Cam đắng giảm cân: p-synephrine hiệu quả đến đâu?

Nhiều người tìm kiếm các biện pháp giảm cân cấp tốc thông qua thực phẩm chức năng chiết xuất tự nhiên. Trong số đó, chiết xuất cam đắng (Citrus aurantium) nổi lên như một thành phần đốt mỡ phổ biến [2, 6]. Người tiêu dùng thường kỳ vọng hoạt chất này mang lại tác dụng thúc đẩy trao đổi chất vượt trội mà không gây hại [1, 6].

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ra rằng hiệu quả hỗ trợ giảm cân của cam đắng và hoạt chất chính p-synephrine là rất khiêm tốn [1, 6]. Dù có khả năng kích thích tiêu hao năng lượng ở mức độ nhất định, hoạt chất này không tạo ra sự thay đổi rõ rệt về trọng lượng cơ thể hay thành phần mỡ trong các thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt ^[1].

p-Synephrine tác động đến chuyển hóa như thế nào?

Cam đắng chứa thành phần hoạt tính chính là protoalkaloid p-synephrine [6, 8]. Hợp chất này có cấu trúc hóa học tương tự như các chất chủ vận adrenergic ^[2]. Khi đi vào cơ thể, p-synephrine gắn kết với các thụ thể alpha và beta-adrenergic để điều chỉnh hoạt động trao đổi chất [2, 3].

Các nghiên cứu trên mô hình gan cô lập ở động vật cho thấy cơ chế tác động của hoạt chất này [2, 3]. Tại tế bào gan, p-synephrine kích thích đồng thời quá trình phân giải glycogen (glycogenolysis) và đường phân (glycolysis), đồng thời làm tăng hấp thu oxy và tăng áp lực tưới máu [2, 3]. Hoạt động chuyển hóa này phụ thuộc vào sự huy động ion canxi nội bào và gia tăng tạo thành chất truyền tin thứ cấp cAMP ^[3].

Ngoài ra, p-synephrine còn tham gia vào quá trình tân tạo đường (gluconeogenesis) ^[3]. Các chu trình dị hóa này góp phần làm tăng tốc độ trao đổi chất khi nghỉ ngơi và tăng tổng mức tiêu hao năng lượng của cơ thể [3, 6]. Dù vậy, các nhà khoa học lưu ý rằng mức độ gắn kết thụ thể adrenergic của p-synephrine trên loài gặm nhấm mạnh hơn đáng kể so với con người, do đó không thể suy diễn hoàn toàn tác dụng từ động vật sang người ^[4].

Bằng chứng lâm sàng: Giảm cân khiêm tốn, bằng chứng mâu thuẫn

Dù các nghiên cứu chuyển hóa ghi nhận khả năng tăng đốt cháy năng lượng, hiệu quả lâm sàng thực tế trên người lại cho thấy nhiều hạn chế [1, 6].

Một bài tổng quan công bố năm 2012 đã phân tích hơn 20 nghiên cứu lâm sàng trên khoảng 360 người sử dụng p-synephrine đơn lẻ hoặc kết hợp ^[5]. Trong số này, hơn 50% người tham gia bị thừa cân hoặc béo phì ^[5]. Khoảng 2/3 nhóm người thừa cân này dùng phối hợp p-synephrine liều từ 10-53 mg/ngày cùng với caffeine liều từ 132-528 mg/ngày ^[5]. Thời gian can thiệp kéo dài tối đa 12 tuần ^[5]. Kết quả ghi nhận p-synephrine hỗ trợ làm tăng tốc độ chuyển hóa khi nghỉ ngơi, tiêu hao năng lượng và giúp giảm cân ở mức độ khiêm tốn sau 6 đến 12 tuần ^[5].

Trái lại, một phân tích gộp có hệ thống công bố năm 2022 dựa trên tiêu chuẩn PRISMA đã mang lại góc nhìn thận trọng hơn ^[1]. Nhóm nghiên cứu chỉ chọn lọc các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược trên người, thu thập được 18 bài báo khoa học ^[1]. Kết quả phân tích gộp chỉ ra rằng mức giảm cân ở nhóm dùng synephrine sau thời gian điều trị kéo dài là không có ý nghĩa thống kê so với giả dược ^[1]. Can thiệp bằng hoạt chất này cũng không làm thay đổi các chỉ số thành phần cơ thể ^[1].

Nguy cơ tim mạch và những lo ngại an toàn

Mối quan tâm lớn nhất đối với chiết xuất cam đắng là ảnh hưởng tiêu cực lên hệ thống tuần hoàn [1, 7]. Sau khi chất kích thích ephedrine bị cấm trong thực phẩm bổ sung vào năm 2004, cam đắng được đưa vào thay thế rộng rãi do có cấu trúc tương đồng [4, 5, 8].

Một số đánh giá tổng quan vào năm 2012 và 2017 cho rằng p-synephrine đơn độc hoặc kết hợp ở liều thông thường không gây tác dụng phụ nghiêm trọng, không làm tăng nhịp tim hay huyết áp và không tác động xấu đến điện tâm đồ [6, 8]. Dù vậy, dữ liệu từ phân tích gộp năm 2022 trên 18 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng giả dược lại ghi nhận xu hướng hoàn toàn khác ^[1].

Theo phân tích gộp năm 2022, việc sử dụng synephrine kéo dài làm tăng huyết áp tâm thu trung bình 6,37 mmHg (khoảng tin cậy 95%: 1,02 đến 11,72; p = 0,02) ^[1]. Huyết áp tâm trương cũng tăng đáng kể ở mức 4,33 mmHg (khoảng tin cậy 95%: 0,48 đến 8,18; p = 0,03) ^[1]. Hoạt chất này cũng có xu hướng làm tăng nhịp tim của người sử dụng ^[1].

Vấn đề chất lượng và các đồng phân chưa rõ ràng

Sự an toàn của các sản phẩm chiết xuất cam đắng thương mại còn bị đe dọa bởi tính mập mờ trong thành phần và chất lượng sản xuất [4, 7]. Synephrine tồn tại dưới ba dạng đồng phân vị trí gồm ortho, meta và para [4, 5]. Trong đó, m-synephrine có hoạt tính chủ vận mạnh nhất trên thụ thể alpha-1 adrenergic ^[6].

Một khảo sát chỉ ra rằng các sản phẩm thương mại có thể chứa cả p-synephrine lẫn m-synephrine mà nhãn mác không công bố cụ thể ^[7]. Sự hiện diện của m-synephrine có thể làm thay đổi đáng kể đặc tính dược lý và gia tăng độc tính tim mạch [4, 5].

Nghiêm trọng hơn, nghiên cứu kiểm nghiệm năm 2021 trên các sản phẩm tăng cường trước tập luyện (pre-workout) dán nhãn chứa cam đắng cho thấy tỷ lệ thực tế rất thấp ^[8]. Bằng kỹ thuật sắc ký lỏng khối phổ, các nhà khoa học phát hiện chỉ 42% (5/12) mẫu sản phẩm có tỷ lệ các amin sinh học (synephrine, octopamine, tyramine) phù hợp với nguyên liệu cam đắng chuẩn ^[8]. Các mẫu còn lại chứa lượng hoạt chất cực thấp (0,003 đến 0,95 mg/g) hoặc hoàn toàn không phát hiện thấy thảo dược thật ^[8]. Tình trạng này làm tăng nguy cơ người dùng tiếp xúc với chất trộn không rõ nguồn gốc ^[8].

Hiểu lầm: Tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi hoạt chất chiết xuất từ thảo dược họ cam chanh đều vô hại và có thể dùng tùy ý để giảm cân nhanh. Thực tế, p-synephrine là một amin sinh học có hoạt tính dược lý mạnh mẽ trên hệ thần kinh giao cảm [2, 7].

Việc ngộ nhận cam đắng giúp tiêu mỡ thừa thần tốc thường bắt nguồn từ các nghiên cứu ngắn hạn phối hợp cùng caffeine ^[5]. Hiệu quả giảm cân nếu có chỉ ở mức rất thấp, trong khi nguy cơ gánh chịu tác dụng phụ tim mạch lại hiện hữu khi dùng dài ngày [1, 6]. Do đó, người tiêu dùng không nên xem đây là giải pháp thay thế cho thói quen vận động và ăn uống khoa học ^[1].

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Dựa trên dữ liệu lâm sàng ghi nhận tình trạng tăng huyết áp và tăng nhịp tim, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và tránh tự ý sử dụng chiết xuất cam đắng ^[1]:

• Người mắc bệnh tim mạch, tiền sử nhồi máu cơ tim, rối loạn nhịp tim hoặc đang điều trị tăng huyết áp ^[1].
• Người có vấn đề về huyết áp dao động, bởi hoạt chất làm tăng cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương ^[1].
• Người đang sử dụng các chất kích thích khác như caffeine nồng độ cao trong thực phẩm bổ sung tập luyện [6, 7].
• Người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm chứa hoạt chất này.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Đối với những ai muốn kiểm soát cân nặng, việc phụ thuộc vào thực phẩm chức năng chứa chiết xuất cam đắng không phải là hướng đi tối ưu hay bền vững ^[1]. Nếu lựa chọn sử dụng các sản phẩm có p-synephrine, người dùng nên kiểm tra kỹ nhãn mác, chỉ chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được kiểm nghiệm nồng độ chuẩn ^[8]. Liều lượng p-synephrine từng được ghi nhận thử nghiệm ở người thường dao động từ 10 đến 53 mg/ngày và không nên tự ý dùng kéo dài liên tục ^[5].

Một chế độ ăn giảm calo kết hợp cùng hoạt động thể lực đều đặn vẫn là phương pháp khoa học, hiệu quả và an toàn nhất để giảm cân lâu dài ^[1]. Giảm cân bền vững đòi hỏi sự kiên trì thay đổi lối sống hơn là tìm kiếm giải pháp cấp tốc từ các chất kích thích chuyển hóa ^[1].