Chế độ ăn DASH có cung cấp đủ sắt cho nữ vận động viên?
Nhiều nữ vận động viên lựa chọn chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) nhằm tối ưu hóa sức khỏe tim mạch bằng cách ưu tiên thực vật, ngũ cốc nguyên hạt, thịt gia cầm và hạn chế thịt đỏ. Tuy nhiên, việc giảm thịt đỏ dễ khiến nhóm đối tượng này đối mặt với nguy cơ thiếu hụt vi chất.
Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đánh giá chế độ ăn DASH nguyên bản trên nữ vận động viên. Các bằng chứng hiện có về chế độ ăn giảm thịt đỏ tương tự DASH cho thấy lượng sắt nạp vào có thể tương đương, nhưng khả dụng sinh học thấp hơn đáng kể so với chế độ giàu thịt đỏ, làm tăng nguy cơ thiếu hụt sắt dự trữ [2, 5].
Cơ chế hấp thu sắt và rào cản từ thực đơn kiểu DASH
Sắt trong chế độ ăn tồn tại ở hai dạng: sắt heme (trong thịt đỏ, gia cầm, cá) và sắt non-heme (trong ngũ cốc, rau củ, đậu) [1, 2, 5]. Sắt heme có tỷ lệ hấp thu vượt trội và ít bị ảnh hưởng bởi các thành phần khác trong bữa ăn [1]. Ngược lại, sắt non-heme có độ sinh khả dụng thấp và phụ thuộc lớn vào các yếu tố ức chế hoặc hỗ trợ [1, 5].
Chế độ ăn DASH tập trung vào rau củ quả, đậu, ngũ cốc và các sản phẩm từ sữa. Cấu trúc bữa ăn này chứa nhiều chất ức chế hấp thu sắt non-heme, tiêu biểu là canxi trong sữa và phytate hoặc tannin [2]. Dù thịt gia cầm cung cấp một phần sắt heme, tổng lượng sắt heme nạp vào vẫn thấp hơn nhiều so với khẩu phần giàu thịt đỏ [2, 5].
Bằng chứng khoa học về nguồn sắt và tình trạng sắt ở vận động viên nữ
Một nghiên cứu đối chứng năm 1989 so sánh 9 nữ vận động viên chạy bộ ăn chay điều chỉnh (tiêu thụ dưới 100 g thịt đỏ/tuần) với 9 nữ vận động viên ăn thịt đỏ thông thường [3]. Tổng lượng sắt nạp mỗi ngày của hai nhóm tương đương nhau (14,7 mg/ngày ở nhóm ăn chay điều chỉnh so với 14,0 mg/ngày ở nhóm ăn thịt đỏ) [3]. Tuy nhiên, mức sinh khả dụng thực tế của sắt ở nhóm ăn chay điều chỉnh thấp hơn rõ rệt (0,66 mg/ngày so với 0,91 mg/ngày) [3]. Hậu quả là nồng độ ferritin huyết thanh (chỉ số phản ánh sắt dự trữ) của nhóm ăn chay điều chỉnh thấp hơn đáng kể (7,4 ng/100 ml so với 19,8 ng/100 ml, p < 0,05) [3].
Nghiên cứu năm 1996 trên 40 nữ vận động viên và 40 phụ nữ không tập luyện ghi nhận nồng độ ferritin huyết thanh tương quan thuận có ý nghĩa với lượng sắt heme tiêu thụ, nhưng không tương quan với tổng lượng sắt nạp vào [4]. Nghiên cứu này ghi nhận 10% nữ vận động viên bị thiếu máu thiếu sắt [4].
Năm 2014, một can thiệp kéo dài 6 tuần trên 11 nữ vận động viên chạy bộ giải trí sử dụng bánh mì Teff giàu sắt non-heme [5]. Can thiệp làm tăng tổng lượng sắt tiêu thụ từ 10,7 mg/ngày lên 18,5 mg/ngày (p < 0,05) và cải thiện mức cung cấp sắt cho mô, nhưng không làm tăng lượng sắt dự trữ trong cơ thể [5]. Điều này cho thấy việc chỉ tăng sắt non-heme từ ngũ cốc chưa đủ để hồi phục kho dự trữ ferritin [5].
Một khảo sát năm 1991 trên 24 nữ vận động viên cho thấy khẩu phần sắt và canxi thường ở mức dưới 70% nhu cầu khuyến nghị do xu hướng ăn kiêng hạn chế năng lượng [6]. Khi kết hợp năng lượng thấp với chế độ hạn chế thịt đỏ, nguy cơ suy kiệt sắt càng tăng cao [4, 8].
Điều chưa biết
Các tài liệu hiện tại chưa đưa ra câu trả lời cho các vấn đề sau:
- Mức độ ảnh hưởng thực tế của thực đơn DASH chuẩn đối với chỉ số ferritin và hiệu suất thi đấu của nữ vận động viên qua các mùa giải.
- Tỷ lệ hấp thu sắt non-heme thay đổi thế nào khi phối hợp cụ thể các loại rau giàu vitamin C với thực phẩm giàu canxi trong cùng một thực đơn DASH.
- Liệu việc bổ sung thịt gia cầm ở liều lượng của DASH có bù đắp được hoàn toàn sự thiếu vắng thịt đỏ trong việc duy trì ferritin hay không.
Hiểu lầm thường gặp
Nhiều người cho rằng tổng lượng sắt ghi trên nhãn thực phẩm đạt chuẩn khuyến nghị (18 mg/ngày cho phụ nữ 19-50 tuổi) là cơ thể sẽ nhận đủ [2, 5]. Thực tế, sắt non-heme từ thực vật có tỷ lệ hấp thu thấp hơn nhiều so với sắt heme từ thịt [2, 5]. Nữ vận động viên hoặc quân nhân có cường độ vận động cao được khuyến nghị nạp từ 22 mg sắt/ngày trở lên để bù đắp lượng hao hụt [1].
Một hiểu lầm khác là loại bỏ thịt đỏ hoàn toàn không ảnh hưởng đến dự trữ sắt nếu vẫn ăn đủ calo. Nghiên cứu thực tế chỉ ra nhóm cắt giảm thịt đỏ dưới 100 g/tuần bị suy giảm ferritin rõ rệt dù lượng sắt ăn vào tương đương nhóm ăn thịt đỏ [3].
Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn kiểu DASH?
- Nữ vận động viên các môn chạy bộ đường dài hoặc chịu lực tiếp đất liên tục: Dễ bị tán huyết do va đập và hao hụt sắt nhanh [1].
- Vận động viên có tiền sử kinh nguyệt ra nhiều: Nhóm này có tốc độ mất sắt định kỳ cao, khó bù đắp nếu chỉ dựa vào sắt non-heme [1].
- Người đang có nồng độ ferritin huyết thanh thấp (dưới 12 mcg/L): Cần chẩn đoán y khoa, không tự ý dựa vào chế độ ăn thực vật để hồi phục kho dự trữ [3, 5].
Cách tối ưu hóa hấp thu sắt trong thực đơn
Nếu áp dụng mô hình ăn nhiều thực vật và ít thịt đỏ kiểu DASH, nữ vận động viên cần thực hiện các điều chỉnh:
- Kết hợp thực phẩm chứa sắt non-heme với thực phẩm giàu vitamin C (trái cây, rau quả tươi) trong cùng bữa ăn để tăng sinh khả dụng [2].
- Tách biệt thời điểm dùng trà, cà phê (chứa tannin) hoặc sữa và chế phẩm từ sữa (chứa canxi) ra khỏi các bữa ăn chính giàu sắt [2].
- Kiểm tra định kỳ chỉ số máu (Hb, ferritin, TIBC) và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng thể thao để đánh giá nhu cầu bổ sung vi chất [5, 6].




