Nhiều người khi đi khám sức khỏe định kỳ phát hiện nồng độ kháng thể tuyến giáp tăng cao, dẫn tới nỗi lo lắng về nguy cơ suy giáp vĩnh viễn [1]. Trên các diễn đàn sức khỏe, vi chất selen thường được truyền tai nhau như một "cứu cánh" giúp giải quyết tình trạng tự miễn này [1]. Liệu việc uống bổ sung selen có thực sự giúp kéo giảm lượng kháng thể tự miễn tuyến giáp như lời đồn?
Các bằng chứng khoa học cho thấy selen có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ bảo vệ tế bào tuyến giáp và có thể làm giảm nồng độ kháng thể kháng peroxidase tuyến giáp (anti-TPO) ở một số nhóm bệnh nhân trưởng thành [3, 4]. Tuy nhiên, tác dụng này không đồng nhất giữa các nghiên cứu lâm sàng, đồng thời chưa có bằng chứng chắc chắn về việc cải thiện chức năng hormone hay hồi phục cấu trúc tuyến giáp [5, 7].
Mối liên hệ mật thiết giữa vi chất selen và tuyến giáp
Tuyến giáp là cơ quan chứa hàm lượng selen trên mỗi gam mô cao nhất trong toàn bộ cơ thể [3, 4, 5]. Khám phá từ năm 1967 đã chứng minh đặc tính tích tụ vi chất nổi bật này của các mô tuyến giáp [2]. Tại đây, selen tham gia vào cấu trúc của các protein chuyên biệt mang tên selenoprotein [3].
Các selenoprotein này đóng vai trò quyết định đối với chức năng bình thường của hệ thống nội tiết [3]. Khi cơ thể thiếu hụt selen nghiêm trọng, tỉ lệ mắc các bệnh lý viêm tuyến giáp được ghi nhận tăng cao rõ rệt [2]. Thiếu hụt dinh dưỡng ở mức độ nhẹ cũng được giả thuyết là yếu tố thúc đẩy tình trạng tự miễn dịch ở tuyến giáp phát triển [4].
Cơ chế chống stress oxy hóa của các selenoprotein
Trong quá trình tổng hợp các hormone tuyến giáp, cơ thể liên tục sinh ra chất oxy hóa hydrogen peroxide ($H_2O_2$) [4]. Tình trạng này tạo ra một áp lực oxy hóa rất lớn ngay bên trong lòng các tế bào tuyến giáp [4]. Nếu không được kiểm soát, các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và các chất chuyển hóa của chúng sẽ phá hủy cấu trúc mô [4, 5].
Các enzym chứa selen như glutathione peroxidase và thioredoxin reductase chính là lớp lá chắn bảo vệ mô [4]. Cụ thể, enzym GPx3 có nhiệm vụ dọn dẹp và bảo vệ tế bào thyrocyte khỏi sự tấn công của stress oxy hóa do $H_2O_2$ gây ra [4]. Selen hỗ trợ hệ thống miễn dịch bằng cách kiểm soát quá trình sản sinh các gốc oxy hóa, từ đó giảm thiểu phản ứng viêm và hạn chế tổn thương tế bào [3, 4].
Bệnh tự miễn tuyến giáp và sự xuất hiện của kháng thể
Viêm tuyến giáp tự miễn (Hashimoto) là rối loạn tuyến giáp phổ biến nhất, ảnh hưởng tới khoảng 1% đến 2% dân số nói chung và khoảng 5% đến 10% phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ [5]. Bệnh đặc trưng bởi sự thâm nhiễm tế bào lympho, teo nhu mô, xơ hóa và dẫn tới tình trạng suy giáp [6]. Ở giai đoạn đầu, bệnh nhân thường trải qua tình trạng suy giáp dưới lâm sàng trước khi chuyển thành suy giáp vĩnh viễn [2, 5].
Dấu hiệu nhận biết điển hình của tình trạng này là sự xuất hiện của các tự kháng thể kháng peroxidase tuyến giáp (anti-TPO) và kháng thyroglobulin (anti-TG) [6]. Kháng thể anti-TPO có thể tồn tại âm thầm trong máu nhiều năm với nồng độ tăng dần trước khi nồng độ TSH hoặc hormone T4/T3 biểu hiện bất thường [5, 6]. Sự hiện diện kéo dài của loại kháng thể này liên quan mật thiết tới tổn thương mô tuyến giáp tiếp diễn [1, 6].
Các nghiên cứu ghi nhận hiệu quả giảm kháng thể
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược năm 2012 thực hiện trên 60 bệnh nhân mắc bệnh tuyến giáp tự miễn có nồng độ anti-TPO ban đầu trên 150 IU/ml [2]. Nhóm nghiên cứu gồm 30 người dùng 200 microgam natri selenit mỗi ngày và 30 người dùng giả dược trong 3 tháng [2]. Kết quả cho thấy nồng độ anti-TPO trung bình ở nhóm dùng selen giảm đáng kể 49,5% (P < 0,013), trong khi nhóm giả dược chỉ giảm 10,1% [2].
Năm 2018, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khác theo dõi 70 bệnh nhân suy giáp tự miễn chia đều thành hai nhóm trong vòng 3 tháng [6]. Nhóm dùng levothyroxine kết hợp selen đường uống ghi nhận nồng độ anti-TPO giảm từ 682,18 xuống 522,96 (P = 0,021) [6]. Trong khi đó, nhóm đối chứng chỉ dùng levothyroxine kèm giả dược có nồng độ kháng thể trước và sau can thiệp là 441 và 501,18, không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê [6].
Ở phụ nữ mang thai có kháng thể anti-TPO, việc bổ sung selen cũng được ghi nhận giúp giảm nồng độ kháng thể và giảm đáng kể tỷ lệ viêm tuyến giáp sau sinh cùng tình trạng suy giáp vĩnh viễn [3]. Ngoài ra, selen còn hỗ trợ cải thiện cấu trúc siêu âm tuyến giáp ở người bệnh Hashimoto [3].
Những nghiên cứu không tìm thấy sự thay đổi
Trái ngược với các phát hiện khả quan trên, nhiều thử nghiệm lâm sàng lại ghi nhận kết quả không như kỳ vọng [5, 6]. Một tổng kết năm 2016 đối với 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược ở bệnh nhân viêm tuyến giáp Hashimoto cho thấy kết quả chia đều: có 4 thử nghiệm ghi nhận nồng độ anti-TPO giảm, nhưng 4 thử nghiệm khác lại không thấy bất kỳ sự thay đổi nào [4].
Năm 2021, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi đối chứng giả dược trên 42 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng sử dụng men giàu selen liều 200 microgam mỗi ngày trong 8 tuần [5]. Kết quả chỉ ra nồng độ anti-TPO không giảm mà còn có xu hướng tăng nhẹ ở cả hai nhóm, sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê (P > 0,05) [5]. Nghiên cứu này kết luận selen không tạo ra tác động rõ rệt lên nồng độ kháng thể hay chỉ số TSH ở nhóm đối tượng này [5].
Tương tự trên đối tượng trẻ nhỏ, nghiên cứu năm 2010 thực hiện trên 49 trẻ em và thanh thiếu niên mới chẩn đoán viêm tuyến giáp tự miễn được chia làm 3 nhóm dùng levothyroxine đơn thuần, kèm 100 microgam hoặc 200 microgam natri selenit trong 12 tháng [7]. Sau một năm theo dõi, nồng độ anti-TPO ở cả ba nhóm là tương đương nhau [7]. Các tác giả kết luận selen không giúp giảm nồng độ anti-TPO ở trẻ em dù dùng ở liều của người lớn [7].
Đánh giá tổng quan về giá trị thực tế của bằng chứng
Một phân tích tổng hợp hệ thống năm 2017 gồm 9 thử nghiệm có đối chứng để đánh giá hiệu quả lâm sàng của selen trên bệnh nhân viêm tuyến giáp tự miễn mạn tính [8]. Kết quả cho thấy việc bổ sung vi chất này không làm thay đổi nồng độ TSH, không cải thiện độ hồi âm trên siêu âm tuyến giáp và cũng không nâng cao chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe ở nhóm chưa điều trị levothyroxine [8].
Chất lượng bằng chứng hiện có chỉ ở mức rất thấp đến trung bình do các nghiên cứu đa số có cỡ mẫu nhỏ [8]. Việc giảm kháng thể anti-TPO trên xét nghiệm huyết thanh không đồng nghĩa với việc bệnh nhân sẽ phục hồi hoàn toàn chức năng tuyến giáp hay ngừng tiến triển bệnh [5, 7]. Bổ sung selen hiện chưa thể xem là liệu pháp điều trị chuẩn mực thay thế cho các chỉ định y khoa [1, 7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng vi chất tuyến giáp
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống selen là có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh viêm tuyến giáp Hashimoto hoặc có thể dừng thuốc nội tiết levothyroxine [1, 2]. Thực tế, cho đến nay y học vẫn chưa phát triển được liệu pháp điều trị chuẩn đặc hiệu để đảo ngược hoàn toàn căn bệnh này [1]. Selen nếu có tác dụng cũng chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát phản ứng viêm của hệ miễn dịch [2].
Một sai lầm khác là cho rằng bổ sung selen ở bất kỳ độ tuổi nào và với liều lượng càng cao thì hiệu quả càng tốt. Dữ liệu thực tế cho thấy trẻ em không đáp ứng việc giảm kháng thể anti-TPO với selen [7]. Hơn nữa, việc sử dụng selen kéo dài không kiểm soát còn tiềm ẩn nguy cơ làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh tiểu đường [3].
Ai nên thận trọng trước khi bổ sung?
Trẻ em và thanh thiếu niên mắc bệnh tuyến giáp tự miễn không nên tự ý dùng selen với mục đích giảm kháng thể vì các nghiên cứu đã chứng minh không mang lại hiệu quả trên nhóm tuổi này [7]. Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú dù có bằng chứng giảm viêm tuyến giáp sau sinh nhưng bắt buộc phải có chỉ định liều lượng cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa [3, 4].
Những người có nguy cơ cao hoặc đang mắc bệnh đái tháo đường cần đặc biệt lưu ý nguy cơ chuyển hóa khi dùng selen dài ngày [3]. Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị thay đổi miễn dịch hoặc thuốc kháng giáp trạng không nên tự ý kết hợp thêm thực phẩm bổ sung [2]. Trước khi dùng, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ nội tiết để tránh tương tác bất lợi.
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Trong các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận tác dụng, liều dùng thường được áp dụng là 200 microgam mỗi ngày dưới dạng natri selenit hoặc selen hữu cơ trong thời gian ngắn khoảng 3 tháng [2, 3]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý tăng liều vì khoảng an toàn của vi chất này khá hẹp [3].
Bên cạnh việc dùng chế phẩm bổ sung, người bệnh có thể ưu tiên cung cấp selen thông qua chế độ dinh dưỡng hàng ngày từ các nguồn thực phẩm đa dạng để hỗ trợ hệ thống selenoprotein tự nhiên [4]. Việc duy trì lối sống điều độ, kiểm tra định kỳ chức năng tuyến giáp và tuân thủ đơn thuốc hormone levothyroxine theo chỉ định vẫn là nền tảng quan trọng nhất [2, 3].
Selen có mối liên hệ sinh học chặt chẽ với tuyến giáp thông qua khả năng chống stress oxy hóa của các selenoprotein [4, 5]. Mặc dù vi chất này có tiềm năng làm giảm nồng độ kháng thể tự miễn ở một số bệnh nhân trưởng thành, dữ liệu lâm sàng hiện vẫn còn nhiều mâu thuẫn [3, 5, 7]. Người bệnh cần giữ cái nhìn cẩn trọng, không coi đây là thần dược trị bệnh và luôn trao đổi cùng bác sĩ điều trị [1, 7].
