Sau các buổi liên hoan, tiệc tùng, cảm giác choáng váng, đau đầu, buồn nôn vào sáng hôm sau là nỗi ám ảnh quen thuộc với nhiều người. Hiện tượng khó chịu này, hay còn gọi là say rượu và di chứng say rượu (hangover), khiến cơ thể rã rời, giảm sút hiệu suất làm việc và sinh hoạt. Trước tình trạng đó, nhiều người truyền tai nhau giải pháp uống viên sủi chứa vitamin nhóm B và kẽm trước hoặc sau khi uống rượu để mau tỉnh táo.

Thực tế, các vi chất này đóng vai trò thiết yếu trong việc hỗ trợ chuyển hóa các chất độc hại sinh ra từ rượu tại gan, đặc biệt là acetaldehyde. Tuy nhiên, việc bổ sung vi chất không phải "thần dược" hóa giải hoàn toàn tác hại của cồn và người dùng cần hiểu đúng cơ chế để áp dụng an toàn.

Acetaldehyde và gánh nặng chuyển hóa tại gan

Khi rượu đi vào cơ thể, cồn nhanh chóng được chuyển hóa thành acetaldehyde nhờ enzyme alcohol dehydrogenase (ADH) [1]. Sau đó, chất trung gian acetaldehyde tiếp tục được enzyme aldehyde dehydrogenase (ALDH) tại gan chuyển hóa thành acid acetic vô hại [1].

Tuy nhiên, việc uống một lượng lớn rượu bia sẽ tạo ra lượng acetaldehyde dư thừa quá mức mà gan không kịp xử lý [1]. Acetaldehyde là thủ phạm chính gây ra các triệu chứng điển hình sau cơn say như đau đầu, run rẩy, buồn nôn, tiêu chảy, mệt mỏi cùng sự suy giảm hiệu suất nhận thức và thị giác không gian [1]. Không chỉ ở người nghiện rượu mãn tính, phần lớn gánh nặng và tổn thất từ cảm giác say nguội này xảy ra ở những người uống mức độ nhẹ đến vừa phải [1].

Vai trò đồng vận của vitamin B và kẽm trong cơ thể

Nghiên cứu khoa học ghi nhận rằng việc bổ sung axit amin và vitamin vào các thành phần tự nhiên có khả năng hỗ trợ cải thiện các triệu chứng say rượu và tăng cường hoạt tính chống oxy hóa [1]. Đáng chú ý, các vitamin nhóm B như axit nicotinic (vitamin B3) có cấu trúc nhóm chức đặc biệt, có khả năng tạo phức với các kim loại vi lượng [2].

Một thử nghiệm in vitro năm 1997 thực hiện trên mẫu hồng cầu của 10 người khỏe mạnh cho thấy: 8 micromol axit nicotinic hoặc NADP giúp tăng mức hấp thu kẽm (65Zn) lên 38,9% và 43,1% trong điều kiện nhịn đói, đồng thời tăng 70,9% và 28,1% sau bữa ăn [2].

Trong thử nghiệm trên động vật cùng nghiên cứu, việc bổ sung axit nicotinic vào chế độ ăn dựa trên kê rơm giúp tăng đáng kể tỷ lệ phần trăm hấp thu kẽm, lượng kẽm dự trữ tại gan và thúc đẩy sự phát triển của chuột con cai sữa [2]. Khi cho chuột ăn chế độ ăn tổng hợp thiếu hụt, đầy đủ và dư thừa axit nicotinic trong 4 tuần, nhóm có chế độ ăn đầy đủ và dư thừa axit nicotinic có tỷ lệ hấp thu kẽm, hàm lượng kẽm trong ruột, tỷ lệ hemoglobin và sắt trong gan tăng vượt trội so với nhóm bị thiếu hụt [2]. Điều này chứng minh axit nicotinic đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hấp thu và tận dụng khoáng chất kẽm và sắt của cơ thể [2].

Bằng chứng khoa học về cải thiện chỉ số tổn thương gan

Năm 2022, một nghiên cứu trên tế bào HepG2 và chuột Sprague Dawley đã đánh giá tác động của công thức bổ sung FNP-C (chứa hỗn hợp chiết xuất thảo mộc kết hợp công thức bổ sung gồm axit amin và vitamin) đối với quá trình chuyển hóa cồn và tổn thương gan do rượu [1]. Động vật thí nghiệm được chia thành các nhóm theo dõi, đo nồng độ cồn và acetaldehyde trong máu, đồng thời phân tích nồng độ các enzyme ADH, ALDH cùng các chỉ số chống oxy hóa tại gan như superoxide dismutase (SOD), glutathione (GSH), glutathione transferase (GST) và lactate dehydrogenase (LDH) [1].

Kết quả cho thấy công thức FNP-C mang lại hiệu quả cao nhất: làm giảm nồng độ cồn và acetaldehyde trong máu sau khi uống rượu so với nhóm chỉ dùng thảo mộc FNP-B hay thuốc điều trị bệnh gan thông thường [1]. Nhóm bổ sung FNP-C ghi nhận nồng độ ADH giảm, đồng thời cải thiện rõ rệt nồng độ LDH, GSH, GST và enzyme chống oxy hóa SOD tại gan [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận công thức có chứa vitamin giúp ngăn ngừa cảm giác say nguội và giảm tổn thương gan do rượu gây ra [1].

Ngoài ra, một nghiên cứu dinh dưỡng năm 2019 sử dụng nhật ký hồi tưởng chế độ ăn 24 giờ và phần mềm chuyên dụng "eetmeter" của Viện Sức khỏe Cộng đồng và Môi trường Quốc gia Hà Lan (RIVM) đã theo dõi chặt chẽ lượng thức ăn, đồ uống nhằm tính toán hàm lượng vi chất tiêu thụ như axit nicotinic, kẽm, carbohydrate, protein, chất béo và các vitamin nhóm B khác trong các ngày có uống rượu và ngày kiểm chứng để làm rõ mối liên hệ giữa khẩu phần dinh dưỡng và mức độ nghiêm trọng của cảm giác say [3].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng uống vitamin nhóm B liều cao và kẽm sẽ biến thành "tấm khiên" bảo vệ gan, cho phép uống rượu thoải mái mà không lo say hay ngộ độc. Đây là quan niệm hết sức sai lầm.

Cần lưu ý rằng các dữ liệu thực nghiệm về cơ chế giải độc gan và giảm acetaldehyde kể trên chủ yếu được thực hiện trên mô hình tế bào HepG2 và chuột thí nghiệm thông qua công thức phối hợp FNP-C [1]. Nghiên cứu dinh dưỡng ở người dựa trên nhật ký ăn uống 24 giờ nhằm ghi nhận mức tiêu thụ thực phẩm tự nhiên chứ không khuyến nghị lạm dụng viên uống bổ sung tự do để giải rượu [3]. Rượu bia một khi đã vào máu vẫn gây ức chế thần kinh trung ương và chuyển hóa tại gan vẫn cần thời gian nhất định để xử lý acetaldehyde, không thể triệt tiêu tức thì [1].

Bên cạnh đó, việc lạm dụng chất bổ sung này có thể kéo theo những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng nếu không có chỉ định chuyên môn.

Nguy cơ tiềm ẩn: Ai cần thận trọng tuyệt đối?

Mặc dù axit nicotinic (vitamin B3) có vai trò sinh học thiết yếu, việc tự ý bổ sung liều lượng lớn là mối nguy hiểm lớn đối với hệ tiêu hóa và gan [4]. Một báo cáo lâm sàng năm 1989 đã ghi nhận trường hợp một nam thanh niên 20 tuổi vốn khỏe mạnh, nhưng sau khi tự ý uống 6 g axit nicotinic mỗi ngày trong vòng 1 tuần đã phải nhập viện khẩn cấp vì nôn ra máu và viêm gan cấp tính [4]. Tình trạng bệnh nhân chỉ thuyên giảm nhanh sau khi ngừng thuốc và được điều trị nâng đỡ tích cực [4].

Ở chiều ngược lại, việc thiếu hụt vitamin B3 cũng gây biến chứng nặng nề ở người lạm dụng rượu mạn tính [5]. Năm 2004, các bác sĩ ghi nhận trường hợp một bệnh nhân nghiện rượu bị bệnh Pellagra (bệnh do thiếu axit nicotinic) được cho dùng vitamin B tổng hợp nhưng thiếu niacin [5]. Vài tuần sau, bệnh nhân tiến triển thành hội chứng não Pellagra với triệu chứng căng thẳng, cáu gắt, mất ngủ, hoang tưởng, ảo giác, sau đó co giật cơ và mất ý thức; các triệu chứng thần kinh và tâm thần này chỉ hồi phục hoàn toàn khi được bù đủ niacin phối hợp cùng các vitamin B khác [5].

Những người mắc bệnh gan, viêm loét dạ dày tá tràng, người có tiền sử xuất huyết tiêu hóa hoặc phụ nữ có thai cần hết sức thận trọng và bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ viên uống bổ sung vi chất nào.

Gợi ý áp dụng và chăm sóc cơ thể an toàn

Để hỗ trợ cơ thể sau các buổi tiệc tùng và phòng tránh thiếu hụt vi chất, bạn có thể áp dụng các bước chăm sóc tự nhiên và cân bằng:

  • Ăn uống đầy đủ trước khi uống rượu: Nhật ký dinh dưỡng cho thấy việc nạp đủ các chất dinh dưỡng cơ bản từ bữa ăn thường nhật như chất bột đường, đạm, chất béo lành mạnh giúp làm chậm quá trình hấp thu cồn vào máu [3].
  • Bổ sung vi chất qua thực phẩm tự nhiên: Thay vì tự ý uống các viên bổ sung liều cao, hãy ưu tiên các thực phẩm giàu kẽm và vitamin nhóm B từ bữa ăn như thịt nạc, cá, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và rau xanh. Nồng độ axit nicotinic trong chế độ ăn hợp lý sẽ tự nhiên kích hoạt khả năng hấp thu và tận dụng kẽm của cơ thể [2].
  • Uống nhiều nước lọc: Bù nước liên tục trong và sau buổi tiệc giúp cơ thể tuần hoàn tốt hơn và hỗ trợ gan, thận đào thải các sản phẩm chuyển hóa.
  • Dành thời gian nghỉ ngơi: Không có loại thuốc hay vi chất nào có thể thay thế giấc ngủ và thời gian phục hồi tự nhiên của gan để phân giải hết lượng acetaldehyde ứ đọng [1].

Uống có chừng mực luôn là biện pháp phòng ngừa say rượu và bảo vệ sức khỏe tốt nhất. Đừng biến các loại vitamin hay viên khoáng chất thành cái cớ để dung nạp rượu bia quá giới hạn an toàn của bản thân.