Trầy xước da, vết đứt tay hay vết khâu tiểu phẫu là tai nạn thường ngày ai cũng từng gặp. Nhiều người tìm đến các sản phẩm chiết xuất thảo mộc để bôi ngoài da nhằm giúp vết thương mau khép miệng và hạn chế để lại sẹo xấu. Trong số các loài cây quen thuộc, cúc tâm tư (Calendula officinalis) nổi lên như một thành phần chính trong nhiều loại kem bôi phục hồi da [1].

Các bằng chứng khoa học cho thấy cúc tâm tư hỗ trợ rất tốt cho tiến trình lành thương nhờ kích thích mô hạt, điều biến viêm và thúc đẩy tạo collagen [1, 8]. Tuy nhiên, dược liệu này chỉ nên dùng cho các tổn thương nông, vết thương đã sạch hoặc vết khâu phẫu thuật; tuyệt đối không bôi tùy tiện lên các vết thương hở sâu, nhiễm trùng hay chảy mủ nặng.

Cúc tâm tư và vai trò trong chăm sóc vết thương

Cúc tâm tư, hay còn gọi là cúc vạn thọ tây (pot marigold), từ lâu đã là vị thuốc thảo mộc truyền thống nổi tiếng [1]. Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) đã phê duyệt các dịch chiết lipophilic và cồn nước của loài hoa này như một loại thuốc truyền thống dùng điều trị viêm da nhẹ và hỗ trợ làm lành vết thương nhỏ [1]. Dược liệu này cũng được ghi nhận rộng rãi về khả năng kháng khuẩn, kháng viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ bỏng da [2, 5].

Hiện nay, ngành da liễu và phẫu thuật tạo hình chú ý nhiều hơn đến loài hoa này nhằm tìm kiếm các hoạt chất sinh học hỗ trợ phục hồi mô mềm và hạn chế sẹo xấu sau phẫu thuật [2]. Các chế phẩm thường thấy gồm dạng kem, thuốc mỡ hoặc gel bôi ngoài da với tỷ lệ chuẩn hóa nồng độ chiết xuất [3, 6].

Cơ chế sinh học: Kích thích mô hạt và tăng sinh collagen

Quá trình lành thương gồm nhiều giai đoạn: cầm máu, phản ứng viêm, tăng sinh mô hạt và tái cấu trúc mô. Các hoạt chất sinh học trong cúc tâm tư như flavonoid, carotenoid và terpenoid tham gia trực tiếp vào việc kiểm soát giai đoạn viêm thông qua việc kích hoạt yếu tố phiên mã NF-kappaB [3]. Dịch chiết cồn và dịch chiết n-hexanic từ hoa kích hoạt NF-kappaB và làm tăng chemokine IL-8 ở cả cấp độ phiên mã lẫn protein trong tế bào sừng bất tử của người [1].

Cùng với việc điều hòa viêm, dịch chiết cúc tâm tư thúc đẩy mạnh mẽ sự hình thành mô hạt [1, 3]. Dịch chiết cồn ức chế hoạt tính của enzyme collagenase phân hủy protein [1]. Trong nuôi cấy nguyên bào sợi ở người và chuột, chiết xuất cúc tâm tư kích thích nguyên bào sợi di chuyển và tăng sinh phụ thuộc vào con đường tín hiệu PI3K [4]. Trên mô hình vết thương cắt bỏ ở chuột BALB/c, chiết xuất hoa làm thay đổi biểu hiện của yếu tố tăng trưởng mô liên kết (CTGF) và alpha-smooth muscle actin (alpha-SMA), từ đó thúc đẩy tạo mô hạt [4].

Không chỉ dừng lại ở tế bào da, chiết xuất cúc tâm tư còn kích thích tân tạo mạch máu (angiogenesis) [3, 5]. Tác dụng tăng sinh mạch này đã được kiểm chứng trên màng niệu đệm phôi gà (CAM) và mô hình lành thương da ở chuột [4]. Cúc tâm tư tác động vào quá trình tân tạo mạch thông qua việc kích thích các yếu tố tăng sinh như FGF, TGF-beta cùng các cytokine gây mạch bao gồm interleukin-8 và yếu tố hoại tử khối u alpha [3]. Axit chlorogenic được phân tích nhận diện là một thành phần chính trong các dịch chiết, đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ hồi phục vết thương [3].

Những nghiên cứu khoa học nổi bật nói gì?

Khoa học hiện đại đã thực hiện nhiều thử nghiệm từ ống nghiệm, mô hình động vật đến các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên người để đánh giá hiệu quả phục hồi vết thương của loài cúc này.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi công bố năm 2025 được tiến hành trên 35 bệnh nhân phẫu thuật sửa dái tai chẻ hai bên [2]. Nghiên cứu so sánh hiệu quả giữa bên tai bôi mỡ cúc tâm tư nồng độ 10% (v/w) mỗi 12 giờ trong 7 ngày và bên tai đối diện chỉ bôi sáp dầu khoáng petroleum jelly [2]. Đánh giá sẹo được thực hiện vào ngày thứ 15 sau phẫu thuật theo thang điểm Đánh giá Sẹo Stony Brook (SBSE) [2]. Kết quả so sánh điểm số trung bình vào ngày thứ nhất và ngày thứ 7 không có khác biệt lâm sàng đáng kể (lần lượt với p = 0,525 và p = 0,324), nhưng đến ngày thứ 15 điểm phục hồi có ý nghĩa thống kê vượt trội (p < 0,001) [2]. Các tác giả kết luận thuốc mỡ cúc tâm tư hỗ trợ tốt tiến trình lành thương sau phẫu thuật theo lịch trình và không gây biến chứng [2].

Ở cấp độ mô học, một nghiên cứu năm 2015 trên chuột Wistar bị đứt gân gót chân (gân Achilles) được chia thành ba nhóm: nhóm bôi kem cúc tâm tư tại chỗ trong 7 ngày, nhóm đối chứng bôi tá dược và nhóm bình thường không can thiệp [5]. Nhóm điều trị bằng cúc tâm tư cho thấy nồng độ hydroxyproline (chỉ số đánh giá tổng lượng collagen) và các protein phi collagen cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng [5]. Phân tích kính hiển vi phân cực cũng ghi nhận sự định hướng bó sợi collagen có độ lưỡng chiết cao hơn, chứng minh kem cúc tâm tư tăng mật độ cũng như sự tổ chức liên kết sợi collagen trong giai đoạn hồi phục sớm [5].

Trên mô hình vết thương rạch da, cắt da và vết bỏng nhiệt công bố năm 2020, thuốc mỡ cúc tâm tư đã kích thích sản sinh collagen sớm từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 6, hình thành mô hạt trưởng thành kèm theo một ít sợi sẹo [3]. Nghiên cứu cũng lưu ý chiết xuất làm tăng mạnh lượng collagen lắng đọng ở tổn thương [3]. Khi thử nghiệm trên hai hợp chất triterpenoid monoester là faradiol myristate và faradiol palmitate, nồng độ faradiol myristate 10 mg/mL kích thích tăng sinh nguyên bào sợi thấp hơn so với dịch chiết toàn phần, khẳng định không chỉ riêng triterpene mà còn nhiều hợp chất khác trong cúc tâm tư cùng phối hợp tạo nên tác dụng này [3].

Các nhà khoa học cũng nghiên cứu kết hợp chiết xuất này vào vật liệu y sinh hiện đại. Nghiên cứu năm 2022 đã tạo ra miếng xốp 3D từ collagen da bò và collagen biển ngâm tẩm chiết xuất cúc tâm tư cùng nhũ hương (Pistacia lentiscus) [6]. Thử nghiệm trên tế bào sừng HaCaT và tế bào nguyên bào sợi 3T3-L1 cho thấy ma trận có độ tương thích sinh học cao [6]. Khi thử nghiệm in vivo trên chuột BALB/c, miếng bọt xốp collagen mang chiết xuất thảo mộc này cải thiện đáng kể quá trình tái biểu mô hóa thông qua tăng tốc độ khép miệng vết thương [6].

Tổng quan hệ thống năm 2019 tổng hợp 14 nghiên cứu đủ điều kiện (7 nghiên cứu trên động vật và 7 thử nghiệm lâm sàng) so sánh cúc tâm tư đơn trị liệu với nhóm chứng [7]. Kết quả chỉ ra rằng trên các vết thương cấp tính, dịch chiết giúp rút ngắn giai đoạn viêm và tăng sinh mô hạt rõ rệt, ghi nhận đồng nhất ở 5 nghiên cứu động vật và 1 thử nghiệm lâm sàng [7].

Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ tiềm ẩn

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các bằng chứng lâm sàng hiện nay vẫn bộc lộ một số giới hạn. Tổng quan hệ thống cho thấy trên các vết thương mạn tính hoặc vết loét phức tạp, kết quả giữa các nghiên cứu còn nhiều trái ngược [7]. Hai thử nghiệm có đối chứng trên vết loét tĩnh mạch ghi nhận diện tích vết loét thu nhỏ so với đối chứng, nhưng một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khác lại không thấy sự cải thiện trên vết loét bàn chân do đái tháo đường [7]. Đối với bỏng da, thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân bỏng sâu từ một phần đến toàn phần cũng không ghi nhận lợi ích vượt trội so với nhóm chứng [7].

Một lưu ý quan trọng về mô học là việc thuốc mỡ cúc tâm tư kích thích tăng sản xuất collagen quá mức đôi khi có thể dẫn đến nguy cơ xơ hóa mô (fibrosis), một hiện tượng không mong muốn trong quá trình tạo sẹo [3]. Vì vậy, việc lạm dụng hoặc dùng không đúng giai đoạn có thể không giúp làm mờ sẹo như kỳ vọng. Ngoài ra, một số nghiên cứu ghi nhận các thành phần trong dịch chiết hoa cúc tâm tư dùng trong mỹ phẩm và sản phẩm chăm sóc cá nhân có thể gây kích ứng da tại chỗ đối với cơ địa nhạy cảm [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cúc tâm tư

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược lành tính nên bôi trực tiếp lên mọi vết thương hở". Khi vết thương còn đang chảy dịch, chảy mủ, rách toạc sâu hoặc có dị vật, việc tự ý bôi các loại kem hay thuốc mỡ cúc tâm tư đậm đặc có thể làm bít tắc bề mặt, cản trở dẫn lưu dịch rỉ viêm và tăng nguy cơ nhiễm trùng tại chỗ.

Nhiều người cũng nhầm tưởng rằng bôi kem cúc tâm tư sẽ "xóa sẹo hoàn toàn". Thực tế, dịch chiết này chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát viêm, thúc đẩy tạo mô hạt và tái cấu trúc sợi collagen trong quá trình vết thương đang lên da non [1, 2, 8]. Sản phẩm không thể làm biến mất hoàn toàn các vết sẹo lồi, sẹo lõm lâu năm đã hình thành cấu trúc xơ chai.

Một số người bệnh tự ý hái hoa cúc tâm tư tươi giã nát đắp lên vết thương. Hành động này rất nguy hiểm vì thảo mộc tươi tự chế chứa nhiều tạp chất, nấm mốc và vi khuẩn ngoài môi trường, dễ biến một vết xước nhẹ thành ổ nhiễm trùng mô bào nguy hiểm.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae/Compositae) như cúc vạn thọ, hoa cúc đồng, cúc la mã cần thận trọng vì nguy cơ bị viêm da tiếp xúc hoặc kích ứng tại chỗ khi bôi dịch chiết cúc tâm tư [8].

Bệnh nhân mắc vết loét chân do biến chứng đái tháo đường không nên tự ý dùng kem cúc tâm tư để tự điều trị tại nhà vì bằng chứng lâm sàng cho thấy sản phẩm không đem lại cải thiện rõ rệt trên nhóm đối tượng này [7]. Tương tự, người bị bỏng nặng diện rộng (bỏng độ 2 sâu hoặc độ 3) cần được chăm sóc y tế chuyên sâu tại bệnh viện thay vì tự bôi kem chiết xuất thảo mộc [7]. Phụ nữ mang thai, người có vết thương mạn tính kéo dài không liền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

Cách áp dụng an toàn và hiệu quả trong thực tế

Để khai thác tối đa lợi ích lành thương của cúc tâm tư, người dùng nên thực hiện đúng các nguyên tắc chăm sóc sau:

Lựa chọn sản phẩm: Ưu tiên các loại thuốc mỡ, kem bôi da y tế hoặc gel chứa dịch chiết cúc tâm tư đã được chuẩn hóa về nồng độ và sản xuất bởi các cơ sở uy tín, có chứng nhận chất lượng rõ ràng [2]. Tránh xa các sản phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc.

Thời điểm dùng: Không bôi lên vết thương hở đang chảy máu ồ ạt hoặc vết thương tiết dịch mủ bẩn. Thời điểm thích hợp nhất là khi tổn thương đã được cầm máu, bề mặt đã sạch dịch viêm hoặc giai đoạn vết thương bắt đầu lên da non, hình thành mô hạt [1, 8]. Trên vết mổ sạch hoặc tiểu phẫu khâu da, kem có thể được bôi cách mỗi 12 giờ dưới sự theo dõi vết khâu [2].

Quy trình sử dụng:

  • Rửa sạch tay bằng xà phòng trước khi thao tác.
  • Vệ sinh tổn thương bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ, thấm khô bằng gạc sạch.
  • Thử một lượng nhỏ kem lên vùng da lành ở cổ tay trong 24 giờ để kiểm tra phản ứng dị ứng trước khi bôi vào vết thương lớn [8].
  • Thoa một lớp mỏng, đều lên bề mặt tổn thương, không bôi quá dày gây bít tắc.
  • Băng vết thương lại bằng gạc vô trùng nếu cần tránh cọ xát với quần áo.

Khi vết thương có các dấu hiệu bất thường như sưng tấy lan rộng, nóng rát, sốt hoặc chảy dịch vàng có mùi hôi, cần ngừng bôi ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được kiểm tra.

Lời kết

Kem bôi chiết xuất từ hoa cúc tâm tư là một giải pháp thảo dược giá trị, có cơ chế sinh học rõ ràng trong việc kiểm soát phản ứng viêm, kích thích tân tạo mạch và tăng cường sắp xếp collagen giúp vết thương nhanh liền sẹo [2, 3, 5]. Dù vậy, thảo dược này chỉ phát huy hiệu quả tốt nhất trên các tổn thương nông, vết khâu phẫu thuật sạch hoặc vết thương nhỏ được chăm sóc cẩn thận [1, 6]. Hãy luôn theo dõi sát tiến trình hồi phục của da và tham vấn nhân viên y tế đối với những tổn thương sâu hoặc kéo dài không khỏi.