Nhiều người thường nghĩ sỏi thận chỉ xuất hiện do uống ít nước, nhịn tiểu hoặc ăn quá nhiều đồ mặn. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng những áp lực dồn dập từ công việc, cuộc sống và trạng thái căng thẳng kéo dài cũng có thể tác động tiêu cực đến hệ tiết niệu.

Câu trả lời ngắn gọn: Căng thẳng thần kinh mạn tính không trực tiếp tạo ra tinh thể sỏi, nhưng sự tăng tiết hormone cortisol và các biến đổi nội tiết đi kèm có thể làm rối loạn chuyển hóa khoáng chất, gia tăng bài tiết canxi trong nước tiểu và thúc đẩy nguy cơ tạo sỏi, đặc biệt là sỏi canxi oxalat tái phát [1].

Căng thẳng kích hoạt hệ thần kinh và làm tăng cortisol ra sao?

Khi cơ thể đối mặt với trạng thái căng thẳng kéo dài (stress mạn tính), trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA) sẽ liên tục bị kích hoạt quá mức [2], [3]. Trục nội tiết này chịu trách nhiệm điều hòa quá trình tổng hợp và giải phóng glucocorticoid nội sinh, trong đó cortisol là hormone hoạt động chính ở người [2].

Ở trạng thái sinh lý bình thường, cortisol dao động theo nhịp ngày đêm và được kiểm soát bằng cơ chế điều hòa ngược [2]. Tuy nhiên, tình trạng căng thẳng kéo dài và các phản ứng viêm mạn tính có thể làm rối loạn chu trình này, thúc đẩy sự tiết cortisol qua trục HPA và làm khuếch đại các tín hiệu glucocorticoid tại mô [2]. Tình trạng này dẫn đến hiện tượng cường cortisol cận lâm sàng, làm mất đi sự suy giảm nồng độ cortisol tự nhiên vào ban ngày và cản trở quá trình đào thải chuyển hóa của cơ thể [2].

Không chỉ dừng lại ở các phản ứng tâm lý, nồng độ cortisol bất thường còn làm biến đổi nhiều mặt trong hệ thống tâm thần - thần kinh - nội tiết - miễn dịch (PNEI) [3]. Khi nồng độ hormone này duy trì ở mức cao, các rối loạn về chuyển hóa, miễn dịch và chức năng mạch máu bắt đầu xuất hiện, tạo tiền đề bất lợi cho nhiều cơ quan, bao gồm cả thận [2], [3].

Cortisol và các biến đổi chuyển hóa khoáng chất ở thận

Sỏi thận, đặc biệt là sỏi canxi oxalat - loại sỏi phổ biến nhất, hình thành do sự bão hòa quá mức của các chất hòa tan trong nước tiểu cùng nhiều rối loạn chuyển hóa khác [4]. Trong cơ chế này, nồng độ cortisol máu gia tăng có mối liên hệ mật thiết với những biến đổi bất thường về hóa sinh trong hệ bài tiết [1].

Khi cơ thể bị stress mạn tính dẫn đến tăng cortisol, người bệnh thường đối mặt với tình trạng tăng bài tiết canxi vào nước tiểu (hypercalciuria) [1]. Nước tiểu dư thừa canxi kết hợp với oxalat sẽ thúc đẩy quá trình kết tinh và hình thành sỏi canxi oxalat [4], [5]. Đồng thời, tình trạng stress mạn tính còn liên quan đến việc gia tăng axit uric trong máu và rối loạn chuyển hóa glucose [1]. Những biến đổi này làm biến đổi môi trường sinh hóa nước tiểu, khiến nồng độ pH thay đổi và tạo điều kiện tối ưu để các hạt vi tinh thể lắng đọng [5].

Ngoài ra, sỏi thận không còn được coi là bệnh lý cô lập ở đường tiết niệu mà được xem như một bệnh lý mang tính hệ thống, gắn liền với hội chứng chuyển hóa, béo phì, đái tháo đường và tăng huyết áp [6], [7]. Khi căng thẳng mạn tính làm bùng phát các rối loạn chuyển hóa này, nguy cơ tích tụ nồng độ oxalat, axit uric và canxi trong nước tiểu càng tăng lên rõ rệt [5].

Nghiên cứu nói gì về mối liên hệ giữa stress và sỏi thận?

Bằng chứng thực nghiệm lâm sàng đã chỉ ra mối liên quan rõ nét giữa mức độ căng thẳng tâm lý mạn tính và nguy cơ tái phát sỏi canxi oxalat [1].

Một nghiên cứu bệnh chứng được thực hiện trong khoảng thời gian 20 tháng với tổng số 128 bệnh nhân mắc sỏi canxi oxalat vừa trải qua cơn sỏi trong vòng dưới 3 tháng [1]. Nhóm đối tượng này được chia thành 31 bệnh nhân mới bị sỏi lần đầu và 33 bệnh nhân bị sỏi tái phát [1]. Các nhà nghiên cứu đã đánh giá các khía cạnh căng thẳng mạn tính bằng bảng câu hỏi chuẩn hóa (đo lường các sự kiện biến cố căng thẳng trong cuộc sống, nhận thức stress, lo âu, trầm cảm, kiệt sức và mức độ hài lòng cuộc sống), đồng thời xét nghiệm máu và nước tiểu để phân tích nồng độ cortisol và thành phần hóa sinh [1].

Kết quả cho thấy số lượng biến cố căng thẳng trong cuộc sống (p < 0,001) và cường độ căng thẳng nhận thức (p < 0,001) ở nhóm bệnh nhân tái phát sỏi cao hơn rõ rệt so với nhóm mới bị sỏi lần đầu [1]. Đi kèm với đó, nhóm tái phát sỏi có nồng độ cortisol trong máu cao hơn (p = 0,01), nồng độ canxi trong nước tiểu cao hơn (p = 0,01), đồng thời nồng độ axit uric (p = 0,02) và glucose (p = 0,08) cũng cao hơn nhóm chỉ mắc bệnh lần đầu [1]. Ngoài ra, nhóm tái phát sỏi còn có tỷ lệ mắc hội chứng chuyển hóa thường xuyên hơn (p = 0,07) và mức sống kinh tế thấp hơn (p = 0,02) [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng căng thẳng mạn tính qua các biến cố đời sống có mối tương quan trực tiếp với biến đổi nồng độ chất trong máu, nước tiểu và rối loạn chuyển hóa, qua đó liên quan trực tiếp đến nguy cơ tái phát sỏi canxi oxalat [1].

Dù vậy, nghiên cứu này cũng có giới hạn nhất định: không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm bệnh và nhóm chứng trên các bảng điểm đánh giá lo âu hay trầm cảm nói chung, đồng thời quy mô mẫu nghiên cứu gồm 128 người tham gia [1]. Cần thêm các thử nghiệm đa trung tâm dài hạn để xác lập cơ chế chi tiết hơn giữa từng dạng căng thẳng tâm lý và sự hình thành sỏi thận.

Vòng xoắn stress, phản ứng viêm và tổn thương thận mạn

Mối liên hệ giữa stress và các bệnh lý thận còn mở rộng sang cơ chế viêm và stress oxy hóa. Sự gia tăng quá mức cortisol do kích hoạt trục HPA trường diễn có mối quan hệ chặt chẽ với stress oxy hóa và tình trạng viêm mạn tính cấp độ thấp [3]. Các chất trung gian tiền viêm như yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha), interleukin-1 beta (IL-1beta), interleukin-6 (IL-6) và các dấu ấn stress oxy hóa gia tăng làm thúc đẩy tổn thương thận [3].

Đặc biệt, sự xuất hiện của các tinh thể canxi oxalat kết hợp với stress oxy hóa sẽ kích hoạt thể viêm NLRP3 (NLRP3 inflammasome) [4]. Khi NLRP3 được kích hoạt, nó kích thích giải phóng các cytokine gây viêm IL-1beta và IL-18, gây trầm trọng thêm tổn thương thận và quá trình xơ hóa mô [4]. Tình trạng tạo sỏi tái phát nhiều lần góp phần tạo sẹo thận, tắc nghẽn đường tiểu, viêm mạn và dẫn tới bệnh thận mạn tính (CKD) [4], [6]. Đến lượt mình, bản thân bệnh thận mạn tính lại làm rối loạn đào thải và chuyển hóa cortisol, làm nồng độ hormone này tiếp tục duy trì bất thường trong cơ thể, tạo nên một vòng luẩn quẩn bất lợi cho người bệnh [2].

Những hiểu lầm thường gặp về nguyên nhân sỏi thận

Nhiều người cho rằng sỏi thận đơn thuần chỉ xuất phát từ việc uống không đủ nước hay thói quen ăn mặn, và chỉ cần can thiệp ngoại khoa tán sỏi hoặc gắp sỏi là đã loại trừ hoàn toàn bệnh. Đây là quan điểm chưa đầy đủ, bởi sỏi thận là một bệnh lý có liên quan mật thiết với các rối loạn toàn thân như hội chứng chuyển hóa, tăng huyết áp, béo phì và đái tháo đường [6], [7]. Nếu chỉ tập trung vào việc giải phóng tắc nghẽn đường tiểu mà bỏ qua các yếu tố nội tiết, lối sống và rối loạn chuyển hóa thì nguy cơ sỏi tái tạo là rất cao [6], [7].

Một hiểu lầm khác là căng thẳng chỉ ảnh hưởng đến tâm lý hoặc dạ dày chứ không thể tác động đến chức năng thận. Trên thực tế, stress mạn tính kích thích các phản ứng nội tiết thần kinh, đẩy lượng cortisol máu lên cao, từ đó thúc đẩy tăng canxi niệu, tăng axit uric và rối loạn chuyển hóa đường [1]. Căng thẳng tâm lý dài ngày chính là một yếu tố thúc đẩy âm thầm làm tăng khả năng tái phát sỏi ở những người có cơ địa nguy cơ [1].

Ai nên thận trọng?

Những nhóm người dưới đây cần đặc biệt lưu tâm đến việc kiểm soát căng thẳng và sức khỏe chuyển hóa của hệ tiết niệu:

  • Người có tiền sử đã từng mắc sỏi canxi oxalat hoặc đã phải can thiệp điều trị sỏi nhiều lần [1].
  • Người đang mắc hội chứng chuyển hóa, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu hoặc béo phì [6], [5].
  • Bệnh nhân có bệnh thận mạn tính kèm theo rối loạn chuyển hóa cortisol hoặc stress mạn tính kéo dài [2], [3].
  • Những người thường xuyên đối mặt với các biến cố gây căng thẳng tâm lý lớn trong công việc và cuộc sống [1].

Người thuộc các nhóm trên không nên tự ý dùng các loại thực phẩm chức năng hoặc thuốc không rõ nguồn gốc. Khi có các dấu hiệu bất thường về hệ tiết niệu, cần đến cơ sở y tế để được khám chuyển hóa và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Gợi ý kiểm soát căng thẳng và phòng ngừa sỏi thận hiệu quả

Để bảo vệ chức năng thận và giảm thiểu nguy cơ hình thành tinh thể khoáng chất, việc duy trì lối sống lành mạnh kết hợp cân bằng tâm lý là hết sức cần thiết:

  • Điều hòa căng thẳng tâm lý: Áp dụng các phương pháp giảm áp lực thường nhật như nghỉ ngơi hợp lý, tập thể dục vừa sức, duy trì nhịp sinh hoạt ổn định để hạn chế sự kích hoạt kéo dài của trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận [2], [3].
  • Duy trì thói quen uống đủ nước: Cung cấp đủ nước hàng ngày giúp giảm độ bão hòa quá mức của các chất hòa tan trong nước tiểu, cản trở sự kết tinh của canxi và oxalat [4].
  • Kiểm soát chế độ ăn uống: Hạn chế ăn quá nhiều protein động vật vì lượng đạm cao có thể làm tăng bài tiết canxi và nguy cơ sỏi [4]. Đảm bảo cân bằng dinh dưỡng, hạn chế đồ ăn quá nhiều đường và muối để tránh kích thích hội chứng chuyển hóa [6], [5].
  • Đánh giá chuyển hóa toàn diện: Đối với người có nguy cơ cao hoặc từng bị sỏi, nên chủ động xét nghiệm nước tiểu, kiểm tra đường huyết, axit uric và huyết áp định kỳ để phát hiện sớm các bất thường chuyển hóa [1], [6], [7].

Căng thẳng kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến tinh thần mà còn tác động trực tiếp đến hệ nội tiết, làm gia tăng cortisol và gây biến đổi các khoáng chất cấu thành sỏi thận [1]. Kiểm soát tốt áp lực cuộc sống kết hợp với chế độ ăn uống khoa học và khám định kỳ là biện pháp toàn diện giúp bảo vệ đường tiết niệu và sức khỏe lâu dài.