Bột đậu nành và các loại thức uống dinh dưỡng từ đậu nành đang trở thành lựa chọn quen thuộc trong bữa sáng của nhiều gia đình nhờ sự tiện lợi cùng hàm lượng dưỡng chất dồi dào. Tuy nhiên, với những người đang phải điều trị suy giáp bằng hormone tổng hợp levothyroxine, một thói quen tưởng chừng vô hại như uống một ly bột đậu nành vào buổi sáng lại có thể vô tình làm suy giảm hiệu lực của thuốc.
Câu trả lời ngắn gọn là có: bột đậu nành có khả năng cản trở sự hấp thu levothyroxine tại đường tiêu hóa, khiến nồng độ thuốc vào máu không đạt mức cần thiết [1]. Mặc dù vậy, điều này không có nghĩa là người bệnh tuyến giáp phải kiêng khem tuyệt đối thực phẩm bổ dưỡng này [2]. Việc hiểu rõ cơ chế tương tác và áp dụng thời điểm dùng hợp lý sẽ giúp bạn vừa duy trì hiệu quả điều trị, vừa không bỏ lỡ các giá trị dinh dưỡng của đậu nành [2].
Cơ chế cản trở hấp thu thuốc tại ruột non
Levothyroxine là dạng hormone tuyến giáp ngoại sinh, được đưa vào cơ thể qua đường uống nhằm bù đắp lượng hormone thiếu hụt mà tuyến giáp không tự sản xuất đủ. Sau khi uống, thuốc cần được hòa tan và hấp thu tối ưu qua thành ruột non để đi vào tuần hoàn máu.
Tuy nhiên, các thành phần protein trong bột đậu nành có xu hướng liên kết và giữ lấy phân tử levothyroxine ngay tại lòng ống tiêu hóa [1]. Quá trình này tạo thành các phức hợp khó hòa tan, cản trở niêm mạc ruột hấp thu hoạt chất [1]. Hậu quả là một phần lớn lượng thuốc bị đào thải ra ngoài theo phân thay vì đi vào hệ tuần hoàn [1].
Thực tế, tình trạng ức chế hấp thu thuốc này không chỉ riêng biệt ở đậu nành mà còn xảy ra với nhiều loại thức ăn nói chung, các sản phẩm thảo dược và thực phẩm chức năng bổ sung khác [2]. Khi dạ dày đang trong trạng thái xử lý thức ăn, sinh khả dụng của levothyroxine luôn bị suy giảm đáng kể so với khi dạ dày rỗng [2].
Ca bệnh thực tế: Tăng liều bất thường vì bột đậu nành
Mối liên hệ giữa việc dùng bột đậu nành và tình trạng kém hấp thu thuốc tuyến giáp đã được ghi nhận cụ thể trong y văn lâm sàng [1]. Một báo cáo trường hợp năm 2001 đã mô tả hiện tượng kém hấp thu levothyroxine ngoại sinh nghiêm trọng liên quan đến việc tiêu thụ thực phẩm bổ sung chứa protein đậu nành ngay sát giờ uống thuốc [1].
Bệnh nhân trong báo cáo là một phụ nữ 45 tuổi bị suy giáp sau phẫu thuật cắt gần toàn bộ tuyến giáp và điều trị bằng iod phóng xạ do ung thư biểu mô tuyến giáp thể nhú [1]. Để đạt được nồng độ ức chế mong muốn của hormone thyroxine tự do (fT4) và hormone kích thích tuyến giáp (TSH) trong máu, người phụ nữ này đã phải dùng liều levothyroxine đường uống cao bất thường [1].
Khi khai thác bệnh sử, các bác sĩ nhận thấy bệnh nhân có thói quen thường xuyên uống một ly sinh tố bổ sung protein đậu nành ngay sau khi vừa uống thuốc levothyroxine [1]. Việc tiêu thụ đồng thời chế phẩm bổ sung protein đậu nành cùng lúc với levothyroxine đã dẫn tới giảm hấp thu thuốc, buộc người bệnh phải dùng liều rất cao mới đạt ngưỡng điều trị [1].
Bước ngoặt điều trị diễn ra khi các bác sĩ hướng dẫn bệnh nhân tách rời thời điểm uống ly sinh tố protein đậu nành ra xa thời điểm uống viên thuốc levothyroxine [1]. Kết quả theo dõi cho thấy, chỉ nhờ sự thay đổi thời gian này, bệnh nhân đã đạt được nồng độ ức chế cần thiết của fT4 và TSH mà chỉ cần dùng liều levothyroxine thấp hơn nhiều [1]. Báo cáo này cũng đã được trích dẫn trong các tổng quan an toàn sau đó để cảnh báo về tương tác thuốc [3].
Bột đạm đậu nành và isoflavone: Đâu là nguyên nhân chính?
Khi nghiên cứu về tương tác giữa đậu nành và tuyến giáp, nhiều nhà khoa học đã đặt câu hỏi liệu hoạt chất isoflavone – một phytoestrogen tự nhiên – hay chính khối protein đậu nành là tác nhân gây cản trở thuốc.
Để làm rõ điều này, một thử nghiệm lâm sàng năm 2016 đã đánh giá sinh khả dụng của levothyroxine khi dùng chung với viên kết hợp isoflavone đậu nành [4]. Nghiên cứu được thực hiện trên 12 phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh đang dùng phác đồ levothyroxine ổn định để điều trị suy giáp [4]. Các tình nguyện viên được uống một liều khuyến cáo chứa 60 mg isoflavone đậu nành (với hơn 19% là genistin và daidzin) cùng lúc hoặc cách 6 giờ sau khi uống levothyroxine theo thiết kế bắt chéo ngẫu nhiên [4].
Kết quả định lượng nồng độ thuốc trong huyết tương cho thấy tỷ số nồng độ đỉnh Cmax giữa dùng cùng lúc và dùng cách 6 giờ là 1,02 (khoảng tin cậy 90%: 0,99 - 1,04) [4]. Tỷ số diện tích dưới đường cong sinh khả dụng AUCt là 0,99 (khoảng tin cậy 90%: 0,88 - 1,12) [4]. Cả hai chỉ số đều nằm trọn vẹn trong giới hạn tương đương sinh học tiêu chuẩn 0,80 - 1,25 [4].
Các nhà nghiên cứu kết luận rằng bản thân hỗn hợp hoạt chất isoflavone đậu nành ở liều lượng này không làm thay đổi tốc độ hay mức độ hấp thu của levothyroxine [4]. Điều này chỉ ra rằng hiện tượng cản trở hấp thu trong các ca lâm sàng chủ yếu xuất phát từ khối protein đậu nành khi uống dưới dạng bột hoặc sữa bột, thay vì do phân tử isoflavone tinh khiết [1], [4].
Đậu nành tác động thế nào đến chức năng tuyến giáp?
Bên cạnh vấn đề hấp thu thuốc, việc tiêu thụ đậu nành có làm tổn hại thêm nhu mô tuyến giáp hay không cũng là vấn đề được quan tâm. Ở mức độ tế bào trong phòng thí nghiệm, isoflavone từng được ghi nhận có khả năng ức chế enzyme thyroid peroxidase, một enzyme tham gia vào quá trình tổng hợp hormone T3 và T4 [5]. Trên tế bào tuyến giáp chuột (FRTL), protein đậu nành kết hợp isoflavone làm ức chế hấp thu iod phụ thuộc theo liều lượng, đồng thời làm tăng chất đồng vận chuyển natri/iod không glycosyl hóa và đoạn thyroglobulin 40 kDa [5].
Tuy nhiên, các biểu hiện trên tế bào không hoàn toàn đồng nghĩa với tác động trên cơ thể người sống. Một đánh giá tổng quan năm 2006 phân tích 14 thử nghiệm lâm sàng trên người khỏe mạnh (gồm 8 nghiên cứu ở phụ nữ, 4 ở nam giới và 2 ở cả hai giới) cho thấy hầu hết các nghiên cứu không ghi nhận tác động hoặc chỉ ghi nhận thay đổi rất khiêm tốn trên chức năng tuyến giáp [6]. Dữ liệu chỉ ra rằng thực phẩm đậu nành và isoflavone không gây hại cho tuyến giáp ở người có chức năng bình thường và nạp đủ iod [6].
Nghiên cứu năm 2012 với 35 người tham gia bổ sung 80 mg isoflavone mỗi ngày trong 3 tháng cũng cho thấy lượng isoflavone gắn iod bài tiết qua nước tiểu chỉ ở mức không đáng kể, khoảng 0,01% [2]. Đồng thời, các bằng chứng diện rộng khẳng định isoflavone không làm thay đổi nồng độ T4 hay T3 ở người bình giáp [2].
Tại một nghiên cứu can thiệp chéo năm 2018 trên bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng, việc dùng 66 mg phytoestrogen đậu nành mỗi ngày trong 8 tuần không làm suy giảm thêm chức năng tuyến giáp hay làm tăng tỷ lệ suy giáp [5]. Trước đó, một nghiên cứu trên 80 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng sử dụng protein đậu nành đã tách hoàn toàn isoflavone trong 8 tuần cũng chứng minh loại bột đạm này không gây bất kỳ tác động tiêu cực nào tới chức năng giáp trạng [7]. Thậm chí, một nghiên cứu dài hạn kéo dài 34 tháng trước và 34 tháng sau phẫu thuật cắt buồng trứng trên khỉ cynomolgus cho thấy đạm đậu nành còn giúp tăng nồng độ T3 và ngăn chặn sự sụt giảm T4 sau mãn kinh phẫu thuật [8].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thuốc tuyến giáp
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người bệnh là cho rằng khi đã bị suy giáp hoặc đang uống levothyroxine thì phải loại bỏ hoàn toàn các món từ đậu nành ra khỏi thực đơn. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khẳng định người bệnh suy giáp không bắt buộc phải kiêng cữ toàn bộ thực phẩm từ đậu nành [2], [6].
Vấn đề cốt lõi của sự tương tác này không nằm ở độc tính của hạt đậu nành mà nằm ở khoảng cách thời gian giữa bữa ăn và lúc uống thuốc [1], [2]. Bột đạm đậu nành ức chế sự hấp thu thuốc khi chúng hiện diện cùng một lúc trong lòng đường tiêu hóa [1]. Khi được đưa vào cơ thể cách xa nhau, sự cản trở cơ học này sẽ không diễn ra [1], [2].
Một hiểu lầm khác là lo sợ bột đậu nành sẽ phá hủy hoàn toàn tác dụng của thuốc vĩnh viễn. Thực tế, khi người bệnh tách thời điểm sử dụng hoặc duy trì một lượng dùng ổn định, bác sĩ hoàn toàn có thể điều chỉnh liều thuốc levothyroxine phù hợp để đưa các chỉ số xét nghiệm về ngưỡng mục tiêu an toàn [1], [2].
Ai nên thận trọng khi dùng bột đậu nành?
Mặc dù đậu nành là thực phẩm lành mạnh, một số nhóm đối tượng cụ thể cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng bột đạm đậu nành thường xuyên.
Trước hết là những bệnh nhân suy giáp đang điều trị thay thế bằng levothyroxine [1], [6]. Nhóm này không cần kiêng tuyệt đối nhưng phải tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc uống thuốc cách xa bữa ăn chứa bột đậu nành để tránh dao động nồng độ hormone [2].
Nhóm thứ hai là những người bị suy giáp dưới lâm sàng hoặc những người có chế độ ăn thiếu hụt iod [2], [6]. Một nghiên cứu can thiệp mù đôi có đối chứng chéo trên 60 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng cho thấy khi dùng 30 g bột protein đậu nành chứa 16 mg isoflavone mỗi ngày trong 8 tuần, có 6 phụ nữ đã tiến triển thành suy giáp rõ rệt và phải ngừng nghiên cứu [3]. Ở nhóm này, chỉ số TSH đã tăng 57% từ 8,0 lên 13,1 mU/L và fT4 giảm 25% từ 12 xuống 8,8 pmol/L [3]. Dù một nghiên cứu theo dõi sau đó dùng 66 mg isoflavone không lặp lại kết quả này, người có tổn thương chức năng giáp hoặc thiếu iod vẫn cần thận trọng và bảo đảm bổ sung đủ iod trong khẩu phần [2], [3], [6].
Cách dùng bột đậu nành an toàn cho người suy giáp
Để tận dụng nguồn dinh dưỡng từ bột đậu nành mà không làm ảnh hưởng đến phác đồ điều trị, người bệnh suy giáp nên tuân thủ các hướng dẫn khoa học sau:
Thời điểm uống thuốc: Khuyến cáo y khoa là nên uống viên levothyroxine khoảng 1 giờ trước bữa ăn sáng hoặc đợi ít nhất 4 giờ sau bữa ăn mới uống thuốc [2]. Nếu bạn có thói quen uống bột đậu nành vào bữa sáng, hãy uống thuốc ngay khi thức dậy với nước lọc, sau đó chờ ít nhất 60 phút mới dùng ly bột đậu nành [2].
Cách ly hoàn toàn thời điểm dùng: Tuyệt đối không dùng bột đậu nành, sữa đậu nành hay bất kỳ loại nước uống dinh dưỡng nào để uống kèm với viên thuốc levothyroxine [1]. Sự tiếp xúc đồng thời giữa protein đậu nành và viên thuốc trong dạ dày sẽ làm sụt giảm ngay lập tức lượng thuốc được hấp thu [1].
Duy trì thói quen ổn định: Nếu bạn thường xuyên sử dụng bột đậu nành, hãy duy trì lượng dùng ổn định hằng ngày thay vì thay đổi thất thường [2]. Việc tiêu thụ đậu nành đều đặn cho phép bác sĩ theo dõi xét nghiệm máu và chuẩn độ liều levothyroxine chính xác theo nhu cầu thực tế của cơ thể bạn [2].
Lợi ích chuyển hóa và góc nhìn khoa học cân bằng
Loại bỏ hoàn toàn đậu nành có thể khiến người bệnh bỏ lỡ nhiều lợi ích sức khỏe đã được chứng minh lâm sàng. Trên thực tế, đậu nành mang lại tác động rất tích cực đối với các yếu tố nguy cơ tim mạch ở người có vấn đề về chuyển hóa [3], [7].
Nghiên cứu chéo năm 2017 trên 80 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng cho thấy việc bổ sung protein đậu nành đã tách isoflavone trong 8 tuần giúp cải thiện rõ rệt đường huyết lúc đói (giảm từ 5,5 xuống 4,7 mmol/L) và giảm tình trạng kháng insulin (từ 3,8 xuống 3,3) so với đạm casein [7]. Nhóm dùng đạm đậu nành cũng ghi nhận nồng độ cholesterol toàn phần giảm từ 5,3 xuống 4,4 mmol/L, triglyceride giảm từ 1,7 xuống 0,9 mmol/L và chỉ số viêm hsCRP giảm mạnh từ 2,6 xuống 0,8 mg/L [7]. Tương tự, nghiên cứu năm 2018 trên bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng cũng ghi nhận sự cải thiện về huyết áp, mức độ kháng insulin và protein phản ứng C [3].
Nhìn chung, bột đậu nành không phải là "kẻ thù" của người bệnh tuyến giáp nếu được sử dụng đúng cách. Bằng cách uống thuốc levothyroxine cách xa thời điểm dùng bột đậu nành ít nhất 1 đến 4 giờ và duy trì chế độ dinh dưỡng giàu iod hợp lý, bạn hoàn toàn có thể yên tâm bảo vệ sức khỏe tim mạch mà vẫn giữ vững hiệu quả điều trị bệnh lý giáp trạng [2], [6]. Nếu bạn có bất kỳ thay đổi lớn nào trong khẩu phần ăn hàng ngày, hãy thông báo cho bác sĩ điều trị để được kiểm tra định kỳ chỉ số hormone giáp và điều chỉnh liều thuốc khi cần thiết [2].
