Nhiều người Việt Nam có thói quen thức dậy từ 5-6 giờ sáng để tắm gội nhằm bắt đầu ngày mới tỉnh táo và sạch sẽ. Tuy nhiên, vào những đợt rét đậm của mùa đông, khi nhiệt độ môi trường giảm sâu, việc bước ngay vào phòng tắm và dội nước lên cơ thể có thể gây ra những nguy hiểm khó lường. Không ít trường hợp ghi nhận tình trạng hoa mắt, choáng váng, thậm chí đột quỵ hoặc ngừng tim đột ngột ngay trên sàn tắm vào sáng sớm.
Các nghiên cứu khoa học xác nhận rằng việc để cơ thể tiếp xúc đột ngột với nước lạnh hoặc nước quá nóng vào sáng sớm gây ra phản ứng sốc nhiệt nghiêm trọng đối với hệ tuần hoàn và hô hấp [1, 4]. Sự thay đổi nhiệt độ đột ngột kích thích mạnh mẽ hệ thần kinh giao cảm, làm rối loạn nhịp tim và biến động huyết áp tức thì, từ đó châm ngòi cho các biến cố tim mạch nguy hiểm [4, 6].
Cơn sốc nhiệt diễn ra trong cơ thể như thế nào?
Khi cơ thể đang ấm trong chăn bước ra ngoài môi trường lạnh rồi tiếp xúc ngay với nước lạnh, phản ứng sốc lạnh (cold-shock response) lập tức được kích hoạt thông qua hệ thần kinh giao cảm [4, 6]. Đây là phản ứng căng thẳng cấp tính nhằm tự vệ trước kích thích nhiệt độ có hại [1]. Khi da hoặc đầu tiếp xúc với nước lạnh, các thụ thể cảm giác truyền tín hiệu thần kinh về trung ương, gây ra co thắt mạch máu ngoại biên đột ngột [2].
Phản ứng sốc lạnh ban đầu chiếm ưu thế tuyệt đối và tạo ra hàng loạt xáo trộn sinh lý tức thì [2]. Nồng độ carbon dioxide trong khí thở ra giảm mạnh do hiện tượng tăng thông khí mất kiểm soát, khiến mạch máu não co lại và làm giảm tưới máu lên não [3, 7]. Điều này giải thích tại sao nhiều người cảm thấy tối sầm mặt mày, chóng mặt hoặc thậm chí ngất xỉu ngay khi dội gáo nước đầu tiên lên đầu hoặc người.
Không chỉ nước lạnh, việc chuyển đột ngột sang dùng nước quá nóng (từ 42 độ C trở lên) cũng kích hoạt phản ứng "sốc nhiệt nóng" tương tự ở hệ tim mạch và hô hấp [1]. Cơ thể bị kích thích cấp tính dẫn đến tăng nhịp tim và thở gấp ngay trong phút đầu tiên [1]. Sự kết hợp giữa áp lực thủy tĩnh của nước và sự chênh lệch nhiệt độ lớn gây ra tải trọng căng thẳng khổng lồ lên hệ thống tim mạch [4, 8].
Phản xạ lặn và nguy cơ loạn nhịp tim khó lường
Bên cạnh phản ứng sốc lạnh toàn thân, việc tiếp xúc vùng mặt và đầu với nước lạnh còn kích hoạt phản xạ lặn (diving reflex) [1, 6]. Khi mặt bị ướt bởi nước lạnh, các nhánh thần kinh phế vị và thần kinh sinh ba (dây thần kinh số V) bị kích thích mạnh, phát tín hiệu làm chậm nhịp tim [3].
Sự xung đột đồng thời giữa phản ứng sốc lạnh (vốn kích thích giao cảm làm tim đập dồn dập hoặc gây co thắt) và phản xạ lặn (kích thích phó giao cảm làm tim đập chậm) tạo nên sự hỗn loạn trong hệ dẫn truyền tim [1, 6]. Tình trạng này khiến các rối loạn nhịp tim có thể xuất hiện ngay lập tức sau khi cơ thể tiếp xúc với nước [3].
Nghiên cứu về ngâm đầu trong nước lạnh 17 độ C cho thấy nhịp tim trung bình giảm 14%, trong khi huyết áp tâm thu tăng 9% và huyết áp tâm trương tăng 5% [2]. Sự tăng vọt huyết áp này xuất hiện cùng lúc với việc giảm lưu lượng máu đến da ngón tay tới 31% trong 90 giây đầu tiên do co mạch ngoại vi [2]. Sự co mạch dữ dội và biến động huyết áp đột ngột làm tăng gánh nặng cho cơ tim, dễ dẫn đến thiếu máu cơ tim hoặc đứt mạch máu não ở những người có nguy cơ.
Bằng chứng khoa học về phản ứng hô hấp và tuần hoàn
Các thử nghiệm sinh lý học đã đo lường chi tiết những biến đổi diễn ra trong từng giây khi con người tiếp xúc với nước lạnh. Một nghiên cứu năm 2013 kiểm tra các thông số tim mạch và hô hấp khi nhúng vùng gáy, mặt hoặc toàn bộ đầu vào nước 17 độ C trong 3 phút [2]. Kết quả cho thấy thể tích thông khí mỗi phút tăng vọt tới 92% chỉ sau 20 giây tiếp xúc, chủ yếu do thể tích khí lưu thông tăng tới 85% [2]. Đáng chú ý, phản ứng sốc lạnh này biểu hiện tương đương nhau dù đối tượng chỉ để ướt vùng gáy, vùng mặt hay toàn bộ đầu [2].
Một nghiên cứu khác vào năm 2015 so sánh phản ứng sinh lý khi ngâm đột ngột (dưới 2 giây) vào nước lạnh 10 độ C giữa 15 người bơi giỏi và 17 người bơi kém [4]. Kết quả cho thấy vận tốc dòng máu qua động mạch não giữa giảm khoảng 20% kèm sai số 11%, tần số hô hấp tăng vọt lên mức 58 nhịp mỗi phút (sai số 18 nhịp), và áp lực carbon dioxide cuối kỳ thở ra tụt dốc xuống mức 12 mmHg (sai số 9 mmHg) [4]. Nghiên cứu này khẳng định phản ứng sốc lạnh và mức độ nghiêm trọng diễn ra tương đương nhau ở cả người có kỹ năng bơi lội và người ít kinh nghiệm (p=0.99) [4].
Năm 2008, một thử nghiệm trên 9 tình nguyện viên khỏe mạnh (trong đó có 4 phụ nữ) được hạ vào bể nước đá 0 độ C trong 60 giây ghi nhận nhịp tim tăng vọt từ 95 nhịp lên 126 nhịp mỗi phút chỉ trong vài giây [5]. Nhịp thở tăng từ 12 lên 21 nhịp mỗi phút và thể tích khí lưu thông tăng gần gấp đôi, từ 1022 ml lên 1992 ml [5]. Dù có sự huấn luyện kiểm soát hơi thở để hạn chế tụt huyết động não, lưu lượng máu động mạch não giữa vẫn ghi nhận mức giảm đáy ngắn hạn là 21% kèm sai số 4% [5].
Năm 2022, nghiên cứu về ngâm nước nóng có hại (45 độ C) trong 5 phút so với nước ấm thông thường (37 độ C) phát hiện rằng việc ngâm toàn thân vào nước 45 độ C gây sốc tim mạch và hô hấp nghiêm trọng [1]. Ngay trong phút đầu tiên, nhịp tim, thể tích khí lưu thông và tỷ số trao đổi hô hấp đều tăng đáng kể so với mức ngâm nước 37 độ C thông thường (p < .05) [1].
Ý nghĩa thực tiễn và hạn chế từ các nghiên cứu
Các bằng chứng khoa học cho thấy phản ứng sốc nhiệt đối với nước lạnh hoặc nước nóng có hại diễn ra gần như ngay tức khắc, chỉ trong vòng 20 đến 60 giây đầu tiên tiếp xúc [1, 4, 7]. Nghiên cứu tại vùng biển Địa Trung Hải năm 2022 nhấn mạnh rằng ngay cả trong môi trường an toàn, không có vận động gắng sức và nhiệt độ nước tương đối ấm hơn, phản ứng sốc lạnh ban đầu vẫn có ý nghĩa bệnh lý rõ rệt và làm thay đổi tần số tim [6].
Tuy nhiên, các bằng chứng cũng có những giới hạn nhất định cần xem xét. Nhiều thử nghiệm được tiến hành trên người trẻ tuổi, khỏe mạnh, lực lượng cứu hộ hoặc quân tình nguyện trong điều kiện phòng thí nghiệm được giám sát y tế nghiêm ngặt [1, 3, 5, 7]. Một số nghiên cứu sơ bộ chưa thể đo lường trực tiếp nhiệt độ trung tâm hay nhiệt độ da trong môi trường bệnh viện và thiếu đối chứng nhiệt độ trung tính hoàn chỉnh [6]. Do đó, trên các đối tượng có bệnh nền tim mạch trong đời thực, hậu quả của phản ứng sốc nhiệt này có thể còn diễn biến khốc liệt hơn nhiều.
Đồng thời, ngâm mình kéo dài trong nước lạnh còn dẫn tới hạ thân nhiệt, đe dọa trực tiếp tính mạng [6, 8]. Việc làm ấm lại cơ thể sau đó cũng là một quá trình phức tạp, có thể đem lại lợi ích nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro tùy thuộc vào trạng thái sinh lý và dự trữ bù trừ của nạn nhân [7].
Những hiểu lầm nguy hiểm khi tắm mùa lạnh
Một hiểu lầm rất phổ biến là người có thể lực tốt, tập thể thao thường xuyên hoặc biết bơi lội thành thạo thì không sợ bị sốc nhiệt [4]. Nghiên cứu năm 2015 đã chứng minh rằng mức độ phản ứng sinh lý ban đầu và khả năng bơi lội bị suy giảm tương đương nhau giữa nhóm bơi giỏi và nhóm bơi kém khi tiếp xúc nước lạnh [4]. Khả năng vận động giảm sút từ 34% đến 41% trong nước lạnh bất kể trình độ tập luyện [4]. Phản ứng sốc nhiệt là phản xạ tự động của hệ thần kinh thực vật, không phụ thuộc vào ý chí hay cơ bắp.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "trời rét thì tắm nước càng nóng càng tốt". Nhiều người có thói quen bật bình nóng lạnh ở mức tối đa rồi xả thẳng nước nóng vào người để xua tan cảm giác rét buốt. Khoa học đã chỉ ra rằng tiếp xúc đột ngột với nước nóng từ 45 độ C gây ra phản ứng sốc hô hấp và tim mạch không kém gì nước lạnh, làm tim đập dồn dập và nhịp thở tăng vọt ngay trong phút đầu [1].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng quần áo mỏng hay dày không ảnh hưởng nhiều khi cơ thể chạm nước. Thực tế, một nghiên cứu năm 1990 trên 9 nam giới ngâm nước 10 độ C trong 2 phút chỉ ra rằng khi chỉ mặc quần bơi, nhiệt độ da giảm thấp hơn đáng kể, tần số hô hấp và thể tích thông khí mỗi phút đều cao hơn rõ rệt so với khi mặc trang phục thông thường (p < 0.05) [8]. Việc cởi bỏ hoàn toàn quần áo trong phòng tắm lạnh giá làm giảm nhanh nhiệt độ da và tăng mức độ kích thích phản xạ sốc [8].
Cuối cùng, nhiều người nghĩ rằng dội nước vào đầu trước sẽ giúp tỉnh táo nhanh. Đây là sai lầm nguy hiểm nhất vì các nghiên cứu khuyến cáo rõ ràng cần tránh ngụp đầu hay làm ướt đầu đột ngột khi tiếp xúc với nước lạnh [2]. Làm ướt vùng đầu và mặt sẽ kích hoạt đồng thời cả phản xạ lặn và phản ứng sốc lạnh, đẩy tim vào trạng thái rối loạn nhịp nguy hiểm [1, 6].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người có tiền sử bệnh tim mạch, tăng huyết áp, suy tim hoặc từng bị thiếu máu cơ tim tuyệt đối không nên tắm vào sáng sớm trong những ngày giá rét. Tình trạng tăng huyết áp tâm thu và tâm trương đột ngột kết hợp với việc giảm tưới máu ngoại vi có thể làm vỡ các mảng xơ vữa hoặc gây co thắt mạch vành [2].
Người cao tuổi có độ đàn hồi mạch máu kém và khả năng tự điều hòa thân nhiệt suy giảm cũng là đối tượng có nguy cơ cao. Trẻ nhỏ và những người có thể trạng suy dinh dưỡng, thể lực yếu cần được bảo vệ cẩn thận vì lớp mỡ dưới da mỏng khiến tốc độ mất nhiệt diễn ra nhanh hơn nhiều [2, 6].
Người thường xuyên bị rối loạn nhịp tim hoặc có bệnh lý mạch máu não cần tránh hoàn toàn mọi kích thích nhiệt đột ngột lên vùng đầu và mặt [1, 6]. Sự sụt giảm tức thì lưu lượng máu lên não khi gặp kích thích lạnh có thể dẫn tới ngất xỉu, té ngã chấn thương hoặc tai biến mạch máu não [3, 7]. Bất kỳ ai đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, huyết áp đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn chế độ sinh hoạt an toàn trong mùa đông.
Cách tiếp xúc với nước an toàn trong mùa đông
Để phòng tránh sốc nhiệt và các biến cố tim mạch vào những ngày rét đậm, người dân nên điều chỉnh thời điểm và phương pháp vệ sinh cá nhân một cách khoa học:
Tránh tắm vào thời điểm sáng sớm tinh sương hoặc đêm muộn khi nhiệt độ không khí chạm mức thấp nhất. Nên lùi thời gian tắm sang buổi trưa hoặc đầu giờ chiều khi thời tiết ấm áp hơn. Trước khi bước ra khỏi giường hoặc bước vào phòng tắm, cần vận động nhẹ nhàng các khớp tay chân để cơ thể ấm lên và thích nghi dần.
Phòng tắm cần được đóng kín cửa để tránh gió lùa. Có thể bật đèn sưởi nhà tắm trước 5-10 phút để nâng nhiệt độ không gian phòng tắm trước khi cởi bỏ quần áo. Khi cởi đồ, nhiệt độ bề mặt da giảm rất nhanh làm tăng mức độ sốc lạnh [8].
Nhiệt độ nước tắm nên duy trì ở mức ấm vừa phải, lý tưởng nhất là quanh mức thân nhiệt bình thường (khoảng 37 độ C), tuyệt đối tránh dùng nước quá nóng chạm ngưỡng 42-45 độ C gây sốc tim mạch [1].
Quy trình tiếp xúc với nước cần tuân thủ nguyên tắc từ từ: làm ướt hai bàn chân trước, sau đó đến hai tay, dần dần lên đến thân mình và ngực, tuyệt đối không dội thẳng nước vào đầu hay mặt ngay từ đầu [2]. Việc bảo vệ vùng đầu và mặt khỏi sự thay đổi nhiệt độ đột ngột là tối quan trọng nhằm ngăn chặn phản xạ lặn gây loạn nhịp tim [1, 6]. Thời gian tắm chỉ nên kéo dài từ 5 đến 10 phút, không nên ngâm nước quá lâu. Sau khi tắm xong, cần lau khô người nhanh chóng và mặc quần áo ấm ngay bên trong phòng tắm trước khi bước ra ngoài.
Tắm rửa là nhu cầu sinh hoạt thiết yếu hàng ngày, nhưng việc tiếp xúc với nước trong những ngày rét đậm đòi hỏi sự thận trọng cao độ. Hiểu rõ các phản xạ sinh lý của cơ thể trước nhiệt độ giúp chúng ta chủ động thay đổi thói quen, bảo vệ hệ tim mạch và loại bỏ những rủi ro sức khỏe đáng tiếc trong mùa đông.
