Nhiều phụ huynh và học sinh tìm kiếm các chế độ ăn uống lành mạnh với hy vọng cải thiện khả năng tập trung và nâng cao điểm số trong các kỳ thi quan trọng. Trong đó, chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension), vốn được thiết kế để kiểm soát huyết áp, thường được đồn đoán là có thể giúp tăng cường trí thông minh. Liệu các bằng chứng khoa học hiện tại có thực sự ủng hộ kỳ vọng này?

Câu trả lời ngắn gọn là chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy chế độ ăn DASH giúp cải thiện điểm thi hay nâng cao kết quả học tập ở học sinh. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu được thực hiện trên người trưởng thành, người thừa cân có bệnh lý tim mạch hoặc người cao tuổi nhằm theo dõi tình trạng suy giảm nhận thức theo thời gian, chứ chưa từng đánh giá trên lứa tuổi học sinh hay môi trường học đường.

Cơ chế tác động tiềm năng của chế độ DASH lên não bộ

Chế độ ăn DASH tập trung vào việc tiêu thụ nhiều rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và sản phẩm từ sữa ít béo, đồng thời cắt giảm muối, chất béo bão hòa và đồ ngọt [1]. Các nhà khoa học giả thuyết rằng chế độ dinh dưỡng lành mạnh này có thể hỗ trợ não bộ gián tiếp thông qua việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch như huyết áp cao [2].

Một số giả thuyết cơ chế được đưa ra bao gồm khả năng hỗ trợ cải thiện lưu lượng tuần hoàn máu lên não, tăng cường các yếu tố dinh dưỡng thần kinh hỗ trợ dẫn truyền, kích thích sinh thần kinh tại vùng hải mã và duy trì tính mềm dẻo của não bộ [2]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu trong thử nghiệm ENLIGHTEN nhấn mạnh rằng những cơ chế về lưu lượng máu não và thể tích não này thường gắn liền rõ rệt nhất với việc rèn luyện thể lực nhịp điệu kết hợp dinh dưỡng, thay vì chỉ do chế độ ăn đơn lẻ mang lại [2].

Bằng chứng khoa học trên người trưởng thành nói gì?

Bằng chứng thực nghiệm trực tiếp về tác động nhận thức của chế độ DASH còn rất khiêm tốn và cho kết quả trái chiều [1], [3]. Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 4 tháng trên 124 người trưởng thành tại Mỹ, nhóm áp dụng DASH đơn thuần chỉ cải thiện tốc độ tâm thần vận động (p = 0,036) [4]. Đáng chú ý, chế độ DASH đơn thuần không tạo ra sự cải thiện nào đối với trí nhớ, khả năng học tập hay chức năng điều hành; những cải thiện này chỉ xuất hiện khi chế độ DASH được kết hợp cùng chương trình kiểm soát cân nặng (p = 0,008) [4].

Thử nghiệm can thiệp ENLIGHTEN theo dõi trong 1 năm cũng ghi nhận rằng yếu tố can thiệp DASH đơn lẻ không đạt ý nghĩa thống kê trong việc cải thiện chức năng điều hành nhận thức [2]. Hiệu quả cải thiện chức năng điều hành vượt trội chỉ đạt được khi người tham gia kết hợp đồng thời việc tập thể dục nhịp điệu với chế độ ăn DASH [2].

Ở các nghiên cứu quan sát dài hạn ở người trẻ tuổi bước vào tuổi trung niên, dữ liệu cũng không cho thấy lợi ích rõ rệt của riêng chế độ DASH. Nghiên cứu CARDIA theo dõi 2.621 người từ độ tuổi trung bình 25 đến khi 50-55 tuổi nhận thấy việc tuân thủ chế độ DASH không liên quan đến sự thay đổi hiệu suất nhận thức hoặc nguy cơ suy giảm nhận thức toàn cầu (tỷ số chênh OR = 0,89; khoảng tin cậy 95%: 0,68 - 1,17) [5].

Các nghiên cứu trên người cao tuổi cho thấy điều gì?

Tại nhóm người lớn tuổi, kết quả giữa các đoàn hệ quan sát quy mô lớn có sự khác biệt đáng kể [6], [7], [3]. Nghiên cứu MESA trên 4.169 người trưởng thành đa sắc tộc cho thấy việc tuân thủ chế độ ăn DASH không có mối liên hệ tổng thể với hiệu suất nhận thức hay tốc độ suy giảm nhận thức trên các bài kiểm tra tiêu chuẩn [6]. Dù vậy, khi phân tích từng thành phần riêng lẻ, việc ăn nhiều hạt và đậu có liên quan đến điểm số bài kiểm tra CASI tốt hơn, còn tiêu thụ ngũ cốc nguyên hạt liên quan đến điểm số mã hóa và trí nhớ chữ số tốt hơn [6].

Trong Nghiên cứu Sức khỏe Y tá trên 16.144 phụ nữ từ 70 tuổi trở lên, những người tuân thủ DASH lâu dài có điểm nhận thức toàn cầu và trí nhớ ngôn ngữ ban đầu tốt hơn mức trung bình, tương đương với việc trẻ hơn 1 tuổi [8]. Tuy nhiên, việc tuân thủ chế độ này lại không tạo ra sự khác biệt nào đối với tốc độ suy giảm nhận thức của họ trong suốt 6 năm theo dõi tiếp theo [8].

Tại một số nghiên cứu quan sát khác ở Chicago và quận Cache, sự tuân thủ chế độ DASH có mối tương quan thuận với điểm nhận thức toàn diện và tốc độ suy giảm trí nhớ chậm hơn ở người già [1]. Dù vậy, các tổng quan y khoa nhấn mạnh hầu hết dữ liệu này đều là nghiên cứu quan sát dịch tễ, thiếu các thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt để xác lập quan hệ nhân quả chắc chắn [3].

Những hiểu lầm thường gặp về chế độ DASH và trí não

Nhiều người lầm tưởng rằng áp dụng chế độ ăn DASH sẽ giúp học sinh tập trung ngay lập tức hoặc ghi nhớ bài học tốt hơn để làm bài thi đạt điểm cao. Bằng chứng hiện nay cho thấy chế độ DASH không phải là phương pháp tăng cường trí nhớ cấp tốc, và nghiên cứu lâm sàng đã chỉ ra DASH đơn thuần không cải thiện khả năng học tập hay ghi nhớ [4].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần thay đổi khẩu phần ăn theo chuẩn DASH là đủ để tối ưu hóa hoạt động của não bộ. Dữ liệu can thiệp thực tế cho thấy các cải thiện về chức năng điều hành của não bộ chỉ xuất hiện rõ nét khi kết hợp can thiệp dinh dưỡng với vận động thể chất thường xuyên hoặc kiểm soát thể trọng [4], [2].

Những điều khoa học chưa thể trả lời

Các trích đoạn nghiên cứu hiện có bộc lộ nhiều khoảng trống kiến thức lớn mà y học chưa thể giải đáp:

  • Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào đánh giá tác động của chế độ DASH lên học sinh, sinh viên hoặc kết quả điểm số trong thi cử.
  • Chưa có dữ liệu về việc liệu chế độ ăn DASH có cải thiện lưu lượng máu não ở người trẻ tuổi khỏe mạnh hay không, vì các giả thuyết mạch máu hiện mới được thảo luận chủ yếu trên nhóm người có nguy cơ tim mạch hoặc người lớn tuổi [1], [2].
  • Chưa rõ liệu lợi ích quan sát được ở một số quần thể là do tổng thể chế độ DASH hay chỉ nhờ các nhóm thực phẩm riêng biệt như các loại hạt và ngũ cốc nguyên hạt [6].

Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ DASH?

Mặc dù chế độ DASH là mô hình ăn uống cân bằng gồm nhiều thực vật, việc áp dụng nguyên mẫu cho học sinh đang độ tuổi phát triển cần được cân nhắc kỹ lưỡng. Học sinh cần đủ năng lượng và dưỡng chất để phát triển thể chất; việc cắt giảm natri hoặc chất béo quá mức mà không có hướng dẫn chuyên môn có thể gây thiếu hụt năng lượng.

Những người có bệnh lý nền về thận, rối loạn chuyển hóa khoáng chất hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi lượng lớn kali, magie hoặc đạm thông qua thực phẩm chuẩn DASH.

Gợi ý áp dụng dinh dưỡng thực tế cho mùa thi

Thay vì kỳ vọng chế độ ăn DASH như một giải pháp thần kỳ giúp đạt điểm thi cao, học sinh nên xây dựng nền tảng sinh hoạt khoa học. Việc bổ sung các thực phẩm lành mạnh như ngũ cốc nguyên hạt, đậu và các loại hạt vào bữa ăn hàng ngày có thể hỗ trợ sức khỏe tổng thể [6].

Bên cạnh dinh dưỡng cân bằng, học sinh cần duy trì hoạt động thể chất đều đặn mỗi ngày, bởi bằng chứng khoa học cho thấy sự kết hợp giữa vận động thể lực và chế độ ăn lành mạnh mới là yếu tố đem lại lợi ích tốt nhất cho chức năng điều hành của não bộ [2]. Cuối cùng, việc ngủ đủ giấc và ôn tập hợp lý vẫn là những yếu tố quyết định hàng đầu đối với kết quả học tập.