Hầu hết những người hút thuốc lá ở một thời điểm nào đó đều từng nghĩ đến việc từ bỏ [1]. Khi quyết định cai, câu hỏi phổ biến nhất là nên cắt đứt hoàn toàn ngay lập tức hay giảm dần số điếu qua từng ngày để cơ thể thích nghi [1]. Nhiều người cảm thấy việc giảm từ từ mang tính tự nhiên và dễ chấp nhận hơn [2][1].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy kết quả ngược lại với suy nghĩ của số đông. Cai thuốc lá đột ngột (dừng hẳn vào một ngày định sẵn) mang lại tỷ lệ bỏ thuốc thành công lâu dài cao hơn so với phương pháp cắt giảm số điếu từ từ [3][1]. Ngay cả với những người ban đầu thích chọn cách giảm dần, việc dừng đột ngột vẫn đem lại hiệu quả vượt trội [3].

Tâm lý chuộng giảm dần và thực tế tỷ lệ bỏ thuốc

Khác với người lạm dụng rượu hoặc ma túy thường phải dừng đột ngột vì biến cố khẩn cấp, người hút thuốc lá khi muốn bỏ thường không đối mặt với tình huống cấp bách ngay lập tức [4]. Vì vậy, nhiều người mong muốn giảm số điếu thuốc mỗi ngày trong vài ngày hoặc vài tuần trước khi dừng hẳn [4].

Một khảo sát năm 2007 tại Mỹ trên 461 người có kế hoạch bỏ thuốc cho thấy 66% dự định giảm dần rồi mới dừng, chỉ 13% định bỏ đột ngột và 21% chỉ muốn giảm chứ không bỏ hẳn [5]. Ở nhóm 263 người phản hồi quảng cáo dành cho người muốn giảm hút, 57% định giảm rồi dừng hẳn và 33% chỉ định giảm mà không bỏ [5]. Khi khảo sát 125 người hút thuốc trên thang điểm 10 mà không nhắc đến liệu pháp thay thế nicotine (NRT), mức độ quan tâm đến việc cai giảm dần đạt 6,9 điểm, cao hơn hẳn mức 4,7 điểm của phương pháp cai đột ngột [5]. Khi có thêm hỗ trợ từ NRT, mức độ quan tâm của hai phương pháp trở nên tương đương, lần lượt là 7,1 và 7,0 điểm [5]. Dù có hay không có NRT, hơn 3/4 số người hút thuốc vẫn quan tâm đến cách giảm dần ít nhất là ngang bằng với cách dừng đột ngột [5].

Thực tế, việc tự cai thuốc rất khó khăn. Nếu không có sự trợ giúp, hầu hết người cố gắng bỏ thuốc sẽ tái nghiện trong vòng 1 tuần và chỉ khoảng 4% duy trì được trạng thái không hút thuốc sau 1 năm [2]. Phương pháp điều trị tốt nhất mang lại tỷ lệ cai thành công kéo dài 1 năm khoảng 22% [2]. Tại Anh, dịch vụ hỗ trợ cai thuốc chuyên sâu của Dịch vụ Y tế Quốc gia (NHS) đạt tỷ lệ bỏ thuốc sau 1 năm khoảng 15%, trong khi hỗ trợ tại tuyến chăm sóc ban đầu đạt khoảng 7% [2]. Vì vậy, các hướng dẫn y tế trên toàn thế giới nhìn chung đều khuyến cáo người hút nên dừng đột ngột vào một ngày ấn định trước thay vì cắt giảm từ từ [6][1].

Tại sao cắt giảm từ từ lại dễ thất bại?

Lý do đầu tiên nằm ở sự trì hoãn. Nghiên cứu chỉ ra rằng điểm yếu của phương pháp giảm dần là tạo cơ hội cho người hút thuốc lùi ngày bỏ thuốc hoàn toàn [4]. Qua phân tích, cứ mỗi tuần trì hoãn ngày bỏ thuốc chính thức, xác suất tái hút lại tăng thêm 19% [4]. Hơn nữa, tỷ lệ người thực sự bắt tay vào nỗ lực bỏ thuốc ở nhóm giảm dần cũng thấp hơn so với nhóm dừng đột ngột [4][7].

Lý do thứ hai liên quan đến động lực và sự tự tin. Một nghiên cứu năm 2007 theo dõi 186 người hút thuốc trong 28 ngày qua điện thoại và thư tín để đánh giá mối liên hệ giữa mục tiêu và động lực [7]. Kết quả cho thấy mục tiêu ban đầu phản ánh mức độ quyết tâm [7]. So với nhóm không muốn thay đổi, nhóm đặt mục tiêu cai đột ngột có khả năng thực hiện nỗ lực bỏ thuốc cao gấp 9,6 lần, trong khi nhóm đặt mục tiêu cai giảm dần chỉ cao gấp 4,5 lần [7]. Nhóm chỉ muốn giảm số điếu mà không bỏ hẳn có tỷ lệ thử cai không khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm không thay đổi [7]. Khi so sánh trực tiếp, người có mục tiêu cai đột ngột có khả năng thực hiện hành động bỏ thuốc cao gấp 2,1 lần so với người chọn mục tiêu giảm dần [7]. Nhóm tác giả kết luận rằng sự khác biệt về kết quả giữa hai phương pháp có thể bắt nguồn từ sự chênh lệch về động lực hơn là do bản thân kỹ thuật cai [7].

Các thử nghiệm lâm sàng nói gì?

Để trả lời chính xác phương pháp nào tốt hơn, nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã được thực hiện.

Một thử nghiệm công bố năm 2011 theo dõi những người muốn bỏ thuốc ngay nhưng lại thích phương pháp giảm dần [4]. Người tham gia được chia ngẫu nhiên vào 3 nhóm: cai giảm dần (297 người), cai đột ngột (299 người) và điều trị tối thiểu (150 người) [4]. Hai nhóm đầu nhận 5 cuộc gọi tư vấn với tổng thời lượng 90 phút, nhóm điều trị tối thiểu nhận 2 cuộc gọi tổng cộng 25 phút [4]. Nhóm giảm dần được gửi viên ngậm nicotine qua bưu điện để giảm số điếu trước ngày bỏ thuốc; sau ngày bỏ thuốc, tất cả các nhóm đều dùng viên ngậm này [4]. Trước ngày bỏ thuốc, nhóm giảm dần đã cắt giảm được 54% số điếu mỗi ngày, trong khi hai nhóm kia chỉ giảm 1% và 5% [4]. Tuy nhiên, chỉ có 48% số người ở nhóm giảm dần thực sự bước vào ngày bỏ thuốc, thấp hơn đáng kể so với 64% ở nhóm đột ngột và 60% ở nhóm tối thiểu [4]. Kết quả từ tuần thứ 2 đến tháng thứ 6 sau ngày cai, tỷ lệ bỏ thuốc kéo dài (đo khí CO dưới 10 ppm) không có sự khác biệt đáng kể giữa ba nhóm giảm dần, đột ngột và tối thiểu (lần lượt là 4%, 7% và 5%) [4]. Tỷ lệ ngừng hút trong 7 ngày tại thời điểm đánh giá cũng tương tự (7%, 11% và 11%) [4]. Nghiên cứu kết luận việc dùng nicotine hỗ trợ giảm dần trước khi cai không mang lại tỷ lệ thành công cao hơn so với dừng đột ngột [4].

Một nghiên cứu khác năm 2011 thực hiện qua Internet từ năm 2007 đến 2010 đã kết hợp thử nghiệm ngẫu nhiên và quan sát [8]. Những người không có sở thích rõ ràng với cách nào được chia ngẫu nhiên vào nhóm bỏ ngay (472 người) hoặc giảm dần trong 2 tuần rồi bỏ (502 người) [8]. Những người rất thích bỏ đột ngột được hướng dẫn bỏ ngay (2.456 người), và người rất thích giảm dần được hướng dẫn giảm trong 2 tuần rồi bỏ (1.801 người) [8]. Sau 4 tuần kể từ ngày cai mục tiêu, tỷ lệ bỏ thuốc ở nhóm không có sở thích riêng khi được chia ngẫu nhiên vào hai phương pháp là ngang nhau, cùng đạt 9% [8]. Tuy nhiên, ở nhóm tự chọn theo sở thích, những người thích cai đột ngột có động lực và sự tự tin cao nhất, đạt tỷ lệ bỏ thuốc 16%, vượt xa mức 7% ở nhóm thích giảm dần [8]. Đáng chú ý, ngay cả ở những người có mức động lực thấp hoặc ít tự tin, nếu họ ưu tiên và áp dụng cách dừng đột ngột thì khả năng bỏ thuốc thành công sau 4 tuần vẫn cao hơn so với việc chọn giảm dần [8].

Bằng chứng rõ nét nhất đến từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên tại các phòng khám chăm sóc ban đầu ở Anh, công bố năm 2016 trên 697 người trưởng thành nghiện thuốc lá [3]. Trong thử nghiệm này, một nhóm dừng hút đột ngột sau 2 tuần dùng miếng dán nicotine và hút thuốc như bình thường [2][3]. Nhóm còn lại giảm dần lượng thuốc đi 75% trong 2 tuần trước ngày bỏ hẳn (giảm một nửa trong tuần đầu và giảm còn 25% so với ban đầu ở tuần thứ hai) [2][3]. Cả hai nhóm đều được điều dưỡng hỗ trợ hành vi và dùng liệu pháp thay thế nicotine trước cũng như sau ngày cai [3]. Kết quả sau 4 tuần cho thấy tỷ lệ ngừng hút thuốc được kiểm chứng ở nhóm giảm dần là 39,2%, thấp hơn rõ rệt so với 49,0% ở nhóm cai đột ngột [3]. Tại thời điểm 6 tháng, tỷ lệ duy trì bỏ thuốc ở nhóm giảm dần là 15,5%, tiếp tục kém hơn mức 22,0% của nhóm dừng đột ngột [3]. Những người ban đầu vốn thích phương pháp giảm dần cũng có tỷ lệ cai thành công ở tuần thứ 4 thấp hơn những người thích dừng đột ngột (38,3% so với 52,2%) [3]. Hạn chế của nghiên cứu này là không thể làm mù phương pháp đối với người tham gia và đa số đối tượng là người da trắng [3].

Tổng hợp bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Để có cái nhìn toàn diện, một phân tích gộp công bố năm 2019 đã tổng hợp dữ liệu từ 3 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 1.607 người trưởng thành nghiện thuốc lá [1]. Đối tượng trong các nghiên cứu này là người hút ít nhất 15 điếu thuốc hoặc 12,5 gram thuốc lá sợi mỗi ngày, hoặc có nồng độ khí CO thở ra ít nhất 15 ppm [1]. Cả hai nhóm giảm dần và đột ngột đều sử dụng lượng liệu pháp thay thế nicotine (NRT) ngang nhau trước và sau ngày bỏ thuốc [1]. Kết quả phân tích chỉ ra rằng việc kết hợp NRT với giảm dần mang lại tỷ lệ cai thuốc kéo dài thấp hơn đáng kể so với kết hợp NRT và dừng đột ngột (tỷ số rủi ro RR = 0,77) [1]. Tỷ lệ ngừng hút thuốc trong 7 ngày ở nhóm giảm dần cũng thấp hơn (RR = 0,76) [1]. Không có biến cố bất lợi đáng kể nào được ghi nhận ở cả hai nhóm [1].

Từ các dữ liệu trên, có thể nhận diện hai hiểu lầm phổ biến ở người muốn bỏ thuốc:

  • Hiểu lầm thứ nhất là chọn phương pháp theo sở thích cá nhân sẽ dễ thành công hơn. Thực tế, ngay cả đối với những người ban đầu mong muốn cai từ từ, việc áp dụng phương pháp dừng đột ngột vẫn giúp họ đạt tỷ lệ bỏ thuốc lâu dài cao hơn [3].
  • Hiểu lầm thứ hai là giảm một nửa số điếu thuốc trước khi cai sẽ giúp bước qua ngày bỏ thuốc dễ dàng hơn. Dù nhóm giảm dần có thể cắt giảm 54% đến 75% lượng thuốc trước ngày cai, nhiều người trong số họ cuối cùng lại không thực hiện nỗ lực dừng hẳn hoặc dễ tái nghiện do kéo dài thời gian chờ đợi [4][3].

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Trong phân tích gộp năm 2019, việc sử dụng liệu pháp thay thế nicotine kết hợp với cai thuốc đột ngột hoặc giảm dần ở người trưởng thành đều không ghi nhận biến cố bất lợi đáng kể nào [1]. Tuy nhiên, dữ liệu hiện tại có những giới hạn nhất định về mặt đối tượng.

Cụ thể, tổng quan hệ thống năm 2019 đã loại trừ các thử nghiệm thực hiện trên phụ nữ mang thai [6]. Bên cạnh đó, thử nghiệm quy mô lớn tại Anh năm 2016 chủ yếu bao gồm người tham gia là người da trắng [3]. Các nghiên cứu về sử dụng dược phẩm hỗ trợ cũng chủ yếu thực hiện trên người trưởng thành nghiện thuốc ở mức độ từ 15 điếu mỗi ngày trở lên [1]. Do đó, phụ nữ đang mang thai, người có bệnh lý nền hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu lộ trình cai thuốc lá, đặc biệt khi có ý định sử dụng các chế phẩm thay thế nicotine.

Cách áp dụng thực tế để tăng cơ hội bỏ thuốc

Dựa trên các phác đồ đã được kiểm chứng trong nghiên cứu, người hút thuốc muốn tối ưu hóa khả năng cai thành công có thể áp dụng các bước thực tế sau:

  • Ưu tiên chọn ngày dừng đột ngột: Hãy ấn định một "ngày bỏ thuốc" (quit day) cụ thể và dừng hút hoàn toàn từ ngày đó, thay vì cắt giảm số điếu rải rác qua nhiều tuần [3][1]. Tránh dời ngày đã chọn vì mỗi tuần trì hoãn làm tăng 19% nguy cơ thất bại [4].
  • Chuẩn bị trước ngày cai bằng liệu pháp thay thế nicotine: Trong trường hợp có chỉ định dùng NRT, người cai theo phương pháp đột ngột có thể sử dụng miếng dán nicotine trong 2 tuần trước ngày bỏ thuốc trong khi vẫn sinh hoạt bình thường, sau đó dừng hút hẳn vào ngày đã định và tiếp tục dùng NRT kết hợp (như miếng dán kèm dạng tác dụng nhanh hoặc viên ngậm) sau ngày cai [4][2][3].
  • Nếu vẫn chọn cách giảm dần, cần có lịch trình ngắn và dứt khoát: Nếu không thể dừng ngay, không nên giảm tùy hứng mà cần theo phác đồ giảm nhanh trong 2 tuần trước ngày dừng hẳn [2][3][8]. Lịch trình cụ thể là giảm 50% lượng thuốc đang hút trong tuần đầu tiên, giảm tiếp xuống còn 25% so với ban đầu vào tuần thứ hai, và chấm dứt hoàn toàn vào ngày bỏ thuốc đã định [2][3].
  • Tìm kiếm sự hỗ trợ hành vi và củng cố động lực: Việc kết hợp hỗ trợ tư vấn từ nhân viên y tế (như điều dưỡng hoặc qua điện thoại) cùng với thuốc hỗ trợ sẽ mang lại hiệu quả cao hơn tự cai một mình [4][2][3]. Những người nhận thấy bản thân đang chọn cách giảm dần thường có mức động lực thấp hơn, do đó cần chủ động tìm kiếm thêm các biện pháp thúc đẩy tâm lý trước khi bắt đầu [7].

Tóm lại, dù việc cắt giảm số điếu thuốc từ từ nghe có vẻ nhẹ nhàng và thu hút phần đông người hút thuốc, dữ liệu y học thực chứng lại nghiêng hẳn về phương pháp dừng đột ngột [3][5][1]. Ấn định một ngày dừng hẳn, không trì hoãn và kết hợp sự hỗ trợ của nhân viên y tế cùng liệu pháp thay thế nicotine là con đường hiệu quả nhất để từ bỏ thuốc lá lâu dài [4][3][1]. Nếu có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị, bạn hãy trao đổi với bác sĩ để có phác đồ hỗ trợ an toàn và phù hợp nhất.