Lời đồn bổ dưỡng và sự thật về bột tử hà sa

Nhiều người truyền tai nhau tử hà sa, tức nhau thai người sấy khô tán bột, là vị thuốc đại bổ giúp hồi xuân và tăng cường sinh lực. Không ít người tìm mua chế phẩm này sử dụng mà không hề hay biết nguồn gốc thực sự của nguyên liệu thô.

Bánh nhau người vốn đảm nhiệm vai trò lọc và tích lũy các độc chất từ cơ thể người mẹ để bảo vệ thai nhi [1], [2]. Do đó, bột tử hà sa chế biến từ nhau thai tiềm ẩn nguy cơ cao chứa các kim loại nặng độc hại như chì, cadmium và thủy ngân [1], [3].

Cơ chế màng lọc khiến nhau thai tích tụ độc chất

Bánh nhau vừa trao đổi oxy và dưỡng chất, vừa đóng vai trò như một lá chắn ngăn độc chất đi vào thai nhi [4]. Khi chất độc xâm nhập cơ thể mẹ, nhau thai giữ lại một phần kim loại nặng để bảo vệ thai [1], [2].

Cơ chế giữ độc chất này hoạt động dựa trên các protein vận chuyển và lưu trữ chuyên biệt [1], [5]. Protein metallothionein được cho là đóng vai trò lưu trữ các kim loại nặng, đặc biệt là cadmium, ngay trong mô nhau thai [1]. Bên cạnh đó, protein vận chuyển kim loại hóa trị hai DMT-1 hiện diện tại tế bào nuôi và nội mô mao mạch thai nhi cũng tham gia vào quá trình vận chuyển và giữ cadmium [5].

Tuy nhiên, màng lọc này chỉ bảo vệ một phần và không tuyệt đối [1], [2]. Các kim loại nặng như chì, thủy ngân và cadmium vẫn có thể đi qua nhau thai và tích tụ tại các mô của thai nhi [1]. Nguy hiểm hơn, chính các kim loại này gây suy giảm chức năng bình thường của bánh nhau [1].

Bằng chứng nghiên cứu về kim loại nặng trong mô nhau thai

Các nghiên cứu thực tế trên sản phụ đã ghi nhận lượng kim loại độc hại tích tụ trực tiếp trong bánh nhau [5], [3].

Năm 2019, một nghiên cứu tại Thái Lan phân tích biểu hiện của DMT-1 trên mô nhau thai đủ tháng [5]. Nghiên cứu so sánh 2 nhóm sản phụ sống tại vùng ô nhiễm cadmium cao và vùng ô nhiễm thấp, mỗi nhóm gồm 6 người [5]. Kết quả cho thấy nồng độ cadmium trong máu mẹ và nồng độ cadmium trong bánh nhau ở nhóm vùng ô nhiễm cao đều tăng đáng kể so với nhóm đối chứng [5]. Mức độ biểu hiện protein và mRNA của DMT-1 ở nhóm phơi nhiễm cao cũng vượt trội [5]. Phơi nhiễm cadmium từ môi trường làm tăng nồng độ chất này trong máu người mẹ và tích lũy trực tiếp vào bánh nhau [5]. Nghiên cứu này có giới hạn ở kích thước mẫu nhỏ, chỉ gồm 6 người mỗi nhóm [5].

Năm 2013, một nghiên cứu tại Ba Lan tiến hành trên 40 sản phụ chia thành 2 nhóm: người hút thuốc và không hút thuốc [3]. Mẫu mô lấy từ phần trung tâm, phần rìa bánh nhau và màng ối ngay sau sinh, định lượng bằng phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử ngọn lửa (FAAS) [3]. Kết quả ghi nhận cả cadmium và chì đều có mặt trong mô nhau thai của cả 2 nhóm [3]. Những phụ nữ hút thuốc tích lũy lượng cadmium và chì trong bánh nhau và màng ối cao hơn người không hút thuốc, dù sự khác biệt chưa đạt ý nghĩa thống kê [3]. Nồng độ chì tăng thuận với nồng độ cadmium trong mô, có mối tương quan ý nghĩa thống kê (p = 0.000) [3].

Nghiên cứu quy mô lớn về phơi nhiễm kim loại nặng ở sản phụ

Năm 2019, một nghiên cứu cắt ngang tại Ai Cập khảo sát 100 sản phụ tại thời điểm chuyển dạ và con non của họ bằng kỹ thuật phổ khối plasma cảm ứng cao tần (ICP-MS) [2]. Kết quả cho thấy nồng độ chì, cadmium và thạch tín trong máu mẹ cao hơn đáng kể so với máu cuống rốn [2]. Điều này củng cố kết luận hàng rào nhau thai có tính chất bảo vệ một phần bằng cách giữ lại độc chất từ máu mẹ [2]. Đồng thời, sự tích tụ này khiến mô nhau thai trở thành nơi tập trung kim loại nặng [2].

Năm 2024, Nghiên cứu Môi trường và Trẻ em Nhật Bản (JECS) công bố số liệu từ 73.005 sản phụ mang đơn thai sống [4]. Nồng độ trung vị các kim loại nặng trong máu toàn phần của sản phụ được ghi nhận gồm 0,662 ng/g cadmium, 5,85 ng/g chì và 3,61 ng/g thủy ngân [4]. Phân tích hồi quy chỉ ra mối liên quan có ý nghĩa giữa nồng độ kim loại trong máu mẹ và trọng lượng bánh nhau: chỉ số Z score của cadmium là 0,0660 (p < 0,001) [4]. Điều này khẳng định bánh nhau tiếp xúc trực tiếp và chịu tác động cấu trúc từ các kim loại độc hại lưu hành trong máu mẹ [4].

Năm 2020, một tổng quan nghiên cứu nhấn mạnh nhau thai là hàng rào không hiệu quả để ngăn chì hoàn toàn [6]. Trong thai kỳ, thay đổi nội tiết tố khiến lượng chì tích lũy nhiều năm trong xương và răng người mẹ được giải phóng vào máu [6]. Lượng chì này đi vào bánh nhau, biến cơ quan này thành nơi lưu trữ độc chất trước khi truyền sang thai nhi [6].

Tác hại khó lường của chì, cadmium và thủy ngân

Kim loại nặng tích tụ trong cơ thể sinh vật sống là hiện tượng nguy hại và hoàn toàn không mong muốn [7]. Cả chì và cadmium đều không có vai trò sinh học nào trong cơ thể con người [8]. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp cadmium vào nhóm 1b và chì vào nhóm 2b về khả năng gây ung thư [8]. Không có mức nồng độ an toàn nào cho hai kim loại này trong cơ thể [8].

Ngay cả ở nồng độ cực nhỏ, chì và cadmium tích tụ tại gan, thận và gây ra nhiều bệnh lý nguy hiểm [8]. Chúng liên quan đến bệnh tim mạch, suy giảm chức năng thận, suy thận mạn tính, giảm khả năng sinh sản ở nam giới, sảy thai và các rối loạn phát triển [8]. Hai kim loại này còn dẫn tới các bệnh thoái hóa thần kinh như Parkinson [8].

Thai nhi phơi nhiễm với chì và thủy ngân đối mặt với nguy cơ tổn thương não bộ đang phát triển [1]. Phơi nhiễm chì trước và sau sinh gây tổn thương nhận thức thần kinh nghiêm trọng, dẫn đến nguy cơ rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) [6]. Thai nhi phơi nhiễm chì và cadmium còn bị giảm cân nặng và kích thước khi sinh [1].

Những hiểu lầm thường gặp về bột tử hà sa

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem tử hà sa như một vị thuốc bổ lành tính, nguồn gốc tự nhiên nên an toàn tuyệt đối. Thực tế, nhau thai người không thể kiểm soát được mức độ nhiễm độc môi trường của sản phụ trong suốt 9 tháng thai kỳ [5], [3], [6].

Nhiều người tin rằng quá trình phơi sấy hay tán bột có thể loại bỏ tạp chất độc hại. Độc chất kim loại nặng là các nguyên tố hóa học bền vững, không bị phân hủy hay bay hơi bởi nhiệt độ sấy khô thông thường. Nhau thai tích tụ chì hay cadmium thì sản phẩm bột tử hà sa tạo thành vẫn giữ nguyên lượng độc chất đó [3].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá độ an toàn hay chứng minh lợi ích của việc uống bột tử hà sa trên người khỏe mạnh hay người bệnh. Dữ liệu hiện có chủ yếu tập trung vào nguy cơ tích tụ độc chất trong mô nhau thai ở sản phụ [5], [3], [2], [4].

Người có bệnh nền về suy giảm chức năng thận, tổn thương gan, bệnh tim mạch hoặc rối loạn thần kinh cần thận trọng và không tự ý sử dụng bột tử hà sa [8]. Việc nạp thêm một lượng kim loại nặng tiềm ẩn từ nhau thai khô có thể làm trầm trọng thêm các tổn thương cơ quan nội tạng [8]. Người tiêu dùng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ mô tạng cơ thể người.

Áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe

Bảo vệ sức khỏe không đến từ các loại bột tạng trôi nổi mang danh "thần dược". Cơ thể con người cần nguồn dinh dưỡng cân bằng và sạch từ các nhóm thực phẩm an toàn đã được kiểm định.

Khi tìm kiếm các giải pháp bồi bổ hay thải trừ kim loại nặng từ thực phẩm ô nhiễm, người dân cần tuân thủ hướng dẫn y khoa chính thống [8]. Để hạn chế hấp thu chì và cadmium, giới khoa học đang nghiên cứu các hợp chất thải độc chuyên biệt như polymer chitosan chức năng hóa DOTAGA, với thử nghiệm ban đầu thành công trên chuột qua đường uống [8]. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc kiểm nghiệm.

Tử hà sa không phải là thuốc tiên. Bản chất nhau thai người là cơ quan lọc và tích lũy chất độc để bảo vệ thai nhi [1], [2]. Bột tử hà sa mang nguy cơ chứa các kim loại nặng nguy hiểm như chì, cadmium và thủy ngân [1], [3]. Để nâng cao thể trạng, người dân nên duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh và tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần điều trị.