết yếu tham gia cấu tạo chất nền của xương và răng, dẫn truyền xung thần kinh, co cơ và đông máu [4]. Trong cơ thể, 99% lượng canxi tập trung tại hệ xương khớp [2].
Thiếu hụt dinh dưỡng nói chung và thiếu canxi nói riêng có liên quan đến sự tái cấu trúc cổ tử cung sớm [5]. Canxi, kẽm và vitamin E là những dưỡng chất quan trọng giúp duy trì sức khỏe mô cổ tử cung, hỗ trợ phòng ngừa nguy cơ sinh non tự phát ở phụ nữ mang thai [5]. Việc khuyến cáo cắt giảm sản phẩm từ sữa khi chưa có phương án bù đắp canxi tương đương có thể gây bất lợi cho sức khỏe người mẹ [4].
Ai nên thận trọng khi cắt giảm sữa bò?
Mẹ bầu thuộc nhóm có nguy cơ sinh non hoặc có tiền sử biến chứng cổ tử cung cần đặc biệt chú ý bổ sung đủ canxi qua chế độ ăn hoặc chỉ định y khoa [5]. Việc đột ngột loại bỏ sữa mà không có nguồn thay thế đạt chuẩn sinh khả dụng có thể làm giảm lượng vi chất cần cho cổ tử cung [5].
Phụ nữ có nguy cơ đái tháo đường thai kỳ cũng cần thận trọng khi điều chỉnh khẩu phần. Tiêu thụ sữa ít béo kết hợp ngũ cốc nguyên hạt đã được chứng minh có liên quan đến việc giảm nguy cơ đái tháo đường thai kỳ [3]. Thay vì cắt bỏ hoàn toàn, việc lựa chọn dạng chế phẩm sữa phù hợp dưới sự tư vấn của chuyên gia y tế là điều cần thiết.
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá được mức độ đáp ứng canxi của mẹ bầu khi tuân thủ chế độ Địa Trung Hải thuần thực vật không dùng sữa bò. Mối liên hệ trái chiều giữa việc dùng sữa tách béo và nguy cơ biến cố thai kỳ ở nhóm ăn Địa Trung Hải vẫn chưa được giải thích rõ ràng về cơ chế sinh học [1].
Ngoài ra, sinh khả dụng in vitro giữa các loại phô mai có sự chênh lệch lớn và độ chua của sữa chua có tác động đến việc giải phóng canxi [7], nhưng ảnh hưởng lâm sàng thực tế của từng loại chế phẩm này trên phụ nữ mang thai vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng làm sáng tỏ.
