Nhiều bà mẹ băn khoăn liệu cơ thể mẹ khi nhịn ăn hoặc theo chế độ ăn ít tinh bột có chuyển thể ceton vào sữa hay không. Hiện tượng này liệu có tác động tích cực hay tiềm ẩn nguy cơ cho sự phát triển của bé bú mẹ.
Dữ liệu khoa học hiện có chưa cung cấp bằng chứng trực tiếp đo lường nồng độ thể ceton bài tiết từ máu mẹ sang sữa mẹ. Các nghiên cứu lâm sàng và chuyển hóa hiện tại chủ yếu tập trung vào việc trẻ tự sản sinh thể ceton nhờ chất béo trong sữa mẹ, cũng như các yếu tố làm thay đổi thể ceton ở cơ thể bé.
Thể ceton có truyền trực tiếp qua sữa mẹ không?
Các tài liệu nghiên cứu hiện chưa xác định mức độ nồng độ beta-hydroxybutyrate từ máu mẹ bài tiết vào sữa. Do đó, khoa học chưa có cơ sở kết luận việc mẹ bị tăng ceton máu thì thể ceton có truyền nguyên vẹn sang cho con bú hay không.
Thay vào đó, các bằng chứng cho thấy sữa mẹ cung cấp nguyên liệu để chính cơ thể bé tạo ra ceton [1]. Các axit béo chuỗi trung bình trong sữa mẹ được tổng hợp từ biểu mô ống dẫn sữa sẽ kích thích gan và ruột của trẻ sơ sinh tự sản xuất thể ceton [1].
Vai trò sinh lý của thể ceton ở trẻ sơ sinh
Ở giai đoạn đầu đời, thể ceton đóng vai trò là nguồn năng lượng quan trọng cho tim, cơ xương và đặc biệt là não bộ [2]. Khả năng oxy hóa thể ceton tại não trẻ sơ sinh cao hơn hẳn so với người lớn [2]. Quá trình này hỗ trợ sự hình thành màng bọc thần kinh và tạo mỡ cấu trúc mô não [2].
Mức độ sử dụng phân tử beta-hydroxybutyrate của não bé cao hơn khoảng 50% so với sử dụng glucose [1]. Nồng độ beta-hydroxybutyrate và acetoacetate đi qua hàng rào máu não ở trẻ sơ sinh cũng cao gấp 3 đến 4 lần so với người trưởng thành [1]. Ceton được xem là tiền chất quan trọng cho quá trình tổng hợp axit béo và chất béo khô của não bộ [1].
Trẻ bú mẹ tự tạo thể ceton như thế nào?
Trẻ bú mẹ hoàn toàn thường có mức ceton lưu hành trong máu cao hơn so với trẻ dùng sữa công thức tiêu chuẩn [2], [3]. Nghiên cứu phân tích chuyển hóa huyết thanh cho thấy trẻ bú mẹ có sự gia tăng của 3-hydroxybutyrate, acetate và formate từ quá trình oxy hóa chất béo [3]. Ngược lại, trẻ dùng sữa công thức chủ yếu thể hiện quá trình thoái hóa protein [3].
Tuy nhiên, phản ứng này có sự khác biệt giữa các nhóm trẻ. Một thử nghiệm năm 1978 trên trẻ sinh non cho thấy cữ bú sữa mẹ đầu tiên qua ống thông dạ dày (liều 2,5 ml/kg dạng bolus hoặc truyền liên tục 2,5 ml/kg/giờ) không làm thay đổi nồng độ ceton máu hay glucose [4]. Điều này khác với phản ứng chuyển hóa rõ rệt thường thấy ở trẻ sinh đủ tháng [4].
Khi nào thể ceton ở trẻ sơ sinh tăng cao bất thường?
Thể ceton tăng quá cao ở trẻ sơ sinh không phải lúc nào cũng mang tính sinh lý mà có thể là dấu hiệu mất nước hoặc thiếu năng lượng [5]. Một nghiên cứu trên 585 trẻ sơ sinh đủ tháng từ 48 đến 95 giờ tuổi chỉ ra rằng nồng độ beta-hydroxybutyrate máu mao mạch tăng cao phản ánh tình trạng bú mẹ không đủ [5].
Nồng độ beta-hydroxybutyrate tương quan thuận với tỷ lệ sụt cân và nồng độ natri máu ở trẻ sơ sinh [5]. Giá trị cắt 1,55 mmol/L giúp dự đoán tình trạng sụt cân quá mức từ 10% trở lên [5]. Ngưỡng 1,85 mmol/L cảnh báo tình trạng mất nước tăng natri máu và nhiễm toan chuyển hóa [5].
Bên cạnh đó, thời gian nhịn ăn trước phẫu thuật cũng làm tăng thể ceton. Khảo sát trên 147 trẻ nhỏ phẫu thuật cho thấy nồng độ beta-hydroxybutyrate từ 1,0 mmol/L trở lên xuất hiện nhiều hơn ở nhóm phẫu thuật vào buổi chiều và nhóm trẻ lớn từ 10 đến 24 tháng tuổi [6].
Thể ceton và chế độ ăn đặc biệt ở trẻ nhỏ
Ceton máu cũng có thể được chủ động tạo ra trong điều trị bệnh lý dưới sự giám sát y tế. Nghiên cứu trên 9 trẻ từ 1 đến 13 tháng tuổi mắc động kinh kháng thuốc áp dụng chế độ ăn sinh ceton kết hợp bú sữa mẹ cho thấy tất cả trẻ đều đạt mức ceton cần thiết [7].
Can thiệp này giúp cắt cơn co giật hoàn toàn ở 3 trẻ và giảm trên 50% tần suất co giật ở 4 trẻ [7]. Tuy nhiên, phương pháp đòi hỏi giám sát chặt chẽ vì có 1 trường hợp phải nhập viện do mất nước và nhiễm toan chuyển hóa [7].
Điều nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được
Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ:
- Tỷ lệ thể ceton từ chế độ ăn sinh ceton hoặc trạng thái nhịn ăn của người mẹ đi qua sữa mẹ là bao nhiêu.
- Mức an toàn hoặc ngưỡng độc tính trực tiếp của nồng độ ceton ngoại sinh qua đường bú đối với hệ tiêu hóa và gan của trẻ.
- Tác động dài hạn của việc mẹ duy trì trạng thái tăng ceton máu liên tục trong suốt thai kỳ hoặc thời gian cho con bú.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Trẻ sơ sinh có dấu hiệu bú kém, chậm tăng cân hoặc sụt cân trên 10% trọng lượng sơ sinh cần được khám y tế thay vì suy đoán nồng độ ceton sinh lý [5]. Mức ceton cao trong trường hợp này cảnh báo mất nước và rối loạn toan kiềm nguy hiểm [5].
Trẻ sinh non hoặc trẻ chuẩn bị phẫu thuật cần được bác sĩ chuyên khoa tính toán lịch truyền dịch và thời gian nhịn ăn phù hợp để tránh nguy cơ tăng ceton máu quá mức [6], [4]. Phụ huynh không tự ý áp dụng bất kỳ chế độ ăn cắt giảm tinh bột cực đoan nào cho trẻ bú mẹ nếu không có chỉ định từ bác sĩ [7].





