Nhiều người có thói quen cắt giảm muối nghiêm ngặt theo các chế độ ăn như DASH để kiểm soát huyết áp. Tuy nhiên, khi phải làm việc nặng ngoài trời dưới nhiệt độ cao, việc hạn chế natri quá mức có thể gây ra nhiều rủi ro sức khỏe khó lường.
Các nghiên cứu khoa học hiện có chưa xác định một ngưỡng cắt giảm natri an toàn cụ thể và chưa có thử nghiệm trực tiếp về chế độ ăn DASH trên người lao động nặng ngoài trời. Dù vậy, dữ liệu lâm sàng ghi nhận tình trạng hạ natri máu nặng kết hợp bệnh lý nhiệt có thể đe dọa tính mạng ở người làm việc trong môi trường nhiệt độ cao đang điều trị tăng huyết áp [1].
Nguy cơ hạ natri máu và sốc nhiệt khi làm việc nặng
Khi làm việc trong môi trường nhiệt độ cao, cơ thể tăng tiết mồ hôi và tăng lưu lượng máu qua da để tản nhiệt [2]. Quá trình đổ mồ hôi nhiều làm mất cả nước lẫn các chất điện giải, đặc biệt là natri.
Một báo cáo năm 2019 ghi nhận trường hợp một công nhân luyện nhôm đang điều trị tăng huyết áp bị bệnh nhiệt đe dọa tính mạng đi kèm hạ natri máu nghiêm trọng khi làm việc nặng [1]. Người này có các yếu tố nguy cơ như chưa tái thích nghi nhiệt sau kỳ nghỉ, chỉ số khối cơ thể (BMI) ở ngưỡng béo phì độ II và công việc đòi hỏi thể lực lớn dưới nguồn nhiệt bức xạ [1]. Nếu người lao động vừa mất muối qua mồ hôi, vừa áp dụng chế độ kiêng muối quá ngặt nghèo hoặc chỉ uống nước lọc mà không bù điện giải, nồng độ natri trong máu có thể tụt xuống mức nguy hiểm.
Khoảng trống lớn trong các nghiên cứu hiện nay
Các hướng dẫn an toàn nhiệt hiện nay còn thiếu dữ liệu trên các nhóm đối tượng có bệnh lý tim mạch cần kiêng muối.
Một tổng quan năm 2023 đánh giá 21 nghiên cứu về căng thẳng tim mạch và điều hòa nhiệt ở người lao động cho thấy:
- 91,5% đối tượng tham gia là nam giới [3].
- 96,2% người tham gia được phân loại là khỏe mạnh [3].
- Chỉ có 13 người bị tăng huyết áp và 10 người mắc đái tháo đường trong toàn bộ 598 người được khảo sát [3].
- 57% nghiên cứu được thực hiện trong môi trường phòng thí nghiệm chứ không phải hiện trường thực tế [3].
Tổng quan này kết luận các khuyến nghị an toàn nhiệt hiện tại chưa phản ánh đầy đủ nguy cơ cho những người có bệnh nền tim mạch hoặc có chế độ ăn kiêng đặc thù [3].
Tác động của sốc nhiệt lên tim mạch và thận
Căng thẳng nhiệt nghề nghiệp không chỉ gây mất nước mà còn liên quan chặt chẽ đến tổn thương cơ quan nội tạng. Nghiên cứu trên 37.816 công nhân tại Thái Lan cho thấy người tiếp xúc với căng thẳng nhiệt có tỷ lệ mắc bệnh thận cao hơn có ý nghĩa thống kê so với người không tiếp xúc [4].
Ở nhóm nam giới tiếp xúc với nhiệt độ cao kéo dài, tỷ lệ mắc bệnh thận cao gấp 2,22 lần [4]. Riêng với nam giới từ 35 tuổi trở lên làm công việc thể lực nặng dưới trời nóng, tỷ lệ mắc bệnh thận cao gấp 5,30 lần so với nhóm không tiếp xúc nhiệt [4]. Tình trạng căng thẳng nhiệt kéo dài nếu kết hợp với mất cân bằng nước và điện giải có thể làm gia tăng nguy cơ suy thận mạn tính và đột quỵ do nhiệt [2, 6].
Điều chưa biết
Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa giải đáp được các câu hỏi sau:
- Chế độ ăn DASH (với các mức natri 1.500 mg hoặc 2.300 mg/ngày) tác động cụ thể ra sao đến thể tích máu và khả năng điều hòa thân nhiệt của người lao động nặng?
- Mức tiêu hao natri chính xác qua mồ hôi ở từng nhóm ngành nghề ngoài trời (như xây dựng, nông nghiệp) trong một ca làm việc là bao nhiêu?
- Lượng muối bù trừ tối thiểu cần thiết để vừa ngăn ngừa hạ natri máu, vừa không làm bùng phát cơn tăng huyết áp ở công nhân ngoài trời là bao nhiêu?
Ai nên thận trọng?
Những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng khi áp dụng các chế độ ăn cắt giảm muối kết hợp với lao động nhiệt:
- Người đang điều trị tăng huyết áp phải làm việc nặng trong môi trường nhiệt độ cao [1].
- Lao động mới nhận việc hoặc người mới quay lại làm việc sau thời gian nghỉ ốm, chưa có quá trình thích nghi nhiệt đầy đủ [1, 3].
- Người thừa cân, béo phì hoặc có thể lực kém [1, 3].
- Công nhân phải mặc trang phục bảo hộ kín làm cản trở quá trình bay hơi của mồ hôi [1, 3].
Biện pháp giảm căng thẳng nhiệt trong thực tế
Để giảm thiểu tổn thương nhiệt và rối loạn nước - điện giải, các biện pháp can thiệp tại nơi làm việc cần được chú trọng:
- Tự điều chỉnh nhịp độ: Cho phép người lao động chủ động điều chỉnh tốc độ làm việc theo cảm nhận của cơ thể để ngăn thân nhiệt tăng quá mức [2, 3].
- Chu kỳ làm việc - nghỉ ngơi: Bố trí thời gian nghỉ trong bóng mát hợp lý để cơ thể kịp phục hồi [2, 3, 6].
- Quản lý nước uống: Triển khai các chương trình cung cấp nước uống kịp thời tại nơi làm việc [2, 6].
- Thích nghi nhiệt: Tập luyện thể lực vừa phải hàng ngày để tăng khả năng tiết mồ hôi và duy trì ổn định tim mạch trước khi bước vào đợt làm việc nặng kéo dài [2].
- Mặc trang phục thông thoáng để hỗ trợ mồ hôi bay hơi tản nhiệt hiệu quả [1, 2].
Người lao động ngoài trời đang mắc bệnh tăng huyết áp không nên tự ý cắt giảm muối quá mức mà không tham khảo ý kiến chuyên môn. Việc cân bằng giữa kiểm soát huyết áp và bù đủ nước, điện giải trong các ngày nắng nóng gay gắt là điều cần thiết để bảo vệ tính mạng.




