Dầu ô liu thường được xem là nguồn chất béo lành mạnh trong thực đơn hàng ngày của nhiều người. Tuy nhiên, việc sử dụng loại dầu này trước khi bước ra làm việc hoặc tập luyện dưới thời tiết nắng nóng gay gắt lại có thể gây ra những bất lợi bất ngờ cho hệ tiêu hóa.

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp việc uống riêng dầu ô liu ngay trước khi vận động dưới nhiệt độ cao. Dù vậy, các nghiên cứu trên người về chất béo chuỗi dài, bữa ăn có dầu ô liu và ảnh hưởng của sốc nhiệt cho thấy việc nạp chất béo sát giờ vận động nắng nóng sẽ làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, dễ gây cảm giác tức bụng và cản trở quá trình bù nước.

Chất béo chuỗi dài làm chậm tháo rỗng dạ dày

Các chất béo cấu thành chủ yếu từ triglyceride chuỗi dài có từ 12 đến 18 carbon được ghi nhận làm chậm đáng kể tốc độ làm rỗng dạ dày [1]. Hiện tượng này làm giảm tốc độ hấp thu nước và nạp lại carbohydrate của đường ruột [1]. Vì thế, nguồn năng lượng từ chất béo chuỗi dài không phải là lựa chọn thích hợp để bổ sung tức thời trong các hoạt động sức bền cường độ cao [1].

Bên cạnh bản chất chất béo, cách chế biến cũng tạo ra sự khác biệt lớn đối với đường tiêu hóa. Một nghiên cứu trên 8 tình nguyện viên khỏe mạnh ăn bữa ăn chứa dầu ô liu, thịt bò, mì ống và rau củ cho thấy: dạng thức ăn được chiên rán khiến thời gian làm rỗng dạ dày kéo dài tới 317,1 phút, so với 226,7 phút ở bữa ăn không chiên [2]. Sự giãn nở vùng hang vị dạ dày cũng duy trì lâu hơn từ 2 đến 4 giờ sau khi ăn đồ chiên, kéo dài cảm giác no tức và đầy trướng vùng thượng vị [2].

Nhiệt độ cao và mất nước ảnh hưởng tiêu hóa thế nào?

Bản thân quá trình vận động dưới thời tiết khắc nghiệt đã là một gánh nặng lớn cho hệ tiêu hóa. Nghiên cứu trên 10 nam giới khỏe mạnh cho thấy tập luyện ở nhiệt độ cực cao (49 độ C) làm giảm tốc độ làm rỗng dạ dày đối với chất lỏng so với môi trường 18 độ C [3]. Thể tích nước thoát ra khỏi dạ dày tỷ lệ nghịch với nhiệt độ trực tràng của cơ thể [3].

Đặc biệt, khi vận động ở mức nhiệt 35 độ C trong tình trạng mất nước khoảng 5% trọng lượng cơ thể, tốc độ làm rỗng dạ dày và lượng dịch tiết dạ dày đều sụt giảm rõ rệt [3]. Ngoài ra, một thử nghiệm năm 2023 trên 15 nam giới hoàn thành 10 ngày rèn luyện sức bền ghi nhận rằng vận động nặng ở 35 độ C làm tăng nồng độ protein gắn acid béo đường ruột (I-FABP), biểu hiện của tổn thương hàng rào ruột do nhiệt [4]. Việc thích nghi nhiệt giúp cơ thể điều hòa thân nhiệt tốt hơn nhưng không làm giảm được tình trạng tổn thương ruột hay cải thiện sự chậm trễ của tốc độ làm rỗng dạ dày [4].

Cường độ vận động tác động đến quá trình tiêu hóa

Mức độ gắng sức của cơ thể cũng can thiệp trực tiếp vào sự co bóp và lưu chuyển thức ăn của dạ dày. Một nghiên cứu trên 17 người khỏe mạnh chỉ ra rằng vận động nhẹ ở mức 50% nhịp tim tối đa giúp tăng tốc độ tháo rỗng nước trong dạ dày [5]. Ngược lại, khi vận động gắng sức lên mức 70% nhịp tim tối đa, tốc độ tháo rỗng nước lại bị kéo dài đáng kể [5].

Tình trạng dạ dày làm việc chậm chạp thường xuất hiện rõ khi cường độ bài tập vượt quá ngưỡng 75% mức tối đa [1]. Dù vậy, một nghiên cứu trên 8 nam giới cho thấy vận động vừa phải 1 giờ trước bữa ăn nhiều chất béo có thể giúp giảm thiểu tình trạng suy giảm chức năng mạch máu sau ăn, dù không làm thay đổi tốc độ làm rỗng dạ dày [6].

Điều chưa biết từ các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp câu trả lời cho các vấn đề sau:

  • Liều lượng dầu ô liu cụ thể ở ngưỡng nào thì bắt đầu gây khó chịu tiêu hóa khi ra ngoài trời nóng.
  • Sự khác biệt về khả năng dung nạp dầu ô liu dạng tươi sống (như trộn salad) so với dạng nấu chín khi kết hợp cùng yếu tố sốc nhiệt.
  • Tác động riêng biệt trên phụ nữ, người cao tuổi hoặc người có bệnh lý nền dạ dày, bởi các nghiên cứu kiểm soát nhiệt độ hầu như chỉ thử nghiệm trên nam giới trẻ tuổi [4] [3] [6].

Ai nên thận trọng khi dùng dầu ô liu ngày nắng nóng?

  • Người lao động nặng, vận động viên tập luyện ngoài trời nắng gắt: Việc nạp nhiều chất béo trước khi vận động dễ gây trào ngược, buồn nôn do dạ dày ứ đọng thức ăn [3] [1].
  • Người dễ bị mất nước: Khi cơ thể thiếu nước trong môi trường nóng, khả năng tháo rỗng thức ăn của dạ dày giảm mạnh, khiến thức ăn chứa dầu mỡ lưu lại lâu hơn [3].
  • Người có tiền sử khó tiêu, viêm dạ dày: Bữa ăn dầu mỡ qua chiên rán làm tăng cảm giác ậm ạch, căng tức bụng kéo dài nhiều giờ [2].

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Nếu có thói quen sử dụng dầu ô liu, bạn nên điều chỉnh thời điểm dùng vào các bữa ăn phục hồi sau khi đã kết thúc vận động và cơ thể đã được hạ nhiệt, bù đủ nước. Không nên dùng các món xào, chiên ngập dầu ô liu sát giờ làm việc ngoài trời nắng [2].

Trước khi ra ngoài trời nóng, ưu tiên các dạng bữa ăn nhẹ giàu carbohydrate dễ tiêu hóa và giữ thể tích dịch lỏng trong dạ dày ở mức hợp lý (khoảng 150-250 ml nước mát trước vận động) để hỗ trợ quá trình lưu thông dạ dày [1]. Khi xuất hiện triệu chứng cồn cào, buồn nôn hoặc chướng bụng dưới trời nắng, cần dừng vận động, tìm nơi râm mát và bù nước từng ngụm nhỏ.