Nhiều người thường trải qua những giai đoạn căng thẳng kéo dài từ áp lực công việc, biến cố gia đình hay gánh nặng tài chính, kèm theo mối lo liệu tình trạng này có tạo điều kiện cho tế bào ung thư khởi phát và lan rộng. Nỗi sợ hãi này không hoàn toàn vô căn cứ khi thực tế cho thấy tinh thần sa sút thường đi đôi với thể chất suy nhược. Tuy nhiên, liệu căng thẳng tâm lý có trực tiếp làm tăng sinh khối u ác tính hay không vẫn là câu hỏi cần cái nhìn đa chiều dựa trên cơ sở y học thực chứng.
Các nghiên cứu khoa học xác nhận rằng căng thẳng tâm lý kéo dài tác động mạnh mẽ đến hệ thống nội tiết và miễn dịch, từ đó tạo ra môi trường thuận lợi thúc đẩy khối u tiến triển [1]. Điểm mấu chốt nằm ở sự suy giảm chức năng của các tế bào diệt tự nhiên (tế bào NK) – "lá chắn" tiền tuyến chuyên nhận diện và tiêu diệt mầm mống ung thư [1], [2]. Dù không phải tác nhân trực tiếp gây đột biến tế bào như hóa chất độc hại, căng thẳng mạn tính đóng vai trò gián tiếp mở đường cho bệnh tật tiến triển nặng hơn [1], [2].
Trục thần kinh - nội tiết bị kích hoạt liên tục phá vỡ hệ thống miễn dịch
Khi đối mặt với căng thẳng kéo dài, cơ thể phản ứng thông qua trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA) và hệ thống thần kinh giao cảm - tủy thượng thận [3]. Tình trạng này khiến các hormone như cortisol, epinephrine và norepinephrine được giải phóng liên tục vào máu [4], [3]. Bình thường, glucocorticoid (như cortisol) có tác dụng chống viêm sinh lý, nhưng việc kích thích trục HPA mạn tính làm giảm độ nhạy của các vòng phản hồi tiêu cực, dẫn tới phản ứng viêm không kiểm soát [3].
Sự mất cân bằng trục HPA làm thay đổi cơ chế bảo vệ của tế bào bạch cầu [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nồng độ hormone stress tăng cao kéo dài làm chuyển dịch cân bằng đáp ứng miễn dịch từ loại Th1 (miễn dịch tế bào) sang loại Th2 (miễn dịch dịch thể) [1]. Hậu quả là sự biểu hiện của các cytokine Th1 quan trọng như IFN-gamma và IL-12 bị suy giảm, trong khi các cytokine Th2 gây viêm mạn tính như IL-4, IL-5, IL-6, IL-10 và IL-13 lại gia tăng [1]. Sự chuyển dịch này trực tiếp ức chế hoạt động tiêu diệt tế bào lạ của tế bào lympho T độc và tế bào diệt tự nhiên NK [1].
Tế bào NK: "Lá chắn" bảo vệ cơ thể bị tê liệt dưới nồng độ cortisol cao
Tế bào NK đóng vai trò quyết định trong việc giám sát miễn dịch nhằm phát hiện, cô lập và tiêu diệt các tế bào mang đột biến soma trước khi chúng kịp hình thành khối u [2], [6]. Khi cortisol và các hormone stress duy trì ở mức cao, hoạt tính gây ly giải tế bào của NK bị tổn hại nghiêm trọng [1], [4]. Không chỉ suy giảm số lượng trong mô đích, khả năng phát hiện mục tiêu của các chiến binh miễn dịch này cũng bị suy yếu [1], [4].
Ngoài việc làm tê liệt tế bào NK, hormone stress còn làm suy giảm các enzym gây chết tế bào tự nhiên như caspase-3, caspase-8, caspase-9 và protein BAD, khiến các tế bào ung thư không thể tự chết theo chương trình định sẵn [1]. Căng thẳng tâm lý và trầm cảm còn gắn liền với việc giảm khả năng tự sửa chữa DNA bị tổn thương [6]. Khi tế bào NK bị ức chế cùng lúc với việc sửa chữa DNA kém đi, các đột biến có điều kiện tích tụ và thúc đẩy sự mất ổn định của bộ gen [2], [6].
Căng thẳng kéo dài tạo điều kiện cho khối u phát triển và di căn
Bên cạnh việc làm suy sụp hệ thống phòng thủ miễn dịch, phản ứng stress còn tác động trực tiếp đến vi môi trường xung quanh khối u [1], [7]. Các nghiên cứu trên mô hình tế bào ghi nhận rằng các hormone sinh ra do stress làm gia tăng yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) [1]. VEGF là một chất thiết yếu kích thích quá trình hình thành mạng lưới mạch máu mới (angiogenesis), cung cấp oxy và dưỡng chất nuôi sống khối u [1], [7].
Mạng lưới vi mạch này đóng vai trò như những con đường cao tốc, hỗ trợ tế bào ác tính rời khỏi vị trí ban đầu để xâm lấn sang các cơ quan lân cận [1], [7]. Trên các mô hình động vật thí nghiệm, stress do bị cô lập xã hội đã làm giảm hoạt tính của tế bào NK tại lách [1]. Đáng chú ý, thời gian cần thiết để di căn diễn ra sau khi tiêm tế bào ung thư ở những con chuột bị stress ngắn hơn đáng kể so với nhóm đối chứng, đồng thời động vật bị stress cũng phản ứng kém hơn với hóa trị liệu [1].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về tác động thực tế trên người?
Mối liên hệ giữa phản ứng tâm lý và chức năng tế bào NK được thể hiện rất rõ qua các thử nghiệm trực tiếp trên cơ thể người [4]. Một nghiên cứu năm 1997 áp dụng thiết kế thử nghiệm phức hợp nội nhóm trên các tình nguyện viên nam có stress cuộc sống mạn tính (12 người) và không có stress mạn tính (11 người) [4]. Nhóm tác giả đã sử dụng bài tập tính nhẩm căng thẳng trong phòng thí nghiệm kéo dài 12 phút để so sánh với điều kiện kiểm soát xem video [4]. Kết quả cho thấy bài test tâm lý cấp tính làm tăng hormone epinephrine, norepinephrine, beta-endorphin, ACTH và cortisol [4]. Dù hai nhóm tương đương nhau ở thời điểm ban đầu, nhóm có stress mạn tính từ trước biểu hiện mức đỉnh epinephrine cao hơn, nồng độ đỉnh beta-endorphin thấp hơn và khả năng ly giải tế bào của NK thấp hơn rõ rệt [4]. Thậm chí, stress cấp tính gây ra sự suy giảm kéo dài về khả năng ly giải trên từng tế bào NK ở nhóm có stress mạn tính, nhưng không hề gây ảnh hưởng này ở nhóm đối chứng [4].
Ở khía cạnh bệnh lý ung thư cụ thể, một nghiên cứu năm 2018 trên 54 bệnh nhân ung thư đại trực tràng trước phẫu thuật đã tiến hành đếm số lượng tế bào NK ngoại vi và đánh giá thang đo tức giận, lo âu và trầm cảm [8]. Kết quả chỉ ra rằng những bệnh nhân có điểm bộc lộ cơn giận ra ngoài (Anger Expression-Out) cao hơn có số lượng tế bào NK thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với người có điểm bộc lộ thấp (giá trị p = 0,008) [8]. Nghiên cứu này không tìm thấy sự khác biệt về số lượng tế bào NK giữa nhóm có lo âu hay trầm cảm lâm sàng so với nhóm không mắc, cho thấy việc mất kiểm soát trong việc bộc lộ cảm xúc tiêu cực có thể là một yếu tố chi phối miễn dịch bẩm sinh [8].
Quy mô lớn hơn, một phân tích gộp được trích dẫn năm 2020 trên 166.631 cá nhân từ nhiều nghiên cứu khám sức khỏe tại Anh theo dõi trong 14 năm cho thấy mối tương quan theo liều lượng - đáp ứng giữa căng thẳng tâm lý và tỷ lệ tử vong do các bệnh gan tiến triển [3]. Mối liên hệ này vẫn giữ vững ngay cả khi đã kiểm soát các yếu tố như uống rượu, tiểu đường, chỉ số BMI và địa vị kinh tế xã hội [3].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Mặc dù có nhiều phát hiện sinh học rõ ràng, giới khoa học vẫn thận trọng khi đưa ra kết luận mang tính tuyệt đối [3], [5]. Một đánh giá năm 2021 tổng hợp 47 nghiên cứu về tác động của stress tâm lý xã hội đối với ung thư cho thấy: có 21 nghiên cứu (44,6%) ghi nhận tác động có hại của stress lên tỷ lệ mắc ung thư hoặc tử vong/sống sót [5]. Tuy nhiên, có tới 23 nghiên cứu (48,9%) không tìm thấy mối liên quan nào, và 3 nghiên cứu (6,4%) ghi nhận tác động bảo vệ [5]. Điều này khẳng định căng thẳng tâm lý không phải là nguyên nhân đơn độc trực tiếp gây ra ung thư trên mọi cá thể, mà tác động này phụ thuộc nhiều vào cường độ stress, tính chất kích thích và cơ địa của từng người [2], [5].
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần giữ tinh thần tích cực là có thể tiêu trừ hoàn toàn tế bào ung thư mà không cần can thiệp y khoa. Đây là suy nghĩ sai lầm và nguy hiểm. Căng thẳng chỉ là yếu tố điều biến, làm suy giảm sự giám sát của hệ miễn dịch [2], [6]. Tinh thần lạc quan và sự hỗ trợ xã hội là yếu tố điều hòa quan trọng giúp bảo vệ sức khỏe và ổn định trục HPA, nhưng không thể thay thế cho các phác đồ điều trị chuẩn mực [6], [7], [5].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với căng thẳng mạn tính
Những người đang trong quá trình điều trị các bệnh ác tính cần đặc biệt lưu tâm đến việc quản lý tâm lý [1], [5]. Stress mạn tính đã được chứng minh làm giảm đáp ứng với hóa trị và rút ngắn thời gian di căn trong mô hình thực nghiệm [1]. Bên cạnh đó, bệnh nhân mắc các bệnh lý mạn tính như viêm gan virus B hoặc các bệnh gan mạn tính khác cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao, do stress có thể kích hoạt tổn thương mô gan qua các gốc hydroxyl và phản ứng viêm [3].
Ngoài ra, những cá nhân thường xuyên phải đối mặt với áp lực tâm lý xã hội kéo dài, xung đột gia đình, hoặc người có xu hướng dễ bộc lộ cơn giận dữ không kiểm soát cũng cần chú ý [7], [8]. Nhóm này có phản ứng điều hòa của trục HPA kém linh hoạt hơn, khiến cơ thể dễ rơi vào trạng thái suy giảm chức năng tế bào NK mỗi khi gặp biến cố cấp tính [4], [5].
Lời khuyên giúp điều hòa hệ thần kinh và bảo vệ miễn dịch
Để ngăn ngừa tác động tiêu cực của cortisol lên hệ miễn dịch, việc can thiệp tâm lý và duy trì lối sống lành mạnh là vô cùng cần thiết [6], [7]. Xây dựng mạng lưới hỗ trợ xã hội từ gia đình, bạn bè và cộng đồng được chứng minh là yếu tố trung gian then chốt giúp giảm nhẹ tác động bất lợi của căng thẳng lên thể chất [6], [7]. Rèn luyện kỹ năng kiểm soát và điều hòa cảm xúc, tránh bộc phát các cơn thịnh nộ thái quá, sẽ góp phần bảo tồn số lượng tế bào miễn dịch bẩm sinh [8].
Các thói quen lành mạnh như tập thể dục điều độ, duy trì giấc ngủ đủ giấc và thực hành các kỹ thuật thư giãn giúp ổn định nhịp điệu cortisol tự nhiên trong ngày [1], [7], [5]. Đường cong cortisol ban ngày phẳng hơn có liên quan đến các kết quả miễn dịch và viêm kém hơn [5]. Khi đối diện với các rối loạn lo âu, trầm cảm kéo dài hoặc khi đang điều trị ung thư, người bệnh nên chủ động tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia tâm lý để nhận được sự hỗ trợ phù hợp, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc hay thay đổi phác đồ y khoa [2], [6].
Căng thẳng tâm lý kéo dài thực sự có thể tạo đà cho ung thư tiến triển thông qua việc kích hoạt liên tục trục HPA, tăng tiết cortisol và làm suy yếu đội quân tế bào diệt tự nhiên NK [1], [4]. Dù vậy, stress chỉ là một mắt xích hỗ trợ quá trình bệnh lý chứ không phải nguyên nhân trực tiếp duy nhất [2], [5]. Giữ một tâm trí cân bằng kết hợp với lối sống khoa học và tuân thủ điều trị y tế chính là giải pháp toàn diện nhất để củng cố hệ miễn dịch của bạn.
