Nhiều người bệnh đái tháo đường truyền tai nhau kinh nghiệm dùng cây cam thảo nam để sắc nước uống hàng ngày với hy vọng kiểm soát đường huyết và thay thế thuốc tây. Đây là loại cây mọc hoang dại rất quen thuộc ở các vùng quê, xuất hiện nhiều ở bờ ruộng hay bãi đất trống.
Thực tế, cam thảo nam có chứa một số hoạt chất sinh học được ghi nhận tác dụng hỗ trợ hạ đường huyết trong các tài liệu y học cổ truyền và dược liệu [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện nay chủ yếu đến từ các chiết xuất phòng thí nghiệm hoặc kinh nghiệm dân gian, chưa đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định cây này có thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Cam thảo nam là cây gì trong y học dân gian?
Cam thảo nam còn được gọi với tên khác là cam thảo đất hay dã cam thảo, có tên khoa học là Scoparia dulcis L., thuộc họ Hoa mõm chó (Scrophulariaceae) [1]. Đây là loài thực vật nhiệt đới, thân thảo mọc thẳng đứng với chiều cao trung bình khoảng 30 đến 80 cm [1]. Phần thân dưới của cây nhẵn và có xu hướng hóa gỗ ở gốc, đi kèm phần rễ hình trụ to [1].
Loài cây này phân bố rất rộng rãi, mọc hoang ven các lối đi, bờ ruộng và các bãi đất hoang [1]. Lá cây mọc đối hoặc mọc vòng ba lá một, phiến lá hình mác hoặc hình trứng, phần nửa trên có ít răng cưa và bề mặt không có lông [1]. Cây ra hoa nhỏ màu trắng ở nách lá và tạo quả nang nhỏ chứa nhiều hạt vào khoảng tháng 5 đến tháng 7 hàng năm [1].
Trong y học cổ truyền, toàn bộ cây bao gồm thân, lá và rễ đều được thu hái làm thuốc [1]. Người dân thường thu hái toàn cây vào mùa xuân và mùa hè, sau đó rửa sạch đất cát, thái nhỏ để dùng tươi hoặc phơi sấy khô dùng dần [1]. Cây có tính năng kiện tỳ, nhuận phế, thanh nhiệt, giải độc và lợi tiểu [1].
Bên cạnh công dụng trị cảm cúm, ho khan, ho có đờm, lỵ trực tràng hay phù thũng, cam thảo nam từ lâu đã được nhân dân dùng thay thế vị cam thảo bắc hoặc dùng trong các bài thuốc hỗ trợ người mắc chứng tiêu khát, tức bệnh đái tháo đường ngày nay [1].
Hoạt chất amellin và cơ chế ghi nhận trên đường huyết
Sự chú ý của giới nghiên cứu đối với cam thảo nam bắt nguồn từ các thành phần hóa học đặc biệt bên trong cây. Theo các tài liệu dược học, cây chứa alkaloid, một chất đắng, nhiều acid silicic và một hợp chất đáng chú ý có tên gọi là amellin [1].
Phần cây trên mặt đất còn chứa chất dầu sền sệt với các thành phần như dulciol, scopariol, (+) mannitol và glucose [1]. Phần rễ chứa (+) mannitol, tanin, alkaloid, một hợp chất triterpen; trong khi vỏ rễ chứa hexcoxinol, beta-sitosterol và (+) mannitol [1].
Trong số các thành phần trên, hoạt chất amellin được ghi nhận là một chất có đặc tính chống bệnh đái đường [1]. Khi sử dụng bằng đường uống, amellin có tác dụng làm giảm lượng đường trong máu và làm thuyên giảm các triệu chứng điển hình của bệnh đái tháo đường [1]. Hoạt chất này cũng được báo cáo là giúp tăng lượng hồng cầu trong máu [1].
Cơ chế sinh học được ghi nhận của amellin còn liên quan đến quá trình chuyển hóa các chất dinh dưỡng trong cơ thể [1]. Hoạt chất này ngăn cản sự tiêu hao mô không mong muốn, từ đó giúp cơ thể sử dụng và tiêu thụ nguồn protein từ chế độ ăn uống một cách tốt hơn [1]. Đồng thời, amellin thúc đẩy giảm tích lũy mỡ trong các mô mỡ và hỗ trợ quá trình hàn gắn, làm mau lành các tổn thương ngoài da [1].
Chính nhờ những đặc tính chuyển hóa này, amellin trong cam thảo nam từng được nghiên cứu định hướng nhằm hỗ trợ điều trị đái tháo đường, cải thiện tình trạng thiếu máu, giảm tình trạng xuất hiện albumin hoặc ceton trong nước tiểu, hạn chế biến chứng viêm võng mạc và giúp phục hồi vết thương chậm lành ở bệnh nhân đái tháo đường [1].
Bằng chứng khoa học: Giữa phòng thí nghiệm và thực tế điều trị
Mặc dù các tài liệu dược liệu ghi nhận tiềm năng lớn của amellin đối với việc kiểm soát đường huyết, người bệnh cần nhìn nhận rõ khoảng cách giữa các nghiên cứu chiết xuất và việc sử dụng cây thuốc thô [1].
Đa phần các dữ liệu về tác dụng sinh học của amellin hay các diterpenoid như scoparic acid trong cây cam thảo nam bắt nguồn từ các nghiên cứu chiết tách hoạt chất tinh khiết trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật thí nghiệm. Việc ghi nhận hoạt chất giúp hạ đường huyết và cải thiện biến chứng đái tháo đường trong tài liệu là cơ sở khoa học quan trọng [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chưa trải qua các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người theo tiêu chuẩn y học hiện đại.
Khi một bệnh nhân tự ý hái cây cam thảo nam về đun sắc, thành phần nước uống thu được là hỗn hợp thô gồm rất nhiều chất khác nhau chứ không phải hoạt chất amellin tinh khiết được chuẩn hóa [1]. Hàm lượng amellin tự nhiên trong từng cá thể cây có thể biến thiên rất lớn tùy thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng, thời tiết, mùa vụ thu hái và cách thức phơi sấy bảo quản [1].
Do đó, việc uống nước sắc cam thảo nam không thể đảm bảo một liều lượng hoạt chất đồng nhất và chuẩn xác. Điều này khiến hiệu quả hạ đường huyết ở từng cá nhân không đồng đều, thậm chí tiềm ẩn rủi ro nếu người bệnh tự ý dựa vào thảo dược này để thay thế các loại thuốc kiểm soát đường huyết đã được bác sĩ chỉ định.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cam thảo nam
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cam thảo nam như một phương thuốc có thể "chữa dứt điểm" bệnh đái tháo đường. Đái tháo đường là bệnh lý rối loạn chuyển hóa mạn tính, đòi hỏi việc kiểm soát lâu dài thông qua chế độ ăn uống, tập luyện và dùng thuốc hạ đường huyết theo đơn. Cam thảo nam và hoạt chất amellin chỉ mang tính hỗ trợ kiểm soát đường huyết và triệu chứng, không có khả năng đảo ngược hoàn toàn bệnh lý [1].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều càng tốt. Cây cam thảo nam có tính giải độc, thanh nhiệt và lợi tiểu [1]. Việc lạm dụng nước sắc đặc trong thời gian dài có thể làm thay đổi cân bằng nước và điện giải trong cơ thể do tác dụng lợi tiểu quá mức [1].
Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn cam thảo nam với cam thảo bắc (Glycyrrhiza glabra). Dù cùng mang tên cam thảo do có vị ngọt nhẹ và có thể dùng thay thế trong một số bài thuốc thanh nhiệt giải độc đơn giản, đây là hai loài thực vật hoàn toàn khác nhau về họ thực vật, thành phần hóa học và tác dụng dược lý [1]. Người bệnh không nên dùng lẫn lộn đơn thuốc giữa hai loại thảo dược này.
Ai cần thận trọng khi sử dụng cam thảo nam?
Bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Việc kết hợp uống nước cam thảo nam đậm đặc cùng lúc với thuốc điều trị có thể dẫn đến hiện tượng cộng gộp tác dụng, làm đường huyết tụt xuống mức quá thấp (hạ đường huyết đột ngột). Tình trạng này rất nguy hiểm nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.
Người có chức năng thận suy giảm hoặc đang gặp các vấn đề về rối loạn điện giải cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Do cam thảo nam có đặc tính lợi tiểu và chứa một số khoáng chất cũng như acid silicic, việc sử dụng không kiểm soát có thể gây thêm áp lực lên hệ thống bài tiết của thận [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc từ cam thảo nam khi chưa có chỉ định của thầy thuốc chuyên khoa. Mặc dù là cây cỏ tự nhiên, các dữ liệu về độ an toàn tuyệt đối của dược liệu này trên phụ nữ có thai vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ theo chuẩn mực an toàn dược phẩm.
Người có thể trạng hư hàn, hay bị lạnh bụng, tiêu chảy mạn tính cũng nên hạn chế dùng nhiều, vì dược liệu này có tính thanh nhiệt, giải độc và nhuận phế, có thể làm tăng cảm giác đầy bụng hoặc đi ngoài phân lỏng nếu dùng quá liều [1].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý
Nếu muốn sử dụng cam thảo nam như một biện pháp hỗ trợ thanh nhiệt và hỗ trợ sức khỏe, người bệnh cần tuân thủ đúng liều lượng được khuyến cáo trong các tài liệu chuyên môn. Theo giáo trình dược liệu, liều dùng hàng ngày của cam thảo đất thường là 8 đến 12 gam dưới dạng khô (hoặc khoảng 20 đến 40 gam cây tươi) [1].
Cách chế biến truyền thống là thu hái toàn cây vào mùa xuân hoặc mùa hè, rửa thật sạch đất cát [1]. Người dùng có thể thái nhỏ rồi dùng tươi, hoặc phơi và sấy khô để bảo quản nơi khô ráo dùng dần [1]. Tùy mục đích, cây có thể để tươi sắc uống hoặc sao thơm trước khi dùng để giảm bớt tính hàn [1].
Khi dùng hỗ trợ đường huyết, người bệnh có thể sắc cây khô với nước sạch, chia làm 2 đến 3 lần uống trong ngày, dùng sau bữa ăn để tránh gây cồn cào dạ dày. Nước sắc chỉ nên dùng trong ngày, không để qua đêm vì dễ bị ôi thiu hoặc lên men vi sinh vật.
Đặc biệt, việc sử dụng dược liệu phải song hành với việc tự đo và theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ tại nhà. Nếu phát hiện đường huyết dao động bất thường hoặc cơ thể xuất hiện các dấu hiệu chóng mặt, vã mồ hôi do tụt đường huyết, cần ngưng dùng ngay và liên hệ với cơ sở y tế.
Cam thảo nam là cây thuốc quý trong kho tàng dược liệu dân tộc với hoạt chất amellin giàu tiềm năng sinh học [1]. Dù vậy, người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không tự ý bỏ thuốc tây y hay coi thảo dược này là thần dược điều trị đái tháo đường. Việc phối hợp lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ và tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa vẫn là nguyên tắc cốt lõi để sống khỏe cùng căn bệnh này.
