Vào những ngày hè oi bức hoặc khi tham gia các hoạt động thể thao ngoài trời, việc thoa kem chống nắng trở thành thói quen bảo vệ da không thể thiếu. Tuy nhiên, không ít người cảm thấy da bị bí bách, dường như mồ hôi khó toát ra hơn và lo ngại cơ thể sẽ bị tăng nhiệt độ do các lỗ thoát mồ hôi bị che phủ.
Các nghiên cứu thực nghiệm sinh lý học cho thấy kem chống nắng nhìn chung không cản trở khả năng làm mát tổng thể của cơ thể, dù một số công thức có thể làm giảm lượng mồ hôi cục bộ tại chính vùng da được thoa. Cơ chế tản nhiệt cốt lõi của con người vẫn được duy trì ổn định trong hầu hết các điều kiện vận động thông thường.
Cơ chế toát mồ hôi và nỗi lo bít tắc bề mặt da
Đổ mồ hôi là phản ứng sinh lý then chốt giúp cơ thể con người duy trì cân bằng nhiệt khi vận động hoặc tiếp xúc với môi trường nóng bức [1]. Khi thân nhiệt bắt đầu tăng lên, hệ thần kinh tự chủ sẽ kích hoạt hàng triệu tuyến mồ hôi ngoại tiết (eccrine) dưới da tiết ra chất lỏng chủ yếu là nước và khoáng chất. Lớp chất lỏng này khi bay hơi khỏi bề mặt da sẽ mang theo một lượng nhiệt lượng lớn, từ đó giúp làm mát dòng máu dưới da và hạ nhiệt độ toàn bộ cơ thể [1].
Nhiều vận động viên và người tập luyện ngoài trời thường có tâm lý e ngại sử dụng kem chống nắng vì tin rằng sản phẩm này làm giảm hiệu suất vận động hoặc ngăn cản quá trình tản nhiệt [2]. Phần lớn các loại kem chống nắng thể thao hiện nay đều được thiết kế kháng nước và kháng mồ hôi để bảo vệ da bền bỉ hơn [1]. Chính đặc tính bám dính và chống trôi này đã làm dấy lên giả thuyết rằng một lớp màng ngăn vô hình đã hình thành, bịt kín các lỗ chân lông và chặn đứng con đường giải phóng nhiệt lượng tự nhiên.
Nghiên cứu chỉ ra khả năng làm mát toàn thân không bị gián đoạn
Để làm sáng tỏ thắc mắc này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên cơ thể người nhằm đo lường chính xác các chỉ số sinh nhiệt và thoát nhiệt.
Một thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên chia nửa mặt và nửa cánh tay được thực hiện năm 2018 trên 24 phụ nữ [1]. Các tình nguyện viên được thoa kem chống nắng dạng sữa (lotion) chỉ số SPF 70 lên một nửa khuôn mặt và kem chống nắng dạng xịt SPF 70 lên một cẳng tay với liều lượng tiêu chuẩn 2 mg/cm² [1]. Sau khi thoa, các đối tượng tham gia hai buổi tập thể dục trong nhà để kích thích cơ thể toát mồ hôi rõ rệt [1]. Kết quả đo lường cho thấy nhiệt độ bề mặt da và tốc độ bốc hơi mồ hôi đều tăng cao sau mỗi buổi tập, nhưng hoàn toàn không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa vùng da có thoa kem và vùng da đối chứng không thoa tại bất kỳ thời điểm nào [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận việc sử dụng kem chống nắng dạng sữa hay xịt có tính kháng mồ hôi không gây tác động tiêu cực đến quá trình làm mát tự nhiên của da [1].
Mới đây hơn, một nghiên cứu thuộc dự án PSU HEAT công bố năm 2024 đã đánh giá tác động của kem chống nắng khoáng chất (vật lý) và kem chống nắng hóa học lên giới hạn chịu nhiệt của cơ thể trong các môi trường khắc nghiệt [2]. Chín người trẻ tuổi gồm 3 nam và 6 nữ với độ tuổi trung bình 25 ± 2 tuổi được kiểm tra qua 3 điều kiện: không dùng kem, dùng kem chống nắng hóa học và dùng kem chống nắng khoáng chất [2]. Các đối tượng đi bộ ở mức tiêu hao năng lượng 4,9 ± 0,5 METs dưới điều kiện căng thẳng nhiệt tăng dần, bao gồm môi trường nóng khô (HD) và môi trường nóng ẩm (WH) cho đến khi nhiệt độ đường tiêu hóa bắt đầu tăng vọt [2].
Kết quả cho thấy ở môi trường nóng khô, nhiệt độ bầu khô tới hạn ở nhóm chứng không dùng kem là 39,9 ± 3,0 °C, không khác biệt so với khi dùng kem vật lý là 39,2 ± 3,5 °C hay kem hóa học là 39,7 ± 3,0 °C [2]. Tương tự, tại môi trường nóng ẩm, áp suất hơi nước tới hạn ở nhóm chứng là 18,8 ± 4,0 mmHg, hoàn toàn tương đương với nhóm kem vật lý là 18,9 ± 4,8 mmHg và kem hóa học là 19,5 ± 4,6 mmHg [2]. Tốc độ toát mồ hôi toàn thân, mức độ mất nhiệt do bay hơi, độ ẩm của da và hiệu quả bài tiết mồ hôi giữa ba điều kiện đều không có sự suy giảm [2]. Tốc độ thay đổi nhiệt độ lõi cơ thể cũng không bị ảnh hưởng bởi kem chống nắng [2].
Tác động cục bộ: Sự khác biệt giữa kem vật lý và hóa học
Mặc dù khả năng điều hòa nhiệt độ toàn thân và nhiệt độ lõi không bị ảnh hưởng, các phép đo vi mô tại từng vùng da riêng lẻ lại cho thấy một số loại kem có thể làm giảm tốc độ toát mồ hôi cục bộ tại vị trí tiếp xúc trực tiếp.
Một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên vào năm 2016 trên 20 sinh viên khỏe mạnh gồm 10 nam (22,5 ± 2,8 tuổi) và 10 nữ (22,2 ± 3,2 tuổi) đã kiểm tra ảnh hưởng của hai loại kem chống nắng kháng nước đối với sự bài tiết mồ hôi cục bộ so với chất khử mùi chống mồ hôi [3]. Các đối tượng đạp xe trong 20 phút ở mức 79% ± 1% nhịp tim tối đa trong phòng kiểm soát nhiệt độ 30,2 ± 0,4 °C và độ ẩm 58% ± 4,3% [3]. Tốc độ tiết mồ hôi cục bộ tại vùng xương bả vai ở nhóm không thoa kem đạt 122,6 µL/phút·dm² và nhóm thoa kem chống nắng hóa học đạt 114,8 µL/phút·dm² [3]. Ngược lại, nhóm dùng kem chống nắng vật lý vô cơ có tốc độ tiết mồ hôi giảm xuống còn 99,3 µL/phút·dm², mức độ ức chế này gần tương đương với chất chống mồ hôi chuyên dụng là 88,3 µL/phút·dm² [3].
Nghiên cứu công bố năm 2025 cũng ghi nhận hiện tượng tương tự khi thử nghiệm trên 15 người (8 nam, 7 nữ) đạp xe 20 phút ở điều kiện 32 °C và độ ẩm tương đối 55% [4]. Tốc độ toát mồ hôi cục bộ tại vùng bả vai ở điều kiện không thoa kem đạt 182,21 µL/phút·dm² [4]. Khi thoa ba loại kem chống nắng khác nhau ký hiệu SSA, SSB và SSC, lượng mồ hôi cục bộ đo được lần lượt giảm xuống còn 142,10 µL/phút·dm², 158,06 µL/phút·dm² và 159,00 µL/phút·dm² [4]. Đáng chú ý, ở nam giới, loại kem SSA làm giảm mồ hôi cục bộ rõ rệt hơn so với nhóm chứng, trong khi ở nữ giới, cả ba loại kem chống nắng đều làm giảm tốc độ bài tiết mồ hôi cục bộ so với khi không thoa kem [4].
Các nhà khoa học giải thích rằng các hạt khoáng chất vô cơ kích thước nhỏ hoặc các chất nhũ hóa đậm đặc trong một số công thức có thể tạo thành rào cản cơ học tạm thời tại miệng ống tuyến mồ hôi. Tuy nhiên, sự ức chế cục bộ này chỉ diễn ra trên diện tích da giới hạn và cơ thể sẽ tự động bù trừ bằng cách tăng cường bài tiết mồ hôi ở các vùng da lân cận để bảo vệ thân nhiệt chung.
Nguy cơ ngược lại: Mồ hôi làm suy giảm lớp màng bảo vệ da
Trong thực tế, thay vì lo lắng kem chống nắng cản trở mồ hôi, người dùng cần quan tâm nhiều hơn đến chiều tác động ngược lại: mồ hôi làm hỏng lớp màng chống nắng và khiến da bị cháy nắng.
Một nghiên cứu mô hình da nhân tạo năm 2021 đã phát hiện rằng mồ hôi làm suy giảm hiệu quả chống nắng thông qua hai cơ chế chính: rửa trôi màng bảo vệ và tái phân bố hoạt chất [5]. Khi mồ hôi tiết ra liên tục từ bên dưới bề mặt da, dòng chất lỏng sẽ đẩy bật lớp kem, làm giảm độ dày tổng thể của màng chắn tia cực tím [5]. Đồng thời, sự dịch chuyển của giọt mồ hôi khiến các hạt chống nắng bị co cụm lại, phá vỡ độ đồng đều của lớp phủ trên da [5].
Tốc độ toát mồ hôi càng cao thì mức độ thất thoát khả năng bảo vệ quang học càng lớn [5]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc thoa một lượng kem dày hơn ban đầu sẽ giúp duy trì khả năng chống tia UV còn lại sau khi toát mồ hôi cao hơn, dù lượng kem bị trôi đi và phân bố lại cũng nhiều hơn [5].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý khi vận động dưới nhiệt độ cao
Khả năng cân bằng nhiệt của cơ thể có thể bị suy giảm nghiêm trọng nếu một người mắc phải các bệnh lý nền ảnh hưởng đến hệ thần kinh tự chủ [6]. Những người mắc bệnh đái tháo đường, bệnh đa xơ cứng, bệnh Parkinson hoặc chứng loạn sản ngoại bì giảm tiết mồ hôi đều bị giảm tiết mồ hôi rõ rệt, dẫn đến suy giảm khả năng tản nhiệt khi ở môi trường nóng [6]. Những người thuộc nhóm bệnh lý này khi tập thể thao hoặc làm việc ngoài trời nắng gắt cần hết sức cẩn trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa về chế độ tản nhiệt an toàn.
Ngược lại, người mắc chứng tăng tiết mồ hôi (hyperhidrosis) lại tiết mồ hôi nhiều hơn nhu cầu tản nhiệt thực tế của cơ thể [6]. Tình trạng này có thể bắt nguồn từ nguyên nhân nguyên phát tại nách, lòng bàn tay, lòng bàn chân, khuôn mặt hoặc thứ phát do mang thai, dùng thuốc, rối loạn nội tiết hay bệnh ác tính [6]. Đối với nhóm người này, mồ hôi ra quá nhiều sẽ nhanh chóng hòa tan và cuốn trôi kem chống nắng, làm tăng nguy cơ tổn thương da do tia cực tím [5].
Ngoài việc điều hòa thân nhiệt, việc thoát hơi nước qua da ở mức độ vô tri giác còn đóng vai trò giữ ẩm tự nhiên và duy trì hàng rào bảo vệ biểu bì nhờ cấu trúc bán thấm của lớp sừng và các hợp chất dưỡng ẩm tự nhiên [6]. Do đó, việc chăm sóc và bảo vệ bề mặt da khi vận động ra mồ hôi đòi hỏi sự cân nhắc hài hòa giữa bảo vệ quang học và độ thông thoáng của biểu bì.
Giải mã các hiểu lầm thường gặp khi dùng kem chống nắng thể thao
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng bôi kem chống nắng khiến nhiệt độ cơ thể tăng vọt và gây sốc nhiệt khi vận động. Bằng chứng khoa học khẳng định các giới hạn môi trường tới hạn và tỷ lệ biến thiên nhiệt độ lõi không hề thay đổi khi sử dụng kem chống nắng [2]. Cảm giác "nóng rát" hoặc "bí da" thực chất xuất phát từ độ ẩm bề mặt và cảm giác xúc giác khi mồ hôi đọng lại dưới lớp màng kem dưỡng ẩm, chứ không phải do nhiệt độ bên trong cơ thể bị ứ đọng [1, 2].
Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ kem chống nắng hóa học an toàn tuyệt đối cho việc toát mồ hôi còn kem vật lý luôn làm bít tắc hoàn toàn. Mặc dù kem chống nắng vật lý vô cơ có thể làm giảm lượng mồ hôi cục bộ tại điểm thoa [3], mức giảm này không đủ lớn để làm thay đổi nhiệt độ bề mặt da hay ảnh hưởng đến khả năng làm mát chung [1]. Thêm vào đó, ở nữ giới, một số nghiên cứu ghi nhận các loại kem chống nắng nói chung đều có thể làm giảm tốc độ mồ hôi cục bộ tương đương nhau [4].
Cách lựa chọn và sử dụng kem chống nắng tối ưu khi ra mồ hôi
Để vừa đảm bảo khả năng chống tia UV vừa duy trì sự thoải mái tối đa cho quá trình vận động, người dùng nên áp dụng các nguyên tắc khoa học sau:
Thứ nhất, chọn đúng kết cấu sản phẩm cho từng hoạt động. Khi tham gia các buổi tập luyện cường độ cao, nên ưu tiên các sản phẩm dạng sữa lỏng nhẹ (lotion) hoặc dạng xịt (spray) có nhãn dán kháng nước và mồ hôi (water-resistant/sweat-resistant). Dạng xịt và dạng sữa lỏng nhẹ đã được chứng minh lâm sàng là không gây cản trở tốc độ bốc hơi mồ hôi và duy trì nhiệt độ da ổn định [1]. Nếu có làn da dễ kích ứng hoặc hoạt động dưới nắng gắt nhưng ít vận động mạnh, kem chống nắng vật lý vẫn là lựa chọn an toàn dù có thể hơi giảm bài tiết mồ hôi cục bộ tại vị trí bôi [3].
Thứ hai, đảm bảo liều lượng và thời điểm bôi. Lượng kem chuẩn được khuyến nghị trong các nghiên cứu lâm sàng là 2 mg/cm² [1]. Khi thoa một lượng đủ dày, dù mồ hôi có làm trôi bớt một phần hoạt chất thì khả năng bảo vệ UV còn lại trên da vẫn cao hơn so với việc thoa quá mỏng [5]. Người dùng nên thoa kem trước khi ra ngoài hoặc trước khi vận động từ 15 đến 20 phút để các thành phần tạo màng kịp cố định ổn định trên bề mặt da trước khi các giọt mồ hôi bắt đầu tiết ra.
Thứ ba, chủ động thoa lại thường xuyên. Do dòng chảy mồ hôi liên tục làm mỏng và xô lệch cấu trúc đồng đều của màng chống nắng [5], việc bôi lặp lại sau mỗi 2 giờ, hoặc sau 40 đến 80 phút vận động ra mồ hôi nhiều là bắt buộc. Sau khi kết thúc buổi tập, nên làm sạch da sớm bằng nước tẩy trang dịu nhẹ để loại bỏ cặn kem và bụi bẩn bám dính, giúp các nang lông thông thoáng tự nhiên.
Tóm lại, việc thoa kem chống nắng không làm suy giảm khả năng tự làm mát hay điều hòa thân nhiệt của cơ thể trong quá trình tập luyện. Lợi ích ngăn ngừa ung thư da và lão hóa quang hóa hoàn toàn vượt trội so với những biến đổi mồ hôi cục bộ nhỏ trên da. Hãy chọn sản phẩm kháng mồ hôi có kết cấu phù hợp và duy trì thói quen thoa lại đều đặn để bảo vệ sức khỏe toàn diện.
