Ăn cá mòi phòng ngừa đái tháo đường type 2: Nghiên cứu nói gì?

Nhiều người cao tuổi lo lắng khi nhận kết quả đường huyết lúc đói nằm ở ngưỡng báo động của giai đoạn tiền đái tháo đường. Bên cạnh việc hạn chế đường bột và tăng cường vận động thể lực, câu hỏi ăn gì để hạn chế đường huyết tăng tiến triển thành bệnh mạn tính luôn là mối quan tâm hàng đầu.

Một giải pháp dinh dưỡng tự nhiên, đơn giản và có cơ sở khoa học rõ ràng là bổ sung cá mòi vào khẩu phần ăn hàng tuần ^[1]. Nghiên cứu lâm sàng cho thấy thói quen dùng cá mòi nguyên con đều đặn có thể hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin và làm giảm nguy cơ phát triển đái tháo đường type 2 ở người lớn tuổi ^[1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ giai đoạn tiền đái tháo đường

Tiền đái tháo đường là trạng thái rối loạn chuyển hóa khi mức glucose máu lúc đói dao động từ 100 đến 124 mg/dL ^[1]. Đây là mức chưa đủ tiêu chuẩn chẩn đoán đái tháo đường type 2 nhưng đã cảnh báo nguy cơ suy giảm chức năng tế bào tuyến tụy và đề kháng insulin ^[1]. Nếu không can thiệp kịp thời bằng chế độ ăn uống và lối sống, phần lớn người mắc sẽ tiến triển thành bệnh thực thể.

Ở người cao tuổi, tình trạng đề kháng insulin thường đi kèm với biến động mỡ máu, huyết áp cao và nguy cơ tai biến tim mạch [1, 5]. Việc tìm kiếm một loại thực phẩm nguyên vẹn, giàu hoạt chất sinh học tự nhiên, giá thành hợp lý để bổ sung dài hạn mang lại giá trị rất lớn cho sức khỏe cộng đồng ^[2]. Cá mòi nổi lên như một ứng viên sáng giá nhờ thành phần dinh dưỡng phong phú và tính tương thích cao trong bữa ăn gia đình [1, 5].

Cơ chế tác động: Ma trận dưỡng chất từ cá mòi

Nhiều người thường dùng dầu cá tinh khiết để bổ sung dưỡng chất, nhưng việc ăn cá mòi nguyên con mang lại một "ma trận dưỡng chất" tự nhiên vượt trội hơn hẳn ^[2]. Cá mòi không chỉ cung cấp axit béo chưa bão hòa chuỗi dài omega-3 như EPA và DHA, mà còn chứa dồi dào taurine, vitamin D, canxi, kali, magiê, kẽm, sắt và protein chất lượng cao [1, 5].

Chuỗi axit béo omega-3 được ghi nhận có khả năng ức chế con đường gây viêm mạn tính mức độ nhẹ và kích hoạt thụ thể kiểm soát chuyển hóa trong cơ thể [3, 5]. Khi kết hợp cùng taurine, hai hoạt chất này tạo ra tác động cộng hưởng giúp trì hoãn tiến trình phát triển đái tháo đường qua nhiều cơ chế phân tử ^[1]. Ngoài ra, taurine và chất béo trong cá mòi làm gia tăng chất chuyển hóa axit mật lưu hành, hỗ trợ điều hòa lipid và cải thiện hoạt tính trao đổi chất ^[1].

Hơn nữa, nồng độ adiponectin – một loại hormone từ mô mỡ có tác dụng cải thiện độ nhạy insulin và bảo vệ tim mạch – tăng lên rõ rệt khi bổ sung cá mòi vào chế độ ăn [1, 2]. Sự phối hợp giữa khoáng chất như magie, kali cùng protein trong cá mòi cũng góp phần ổn định huyết áp và điều hòa trương lực mạch máu ^[2].

Thử nghiệm lâm sàng 12 tháng trên người cao tuổi

Hiệu quả phòng ngừa đái tháo đường của cá mòi được kiểm chứng rõ nét qua một thử nghiệm lâm sàng can thiệp, ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2021 ^[1]. Nghiên cứu này tuyển chọn 152 đối tượng từ 65 tuổi trở lên có đường huyết lúc đói từ 100-124 mg/dL tại 3 trung tâm chăm sóc ban đầu ở Barcelona ^[1].

Các đối tượng được phân ngẫu nhiên vào hai nhóm: nhóm chứng gồm 77 người và nhóm ăn cá mòi gồm 75 người ^[1]. Trong quá trình theo dõi, nhóm chứng có 18 người bỏ cuộc và nhóm can thiệp có 12 người bỏ cuộc ^[1]. Cả hai nhóm đều được áp dụng cùng một chế độ tư vấn dinh dưỡng phòng ngừa đái tháo đường trong 12 tháng ^[1]. Tuy nhiên, nhóm can thiệp được yêu cầu ăn thêm 200 g cá mòi mỗi tuần ^[1].

Kết quả sau một năm ghi nhận sự khác biệt rất tích cực giữa hai nhóm:

• Nhóm ăn cá mòi giảm đáng kể tỷ lệ người bị xếp vào nhóm có nguy cơ rất cao phát triển đái tháo đường theo thang điểm FINDRISC (với p = 0,035) ^[1].
• Chỉ số kháng insulin HOMA-IR ở nhóm cá mòi thấp hơn rõ rệt (p = 0,032), cho thấy cơ thể sử dụng insulin hiệu quả hơn ^[1].
• Nồng độ adiponectin và cholesterol "tốt" HDL tăng lên, đồng thời nồng độ triglyceride và huyết áp giảm xuống đáng kể (p < 0,05) ^[1].
• Phân tích tế bào màng hồng cầu ở nhóm ăn cá mòi ghi nhận sự sụt giảm của 5 loại axit béo omega-6 (p < 0,001) và sự gia tăng của 3 loại axit béo omega-3 (p < 0,001) ^[1]. Lượng tiêu thụ vitamin D, fluor, taurine và omega-3 đều cao hơn ở nhóm dùng cá mòi ^[1].

Tác động trên người bệnh đái tháo đường và vi sinh đường ruột

Bên cạnh người tiền đái tháo đường, tác động của cá mòi cũng được đánh giá trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 chưa dùng thuốc qua một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2016 ^[3]. Trong nghiên cứu này, 35 bệnh nhân được chia làm hai nhóm: nhóm chứng duy trì chế độ ăn chuẩn cho người đái tháo đường và nhóm can thiệp ăn thêm 100 g cá mòi/ngày, 5 ngày mỗi tuần trong vòng 6 tháng ^[3].

Sau 6 tháng, cả hai nhóm đều ghi nhận nồng độ insulin huyết tương giảm (nhóm cá mòi giảm 35,3% với p = 0,01; nhóm chứng giảm 22,6% với p = 0,02) và chỉ số HOMA-IR giảm (nhóm cá mòi giảm 39,2% với p = 0,007; nhóm chứng giảm 21,8% với p = 0,04) ^[3]. Mặc dù việc kiểm soát đường huyết chung không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm ở thời điểm kết thúc, chỉ riêng nhóm ăn cá mòi có sự gia tăng adiponectin trong huyết tương (+40,7%, p = 0,04) và chỉ số omega-3 tăng 2,6% so với mức 0,6% ở nhóm chứng (p = 0,001) ^[3].

Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2016 còn phát hiện biến đổi trên hệ vi sinh vật đường ruột ^[3]. Cả hai nhóm can thiệp đều giảm tỷ lệ ngành vi khuẩn Firmicutes (p = 0,04) và tăng nồng độ E. coli (p < 0,05) ^[3]. Riêng nhóm ăn cá mòi làm giảm tỷ lệ Firmicutes/Bacteroidetes (p = 0,04) và tăng số lượng nhóm vi khuẩn có lợi Bacteroides-Prevotella (p = 0,004) ^[3]. Sự chuyển biến của vi sinh đường ruột này phản ánh sự tương tác mật thiết giữa nguồn dưỡng chất lipid biển và hệ sinh thái tiêu hóa.

Về mặt thực nghiệm tiền lâm sàng, nghiên cứu năm 2016 trên chuột mắc đái tháo đường do ăn chế độ nhiều chất béo kết hợp hóa chất cho thấy protein tinh khiết từ cá mòi giúp giảm đường huyết, cải thiện độ nhạy insulin và tăng bài tiết cholesterol qua phân so với nhóm ăn protein casein ^[4]. Đạm cá mòi cũng làm gia tăng hoạt tính của enzyme LCAT và nồng độ cholesterol este hóa HDL2, hỗ trợ quá trình vận chuyển cholesterol ngược ^[4].

Điểm mạnh và giới hạn từ các dữ liệu hiện có

Dù các kết quả thử nghiệm can thiệp bằng cá mòi rất triển vọng, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách khách quan [3, 5]. Nghiên cứu năm 2021 có ưu điểm là thiết kế ngẫu nhiên, đối chứng chặt chẽ kéo dài trọn vẹn 12 tháng trên đối tượng người cao tuổi tiền đái tháo đường tại cộng đồng ^[1]. Thử nghiệm năm 2016 cung cấp thêm góc nhìn sinh học chi tiết về vi sinh vật đường ruột và màng hồng cầu ^[3].

Tuy vậy, quy mô các nghiên cứu can thiệp này vẫn ở mức trung bình và nhỏ (152 người ở nghiên cứu năm 2021 và 35 người ở nghiên cứu năm 2016) [1, 2]. Số lượng đối tượng bỏ cuộc ở nghiên cứu năm 2021 là 30 người trên tổng số 152 người ban đầu ^[1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu dịch tễ quan sát về việc bổ sung đơn độc axit béo omega-3 chuỗi dài dạng viên uống cho thấy kết quả trái ngược, phần lớn các thử nghiệm ngẫu nhiên dùng viên bổ sung omega-3 hoặc vitamin D không cho thấy hiệu quả phòng ngừa đái tháo đường rõ rệt [3, 5]. Điều này chứng tỏ hiệu quả của cá mòi đến từ sự phối hợp tổng thể của cả con cá thay vì từng viên dưỡng chất tách rời, đồng thời cần thêm các thử nghiệm lâm sàng diện rộng để củng cố khuyến cáo ứng dụng ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cá mòi

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống viên nang dầu cá là có thể thay thế hoàn toàn lợi ích của việc ăn cá mòi tươi hoặc đóng hộp ^[2]. Bằng chứng khoa học chỉ ra rằng viên bổ sung omega-3 vừa tốn kém, vừa làm tăng gánh nặng dùng nhiều loại thuốc ở người già mà lại thiếu đi các khoáng chất thiết yếu như taurine, canxi, magiê, kali có trong cá mòi tự nhiên ^[2].

Một hiểu lầm khác là cá biển chứa hàm lượng thủy ngân cao gây hại tim mạch ^[5]. Tuy nhiên, cá mòi là loài cá nhỏ nằm ở tầng thấp của chuỗi thức ăn, chu kỳ sống ngắn nên hạn chế tối đa nguy cơ tích lũy kim loại nặng ^[2]. Nghiên cứu theo dõi dài hạn trong khuôn khổ thử nghiệm PREDIMED ở những người có nguy cơ tim mạch cao cũng cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải giàu cá không làm tăng biến cố tim mạch bất lợi do phơi nhiễm thủy ngân ^[5].

Cũng không nên nghĩ rằng ăn càng nhiều cá mòi thì càng nhanh khỏi bệnh. Bổ sung dinh dưỡng chỉ là một phần trong kế hoạch kiểm soát rối loạn chuyển hóa tổng thể và không thể thay thế cho các biện pháp điều trị y khoa khi bệnh đã khởi phát [1, 2].

Ai nên thận trọng khi đưa cá mòi vào bữa ăn?

Mặc dù cá mòi rất tốt cho chuyển hóa, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng:

• Người có tiền sử dị ứng hải sản: Tuyệt đối không nên thử nghiệm để tránh phản ứng phản vệ nguy hiểm.
• Người bị bệnh gút hoặc tăng axit uric máu: Cá mòi là thực phẩm giàu purin, việc tiêu thụ thường xuyên với số lượng lớn có thể làm bùng phát cơn gút cấp.
• Người bị bệnh thận mạn tính hoặc suy tim ứ huyết: Cá mòi đóng hộp thường chứa lượng muối natri khá cao để bảo quản. Hàm lượng kali và phốt pho tự nhiên trong cá cũng là yếu tố người suy thận giai đoạn nặng phải kiểm soát theo hướng dẫn chuyên gia.
• Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc có bệnh nền phức tạp: Cần trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi thay đổi lớn lượng cá béo trong khẩu phần dài hạn.

Hướng dẫn sử dụng cá mòi an toàn và hiệu quả

Để đạt được lợi ích tương đương các kết quả nghiên cứu lâm sàng, người tiền đái tháo đường và người trung niên có thể áp dụng khẩu phần một cách hợp lý:

• Liều lượng và tần suất: Tiêu thụ khoảng 200 g cá mòi mỗi tuần, tương đương 2 bữa ăn (khoảng 100 g mỗi bữa) ^[1]. Đây là mức khuyến cáo an toàn, dễ duy trì và mang lại hiệu quả chuyển hóa rõ rệt [1, 5].
• Cách chọn lựa: Nên ưu tiên cá mòi tươi nguyên con hoặc cá mòi đóng hộp ngâm dầu ô liu/ngâm nước sốt cà chua ít muối. Tận dụng cả phần xương mềm của cá vì đây là nguồn bổ sung canxi và khoáng chất dồi dào ^[2].
• Phương pháp chế biến: Nên kho nhạt, hấp, nướng hoặc nấu canh ghém rau củ. Hạn chế tối đa việc chiên rán ngập dầu ở nhiệt độ cao, bởi chiên rán có thể làm biến tính các axit béo chưa bão hòa quý giá và làm giảm tác dụng bảo vệ chuyển hóa ^[6].
• Kết hợp dinh dưỡng: Dùng cá mòi cùng rau xanh giàu chất xơ, dầu thực vật tốt và các loại ngũ cốc nguyên hạt để tối ưu hóa việc kiểm soát chỉ số đường huyết sau ăn.

Cá mòi là thực phẩm tự nhiên giàu dinh dưỡng, mang lại lợi ích thực tế trong việc cải thiện độ nhạy insulin, hỗ trợ kiểm soát mỡ máu và huyết áp ở người tiền đái tháo đường ^[1]. Dù vậy, việc bổ sung cá mòi cần nằm trong một chế độ ăn uống lành mạnh tổng thể kết hợp duy trì cân nặng hợp lý và tái khám định kỳ.