Cà chua là thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, không ít người mắc bệnh viêm khớp truyền tai nhau rằng ăn cà chua sẽ khiến khớp sưng tấy và đau nhức dữ dội hơn. Nỗi lo ngại này khiến nhiều bệnh nhân tự ý cắt bỏ hoàn toàn cà chua cùng nhóm rau củ họ cà khỏi thực đơn.
Quan niệm cà chua kích hoạt viêm khớp mạn tính thực chất là một hiểu lầm phổ biến, bắt nguồn từ giả thuyết chưa có đủ bằng chứng khoa học lâm sàng xác thực [1]. Việc kiêng khem quá mức không mang lại lợi ích rõ ràng trong điều trị khớp, ngược lại còn làm nghèo nàn nguồn dinh dưỡng từ rau củ tươi [1, 2].
Nguồn gốc mối nghi ngờ từ thực vật họ cà
Nghi vấn cà chua gây hại cho khớp xuất phát từ việc loài cây này thuộc họ Cà (Solanaceae). Đây là một họ thực vật khổng lồ với hơn 2000 loài có giá trị ẩm thực, kinh tế và văn hóa to lớn, bao gồm cả ớt chuông, cà tím và khoai tây trắng [2].
Để tự vệ trước các loài sinh vật gây hại, nhóm thực vật họ cà chứa các hợp chất glycoalkaloid tự nhiên, điển hình là solanine [1, 2]. Chính vì solanine có đặc tính tự vệ sinh học, nhiều thông tin truyền miệng suy diễn rằng chất này khi vào cơ thể người sẽ tích tụ và gây độc cho mô sụn, làm bùng phát các cơn đau khớp mạn tính [1].
Thực tế, các hợp chất có hoạt tính sinh học từ họ cà đã được ứng dụng trong y học cổ truyền suốt hàng nghìn năm [2]. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các độc tố tự nhiên ở nồng độ thấp trong thực phẩm ăn được vô tình khiến cà chua phải chịu định kiến tiêu cực suốt nhiều thập kỷ [1, 2].
Cơ chế tác động: Giả thuyết và thực tế
Về mặt lý thuyết sinh học, các hợp chất glycoalkaloid chiết xuất từ cây họ cà đã được chứng minh là có thể phá vỡ biểu mô ruột [2]. Chúng cũng có khả năng kích hoạt tế bào mast (dưỡng bào) trong niêm mạc ruột, dẫn đến các phản ứng bất lợi ở hệ tiêu hóa của con người [2].
Sự kích hoạt tế bào mast này là một cơ chế viêm dị ứng, góp phần gây ra cơn đau trong hội chứng ruột kích thích (IBS) và thúc đẩy tình trạng viêm ruột trong bệnh viêm ruột mạn tính (IBD) [2]. Do mối liên hệ giữa niêm mạc ruột và hệ miễn dịch, một số quan điểm cho rằng solanine có thể theo cơ chế tương tự để phá hủy xương và khớp [1].
Dù vậy, cơ chế gây viêm khớp của solanine chỉ dừng lại ở mức giả thuyết sinh học [1]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh solanine trong cà chua được hấp thu qua đường tiêu hóa với nồng độ đủ để thâm nhập ổ khớp và gây thoái hóa mô [1, 2].
Khoa học nói gì: Bằng chứng lâm sàng còn thiếu hụt
Viêm khớp dạng thấp là bệnh lý mạn tính ảnh hưởng đến khoảng 1% dân số toàn cầu [1]. Bệnh nhân mắc hội chứng này thường tự liên hệ các thực phẩm như cà chua và cà tím với sự gia tăng triệu chứng sưng đau [1]. Bất chấp các phản ánh chủ quan đó, y văn thế giới ghi nhận tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) để đánh giá tác động thực sự của nhóm thực vật họ cà trên bệnh nhân viêm khớp dạng thấp [1].
Để làm sáng tỏ mối liên hệ này, một đề cương nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng mù đơn công bố năm 2024 đã được thiết kế nhằm đánh giá chế độ ăn loại bỏ họ cà (NED) đối với các chỉ số viêm và khớp [1]. Thử nghiệm dự kiến tiến hành trên 40 người bệnh trong thời gian 8 tuần, chia đều thành nhóm can thiệp và nhóm chứng [1].
Cả hai nhóm đều được hướng dẫn chế độ ăn chống viêm tổng quát, riêng nhóm can thiệp sẽ loại bỏ hoàn toàn họ cà [1]. Các nhà nghiên cứu thu thập mẫu máu và đánh giá triệu chứng qua bảng hỏi để kiểm tra dấu ấn sinh học [1]. Sự xuất hiện của đề cương này khẳng định một thực tế: đến nay khoa học vẫn chưa có dữ liệu đối chứng chuẩn mực để kết luận cà chua gây hại cho khớp [1].
Nghịch lý từ hoạt chất alkaloid của họ cà
Trái ngược với nỗi sợ hãi về solanine, một số hoạt chất alkaloid từ họ cà lại cho thấy tiềm năng chống viêm khớp trong các nghiên cứu chuyên sâu [3]. Điển hình là anatabine, một alkaloid thực vật thuộc họ Solanaceae được lưu hành dưới dạng thực phẩm bổ sung [3].
Hoạt chất này đã chứng minh tác dụng chống viêm trong các nghiên cứu in vivo (trên cơ thể sống) và in vitro (trong ống nghiệm), cho thấy triển vọng hỗ trợ giảm đau nhức cơ xương khớp [3]. Trong một khảo sát trực tuyến công bố năm 2013 trên 282 người sử dụng anatabine, có đến 232 người (chiếm 82%) ghi nhận hiệu quả giảm đau khớp, phổ biến nhất ở khớp gối, cổ tay, ngón tay, vai và lưng, phần lớn do thoái hóa khớp hoặc chấn thương [3].
Điểm đau và cứng khớp trung bình của các đối tượng này đã giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0.0001) sau khi dùng anatabine, thậm chí cơn đau khớp gần như biến mất hoàn toàn ở đa số trường hợp [3]. Khoảng 90% người tham gia đánh giá tác dụng của chất này ở mức tốt hoặc xuất sắc về cải thiện vận động [3]. Kết quả cho thấy các alkaloid trong họ cà không hoàn toàn mang tính độc hại mà còn có thể mang đặc tính kháng viêm [3].
Hiểu lầm phổ biến và bản chất thực sự của bệnh khớp
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ cần kiêng ăn cà chua là kiểm soát được tình trạng viêm khớp. Tuy nhiên, viêm khớp dạng thấp là một bệnh viêm hệ thống tự miễn mạn tính gây đỏ, sưng, cứng và đau các khớp, thường gặp nhất ở bàn tay, bàn chân và cổ tay [4].
Cơ chế bệnh sinh phức tạp có sự tham gia của các tế bào miễn dịch như tế bào tua, tế bào T, tế bào B, đại thực bào và bạch cầu trung tính [4]. Các cytokine tiền viêm như TNF-alpha và IL-17A đóng vai trò chủ chốt gây xói mòn xương, phá hủy sụn và duy trì tình trạng viêm khớp dai dẳng [4].
Bên cạnh đó, thoái hóa khớp cũng là một bệnh lý cơ xương khớp phổ biến, ảnh hưởng đến khoảng 15% dân số, đặc trưng bởi sự phá hủy không hồi phục sụn khớp và xói mòn xương do các cytokine IL-1, IL-6 và TNF-alpha kích hoạt enzym tiêu hủy mô như matrix metalloproteinase (MMP) [5]. Viêm khớp là quá trình bệnh lý miễn dịch và thoái hóa phức tạp, không phải là phản ứng ngộ độc đơn thuần do việc ăn một vài quả cà chua [3, 6].
Ai nên thận trọng khi dùng cà chua?
Mặc dù cà chua không gây viêm khớp mạn tính, một số nhóm đối tượng vẫn cần lưu ý khi tiêu thụ loại thực phẩm này [2]. Nhóm người mắc các hội chứng tiêu hóa như viêm ruột mạn tính (IBD) hoặc hội chứng ruột kích thích (IBS) nên theo dõi phản ứng của cơ thể khi ăn các loại rau củ họ cà [2].
Hợp chất glycoalkaloid trong họ cà có thể gây tổn thương tế bào biểu mô đường ruột và kích thích dưỡng bào tại chỗ, dẫn đến bùng phát các cơn đau bụng hoặc rối loạn tiêu hóa [2]. Ngoài ra, những người có cơ địa dị ứng thực phẩm hoặc phản ứng chéo với kháng nguyên của nhóm thực vật họ cà cũng cần hạn chế tiếp xúc [2].
Đối với bệnh nhân thoái hóa khớp hoặc viêm khớp đơn thuần, không có lý do y khoa nào bắt buộc phải kiêng cà chua nếu hệ tiêu hóa hoàn toàn dung nạp tốt [1, 2].
Cách áp dụng dinh dưỡng hợp lý cho người bệnh khớp
Thay vì loại bỏ cà chua vô căn cứ, người bệnh nên xây dựng chế độ ăn uống khoa học nhằm hỗ trợ giảm viêm toàn thân [1, 7]. Để giảm bớt lượng glycoalkaloid tự nhiên, nên chọn cà chua chín đỏ, loại bỏ vỏ và hạt nếu hệ tiêu hóa nhạy cảm [2]. Nấu chín cà chua thay vì ăn sống cũng là cách tốt giúp giảm tải áp lực cho đường ruột [2].
Nhiều loại thực phẩm tự nhiên đã được ghi nhận có lợi ích hỗ trợ kiểm soát cảm giác đau mạn tính liên quan đến khớp [6]. Chẳng hạn, tiêu thụ nước ép việt quất (500 ml/ngày) trong 90 ngày giúp giảm đáng kể cảm giác đau ở bệnh nhân viêm khớp dạng thấp dựa trên thang điểm DAS28 (p = 0.048) [6]. Nước ép anh đào (470 ml/ngày trong 13 tuần) hoặc dâu tây (50 g/ngày trong 12 tuần) cũng cho thấy khả năng cải thiện rõ rệt điểm đau và độ cứng khớp ở người thoái hóa khớp [6].
Sự kết hợp đa dạng các loại quả mọng và rau củ giàu chất chống oxy hóa mang lại hiệu quả vượt trội hơn hẳn việc chăm chăm kiêng khem một loại thực phẩm đơn lẻ [3, 7]. Bệnh nhân khớp cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa [3, 6].
Tóm lại, giả thuyết cà chua và solanine gây viêm khớp mạn tính hiện vẫn chưa có chứng cứ lâm sàng xác thực [1]. Người bệnh không nên tự ý kiêng khem quá mức gây thiếu hụt vi chất dinh dưỡng [1]. Nếu nghi ngờ một thực phẩm gây dị ứng hoặc làm tăng triệu chứng khó chịu, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá toàn diện [1, 2].
