Chạy hạn công việc cuối năm, thức khuya giải quyết dự án hoặc lo âu chuyện gia đình khiến nhiều người bỗng dưng ôm bụng quặn thắt. Cơn đau rát vùng thượng vị xuất hiện dồn dập dù bạn không hề bỏ bữa hay ăn đồ chua cay.
Thực tế, căng thẳng thần kinh trực tiếp gây viêm loét và đau dạ dày thông qua hệ thống kết nối mang tên trục não - ruột [1]. Khi tâm lý bất ổn, não bộ phát tín hiệu làm tăng tiết axit, giảm lớp màng bảo vệ và kích hoạt phản ứng viêm ngay tại niêm mạc dạ dày [2].
Đường dây nóng kết nối cảm xúc và dạ dày
Cơ thể tồn tại mạng lưới giao tiếp hai chiều liên tục giữa trung khu thần kinh và hệ tiêu hóa, gọi là trục não - ruột [3]. Mạng lưới này vận hành thông qua hệ thần kinh tự chủ và hệ thống nội tiết hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA) [3].
Khi bạn đối mặt áp lực, các vùng não xử lý cảm xúc như hệ viền, bao gồm hạch hạnh nhân, vỏ não và hồi hải mã, lập tức bị kích hoạt [1]. Từ đây, não gửi thông điệp thần kinh, nội tiết và tuần hoàn xuống thẳng đường tiêu hóa [4]. Một nghiên cứu công bố năm 1991 chỉ ra các tổn thương dạ dày do căng thẳng thực chất là sự kiện "do não điều khiển", truyền tải qua các nhánh thần kinh và chất dẫn truyền phức tạp [5].
Cortisol và axit tấn công niêm mạc thế nào?
Khi trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận bị kích thích bởi áp lực tâm lý, cơ thể giải phóng yếu tố giải phóng corticotropin (CRF) và làm tăng nồng độ hormone căng thẳng cortisol cùng nhóm glucocorticoid [4]. Quá trình này đồng thời kích hoạt tế bào mast tại niêm mạc và sản sinh hàng loạt chất gây viêm như TNF-alpha, interleukin-8, interleukin-1beta, interleukin-6 [4].
Tại dạ dày, chuỗi tín hiệu căng thẳng làm thay đổi toàn diện sinh lý tiêu hóa [2]. Dạ dày tăng tiết dịch vị axit và enzyme tiêu hóa pepsin, nhưng lại giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng niêm mạc và giảm tiết bicarbonate (HCO3-) vốn dùng để trung hòa axit [2]. Sự mất cân bằng này dẫn đến hiện tượng axit khuếch tán ngược, làm chậm quá trình tăng sinh và phục hồi của các tế bào niêm mạc bị tổn thương [2].
Hàng rào bảo vệ đường tiêu hóa cũng bị suy yếu do các liên kết chặt giữa các tế bào bị nới lỏng, làm tăng tính thấm thành ruột [4]. Vi khuẩn và các kháng nguyên dễ dàng xâm nhập qua lớp biểu mô vào sâu bên trong mô, kích hoạt phản ứng viêm nhiễm nặng nề hơn [6].
Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu
Mối liên hệ giữa áp lực tâm lý và tổn thương dạ dày đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu đa dạng. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 (Kangbuk Samsung Health Study) phân tích tác động của việc làm việc nhiều giờ đối với bệnh viêm dạ dày qua nội soi [2]. Nhóm tác giả ghi nhận thời gian làm việc kéo dài đóng vai trò như tác nhân gây căng thẳng trực tiếp lẫn gián tiếp, làm biến đổi sinh lý dạ dày thông qua trục não - ruột và dẫn đến viêm loét dạ dày tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản [2].
Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cung cấp cái nhìn chi tiết hơn về cơ chế sinh học bên dưới lớp niêm mạc [2]. Trên mô hình chuột nhắt C57BL/6, căng thẳng tâm lý kéo dài trực tiếp gây viêm và bào mòn niêm mạc dạ dày ngay cả khi không có sự hiện diện của vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) [2]. Một thí nghiệm khác trên chuột nhắt BALB/c cho thấy căng thẳng làm sản sinh quá mức hormone glucocorticoid, từ đó tạo điều kiện cho vi khuẩn H. pylori xâm nhập và định cư mạnh mẽ hơn tại niêm mạc dạ dày [2].
Ở mô hình chuột cống, áp lực tâm lý làm tăng tiết axit dạ dày và pepsin thông qua việc tăng nồng độ oxit nitric (NO) trong mô dạ dày, đồng thời sự hoạt động quá mức của hệ thần kinh phó giao cảm được xác định là nguyên nhân hàng đầu gây tổn thương niêm mạc [2]. Một nghiên cứu tổng quan năm 2008 trên các mô hình động vật bị bất động, tổn thương nhiệt hoặc tách mẹ sớm cũng khẳng định căng thẳng làm thay đổi nhu động ruột, rối loạn bài tiết ion và hợp đồng tác dụng với thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) để gây bệnh tiêu hóa [6].
Về mặt nội tiết, một tổng quan hệ thống công bố năm 2016 phân tích 71 bài báo khoa học (trong đó có 11 công trình của nhóm tác giả Filaretova) đã làm rõ vai trò hai mặt của hormone glucocorticoid [3]. Kết quả chỉ ra ở giai đoạn đầu, việc kích hoạt trục HPA và tiết glucocorticoid thực chất mang tính sinh lý nhằm bảo vệ dạ dày chống lại tác nhân gây hại [3]. Tuy nhiên, khi tình trạng căng thẳng và tác động của hormone kéo dài, hiệu ứng bảo vệ ban đầu sẽ chuyển hóa thành tác nhân thúc đẩy loét dạ dày [3].
Gần đây hơn, một nghiên cứu công bố năm 2024 phát hiện thêm nhánh chuyển hóa từ não xuống ruột thông qua hệ vi sinh vật [7]. Căng thẳng tâm lý kích thích thần kinh giao cảm, làm gia tăng vi khuẩn đường ruột Lactobacillus murinus và tăng sản xuất chất chuyển hóa indole-3-acetate (IAA) [7]. Chất IAA này phá vỡ năng lượng ty thể của tế bào gốc đường ruột, ngăn cản quá trình biệt hóa thành các tế bào tiết bảo vệ niêm mạc; nồng độ IAA trong phân cũng được xác nhận cao hơn ở những bệnh nhân có tình trạng căng thẳng tinh thần [7].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có giúp y học nhìn nhận viêm loét dạ dày do căng thẳng không đơn thuần là bệnh tại chỗ mà là rối loạn toàn thân có sự tham gia của não bộ, hệ miễn dịch và hệ vi sinh [1]. Việc hiểu rõ vai trò của stress oxy hóa, oxit nitric và các chất dẫn truyền thần kinh mở ra hướng tiếp cận mới bằng các chất chống oxy hóa hoặc thảo dược có tính thích nghi (adaptogen) để bảo vệ tế bào dạ dày [1].
Tuy vậy, phần lớn bằng chứng chi tiết về cơ chế phân tử và tế bào hiện nay được rút ra từ các mô hình thực nghiệm trên động vật như chuột nhắt và chuột cống [2]. Các nhà khoa học thừa nhận cơ chế chính xác chuyển tải căng thẳng tâm lý thành tổn thương biểu mô ở người vẫn chưa được khám phá trọn vẹn [7].
Ngoài ra, việc điều trị bằng thuốc nhắm vào các yếu tố tại dạ dày hiện chưa mang lại kết quả đồng nhất do bệnh lý này có nhiều mục tiêu tác động phức tạp [1]. Sự kết nối giữa chuyên ngành thần kinh tiêu hóa và nội tiết thần kinh tâm thần trong thực hành lâm sàng vẫn còn lỏng lẻo, đòi hỏi thêm nhiều nghiên cứu liên ngành trong tương lai [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi đau dạ dày do stress
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần uống thuốc trung hòa axit hoặc thuốc bọc niêm mạc là giải quyết dứt điểm cơn đau. Nghiên cứu từ năm 1991 đã nhấn mạnh các tổn thương dạ dày do stress được điều khiển từ não bộ, do đó việc can thiệp vào hệ thần kinh trung ương đôi khi mang lại hiệu quả quản lý tốt hơn là chỉ xử lý các yếu tố tại chỗ ở dạ dày [5].
Sai lầm thứ hai là đổ lỗi hoàn toàn cho vi khuẩn H. pylori mỗi khi có kết quả nội soi viêm dạ dày. Thực tế chứng minh căng thẳng tâm lý kéo dài hoàn toàn có thể tự gây viêm và ăn mòn niêm mạc độc lập với vi khuẩn H. pylori, hoặc đóng vai trò làm trầm trọng thêm tình trạng nhiễm khuẩn sẵn có [2].
Nhiều người cũng lầm tưởng hormone căng thẳng cortisol luôn có hại ngay từ phút đầu tiên. Như phân tích từ 71 nghiên cứu năm 2016, phản ứng tiết glucocorticoid ban đầu là cơ chế tự vệ tự nhiên giúp bảo vệ niêm mạc, và chỉ trở nên gây hại khi bạn để bản thân chìm trong áp lực kéo dài liên tục [3].
Ai nên thận trọng trước các cơn đau dạ dày?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là người thường xuyên làm việc quá giờ, chịu áp lực công việc cường độ cao khiến cơ thể mệt mỏi tích tụ [2]. Tiếp theo là những người đang nhiễm vi khuẩn H. pylori hoặc đang phải sử dụng thuốc giảm đau, kháng viêm nhóm NSAID, bởi căng thẳng sẽ cộng hưởng với các yếu tố này làm bùng phát loét dạ dày nhanh hơn [6].
Người có tiền sử mắc các bệnh lý tiêu hóa mạn tính như hội chứng ruột kích thích (IBS), chứng khó tiêu chức năng, bệnh viêm ruột (bao gồm viêm loét đại tràng và bệnh Crohn) hoặc trào ngược dạ dày thực quản cũng rất nhạy cảm với biến động tâm lý [8]. Khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày, người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc hay đổi phác đồ mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
Áp dụng thực tế để bảo vệ dạ dày khi áp lực
Để cắt đứt luồng tín hiệu gây hại từ trục não - ruột, việc kiểm soát thời gian làm việc là bước tiên quyết. Bạn cần giới hạn giờ làm việc hợp lý, xen kẽ các khoảng nghỉ ngắn trong ngày để ngăn chặn tình trạng căng thẳng chuyển từ cấp tính sang mạn tính [2]. Các phương pháp điều trị không dùng thuốc nhắm vào cơ chế giảm căng thẳng trung ương và ngoại vi như tập thở sâu, thư giãn cơ bắp hoặc thiền định nên được thực hiện đều đặn mỗi tối [8].
Về chế độ sinh hoạt, cần duy trì bữa ăn đúng giờ với thực phẩm mềm, dễ tiêu hóa để giảm gánh nặng tiết axit và pepsin cho dạ dày [2]. Tăng cường các thực phẩm giàu chất chống oxy hóa từ rau xanh, trái cây tươi giúp hỗ trợ niêm mạc chống lại quá trình stress oxy hóa do căng thẳng gây ra [1]. Hạn chế tối đa việc tự ý dùng thuốc giảm đau NSAID khi đang trong giai đoạn khủng hoảng tinh thần để tránh tác động hiệp đồng gây thủng hoặc loét niêm mạc [6].
Đau dạ dày do căng thẳng là tín hiệu báo động đỏ cho thấy cả tâm trí lẫn hệ tiêu hóa đang bị quá tải. Thay vì chỉ tìm cách dập tắt triệu chứng đau rát tạm thời bằng thuốc, việc cân bằng lại nhịp sống, giải tỏa áp lực tâm lý và thăm khám bác sĩ kịp thời mới là chìa khóa bảo vệ niêm mạc dạ dày bền vững.