Nhiều người làm việc văn phòng thường xuyên ở trong phòng kín, che chắn kỹ lưỡng mỗi khi ra đường vì sợ sạm da hoặc tác hại của tia cực tím. Thói quen này vô tình khiến cơ thể thiếu hụt ánh nắng tự nhiên trong thời gian dài. Khi cơ thể ít tiếp xúc với ánh nắng, nhiều người nhận thấy bản thân dễ bị cảm cúm hoặc viêm họng kéo dài dai dẳng.
Thực tế khoa học cho thấy thói quen hạn chế tiếp xúc ánh nắng làm giảm quá trình tổng hợp vitamin D tự nhiên qua da [1]. Sự thiếu hụt này làm suy yếu hoạt động của hệ miễn dịch, đặc biệt là các tế bào lympho T, khiến cơ thể dễ bị các mầm bệnh đường hô hấp tấn công hơn [4, 5].
Cơ chế ánh sáng mặt trời bảo vệ hệ miễn dịch
Vitamin D thường được gọi là "vitamin ánh nắng" vì da là cơ quan duy nhất có thể tự tổng hợp vi chất này dưới tác động của ánh sáng mặt trời [1]. Cụ thể, khi da tiếp xúc với quang phổ tia cực tím B (UVB), hợp chất 7-dehydrocholesterol ở lớp mỡ dưới da sẽ được chuyển hóa thành dạng không hoạt động của vitamin D [1]. Sau đó, chất này tiếp tục được chuyển hóa tại gan [1].
Không chỉ đơn thuần là một vi chất dinh dưỡng, vitamin D hoạt động như một hormone đa năng kiểm soát cân bằng canxi và điều hòa miễn dịch sâu rộng [1]. Thụ thể của vitamin D có mặt ở hầu hết các tế bào thuộc hệ miễn dịch, từ bạch cầu đơn nhân, đại thực bào đến các tế bào lympho [2]. Khi thiếu ánh nắng, nguồn cung vitamin D suy giảm khiến chuỗi phản ứng miễn dịch không thể hoạt động tối ưu [1, 2].
Cách vitamin D kích hoạt tế bào lympho T chống nhiễm trùng
Tế bào lympho T giữ vai trò chỉ huy và tiêu diệt trực tiếp các mầm bệnh trong hệ miễn dịch thu được. Trên bề mặt tế bào T có các thụ thể gắn với vitamin D [2]. Dưới tác động của dạng vitamin D hoạt tính 1,25(OH)2D, các tế bào miễn dịch này được kích thích tăng sinh và biệt hóa mạnh mẽ [4, 5].
Các nghiên cứu ghi nhận rằng tình trạng thiếu hụt vitamin D làm giảm số lượng tế bào lympho CD3+ và CD4+, những chỉ số then chốt đại diện cho sức mạnh phòng vệ của tế bào T [3]. Khi được bổ sung vitamin D, số lượng tế bào CD4+ và CD3+ hồi phục rõ rệt [3]. Đồng thời, vitamin D còn kích thích tế bào lympho B gia tăng tổng hợp các kháng thể bảo vệ bao gồm IgA, IgM và IgG [3].
Ở chiều ngược lại, vitamin D còn hỗ trợ điều hòa chức năng của tế bào T điều hòa (T-regulatory cells) và thúc đẩy sản sinh interleukin-10 [4]. Cơ chế này vừa kích hoạt phản ứng tiêu diệt mầm bệnh của tế bào T, vừa ngăn ngừa phản ứng viêm quá mức gây tổn thương mô phổi [6, 7].
Lá chắn peptide kháng khuẩn tại đường hô hấp
Bên cạnh việc kích hoạt tế bào lympho T, vitamin D kích thích cơ thể sản xuất các peptide kháng khuẩn tự nhiên gồm cathelicidin và defensin [1, 5]. Trong đó, peptide kháng khuẩn cathelicidin ở người (hCAP-18) đóng vai trò lá chắn then chốt của hệ miễn dịch bẩm sinh trước các tác nhân gây bệnh hô hấp [4]. Bổ sung vitamin D đã được chứng minh trực tiếp làm tăng sản xuất cathelicidin [5].
Các phân tử peptide kháng khuẩn này hoạt động như một loại kháng sinh tự nhiên nhờ khả năng phá vỡ tính toàn vẹn của màng tế bào mầm bệnh, dẫn đến sự tự hủy của vi khuẩn và virus [2]. Nhờ đó, vitamin D giúp tăng cường phản ứng kháng virus của tế bào biểu mô đường thở và nâng cao khả năng tiêu diệt vi khuẩn của bạch cầu trung tính [2].
Hơn nữa, vitamin D kết hợp cùng các protein có hoạt tính bề mặt như surfactant protein A và D tạo thành tuyến phòng thủ đầu tiên chống lại các mầm bệnh xâm nhập qua phổi [1]. Hợp chất này vừa tăng cường khả năng thực bào, vừa cản trở các đợt bùng phát cytokine gây viêm quá mức dẫn đến khó thở [2, 7].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Tác động của vitamin D đối với hệ miễn dịch hô hấp đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng trên các nhóm đối tượng khác nhau:
- Một nghiên cứu rà soát xuất bản năm 2010 đã tổng hợp các y văn liên quan và chỉ ra rằng nồng độ vitamin D trong máu thấp có mối liên hệ mật thiết với việc gia tăng tỷ lệ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên [5].
- Một nghiên cứu bệnh chứng tại bệnh viện công bố năm 2016 trên 122 trẻ em (gồm 63 trẻ từ 6 tháng đến 5 tuổi bị nhiễm trùng hô hấp dưới và 59 trẻ cùng lứa tuổi khỏe mạnh) nhằm đánh giá mối liên hệ giữa nồng độ vitamin D và bệnh nhiễm trùng đường hô hấp dưới [6]. Kết quả không tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa nồng độ vitamin D và mức độ nghiêm trọng của bệnh, tuy nhiên tỷ lệ thiếu và thiếu hụt vitamin D lại xuất hiện ở mức rất cao trên toàn bộ trẻ em tham gia nghiên cứu [6].
- Nghiên cứu công bố năm 2022 tại bệnh viện đã khảo sát trên trẻ em bị nhiễm trùng hô hấp tái phát [3]. Tác giả trích dẫn số liệu từ Ozdemir và cộng sự (2016) cho thấy nồng độ vitamin D trung bình ở nhóm trẻ nhiễm trùng hô hấp tái phát chỉ đạt 11,97 +- 4,04 ng/mL, ở nhóm ho mạn tính là 13,76 +- 4,81 ng/mL, trong khi nhóm chứng khỏe mạnh đạt mức 31,91 +- 18,79 ng/mL [3]. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê này khẳng định trẻ thiếu vitamin D có tần suất tái phát bệnh hô hấp và ho mạn tính cao hơn hẳn [3].
- Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 trên người cao tuổi sống tại các cơ sở chăm sóc dài hạn cho thấy tỷ lệ sống sót không mắc nhiễm trùng đường hô hấp thấp hơn có ý nghĩa thống kê ở nhóm thiếu vitamin D nghiêm trọng dưới 10 ng/mL [7]. Phân tích theo mô hình rủi ro tỷ lệ Cox chỉ ra rằng thiếu vitamin D là yếu tố dự báo đáng kể về nguy cơ mắc bệnh hô hấp với tỷ số rủi ro HR lên đến 6,755 (khoảng tin cậy 95%: 3,693 - 12,358) [7]. Nghiên cứu cũng ghi nhận can thiệp liều cao 100.000 IU vitamin D3 mỗi tháng giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng ở nhóm người cao tuổi này [7].
Lợi ích phòng vệ và giới hạn của bằng chứng
Nghiên cứu cho thấy vitamin D mang lại lợi ích phòng vệ rộng rãi đối với các bệnh nhiễm virus đường hô hấp phổ biến như cúm, virus hợp bào hô hấp (RSV) và SARS-CoV-2 [8]. Khi nồng độ vitamin D được tối ưu, hệ miễn dịch bẩm sinh và thích ứng đều được cải thiện, làm giảm tần suất mắc các đợt nhiễm trùng cấp tính [4, 5, 8].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại cũng chỉ ra những giới hạn nhất định. Mức nồng độ vitamin D tối ưu trong huyết thanh và phác đồ liều lượng bổ sung thích hợp cho từng đối tượng vẫn chưa được xác định thống nhất hoàn toàn [5]. Bên cạnh đó, không phải mọi nghiên cứu lâm sàng đều tìm thấy mối liên hệ rõ rệt giữa nồng độ vitamin D và mức độ nặng của bệnh lý đường hô hấp dưới ở trẻ nhỏ [6].
Hiểu lầm phổ biến khi nói về vitamin D
Nhiều người lầm tưởng rằng vitamin D chỉ đơn thuần có vai trò hỗ trợ hấp thu canxi và duy trì sức khỏe của hệ xương khớp [2, 7]. Quan niệm này bỏ qua chức năng điều hòa miễn dịch sâu sắc của vi chất này đối với hệ bạch cầu và các kháng thể [4, 5].
Một hiểu lầm khác là cho rằng ánh nắng mặt trời có thể thay thế hoàn toàn các biện pháp điều trị y tế khi đã mắc bệnh nhiễm trùng. Vitamin D hỗ trợ tăng cường hệ miễn dịch và phòng ngừa nhiễm trùng, không phải là thuốc kháng sinh hay thuốc đặc trị để thay thế chỉ định y khoa [1, 5, 7].
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Mặc dù vitamin D rất quan trọng đối với sức khỏe hô hấp, việc tự ý bổ sung chế phẩm vitamin D liều cao mà không có sự kiểm tra y tế có thể tiềm ẩn rủi ro. Những người có bệnh lý nền về thận, sỏi thận, hoặc các rối loạn chuyển hóa canxi cần hết sức cẩn trọng.
Người bệnh mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác không nên tự ý mua các sản phẩm vitamin D liều cao kéo dài. Việc bổ sung cần dựa trên xét nghiệm nồng độ vi chất thực tế trong máu và có sự hướng dẫn cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa [6].
Gợi ý áp dụng an toàn vào đời sống
Để duy trì nồng độ vitamin D đầy đủ mà không gây hại cho da, việc tiếp xúc với ánh nắng mặt trời cần được thực hiện hợp lý. Nên dành khoảng 10 đến 15 phút mỗi ngày để da tay hoặc chân tiếp xúc trực tiếp với ánh sáng tự nhiên vào các khung giờ nắng nhẹ đầu buổi sáng.
Bên cạnh ánh nắng, chế độ ăn uống cân bằng đóng vai trò hỗ trợ cần thiết. Nên bổ sung các nguồn thực phẩm tự nhiên giàu vitamin D như cá béo (cá hồi, cá thu), lòng đỏ trứng và các sản phẩm từ sữa. Đối với trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi thường xuyên ở trong nhà, phụ huynh và người chăm sóc nên đưa đi khám dinh dưỡng để đánh giá nguy cơ thiếu hụt, từ đó nhận phác đồ bổ sung phù hợp từ chuyên gia y tế [3, 8].
Duy trì lối sống năng động ngoài trời kết hợp chế độ ăn uống khoa học là cách an toàn nhất để củng cố hệ thống phòng thủ tự nhiên của cơ thể. Tôn trọng nhu cầu tiếp xúc ánh nắng tự nhiên sẽ giúp hệ miễn dịch luôn sẵn sàng ứng phó hiệu quả trước các tác nhân gây bệnh hô hấp.