Cao cẳng bò có thay thế được mạch môn? Bằng chứng hóa thực vật

Nỗi lo nhầm lẫn dược liệu trong chăm sóc sức khỏe

Mạch môn là vị thuốc cổ truyền quen thuộc, xuất hiện trong nhiều thang thuốc trị ho, nhuận phế, thanh nhiệt và bồi bổ tân dịch. Nhiều người thường tự tìm kiếm dược liệu vườn nhà hoặc các cây cỏ mọc hoang có hình thái tương tự để sử dụng. Trong số đó, cây cao cẳng bò (danh pháp khoa học thường nhắc tới là Ophiopogon reptans) hay bị đánh đồng hoặc thu hái nhằm thay thế củ mạch môn (Ophiopogon japonicus).

Sự nhầm lẫn này xuất phát từ việc hai loài cùng thuộc chi Mạch môn (Ophiopogon), có dạng thân thảo, rễ phình thành củ và cụm lá hẹp dài giống nhau. Việc dùng lẫn lộn không chỉ tiềm ẩn nguy cơ sai lệch hiệu quả điều trị mà còn gây lãng phí, rủi ro cho sức khỏe người dùng nếu hoạt chất bên trong không tương đương.

Cao cẳng bò có thay thế hoàn toàn được mạch môn không?

Câu trả lời ngắn gọn: Không thể tùy tiện thay thế. Các bằng chứng thực vật học và hóa thực vật hiện đại cho thấy mạch môn chính thống (Ophiopogon japonicus) sở hữu hệ hoạt chất saponin steroid đặc trưng, hàm lượng phong phú và được kiểm định khắt khe qua nhiều thử nghiệm dược lý chuyên sâu.

Trong khi đó, loài cao cẳng bò (Ophiopogon reptans) hiện còn rất thiếu dữ liệu phân tích thành phần hóa học rõ ràng, cấu trúc saponin chưa được làm sáng tỏ và chưa có kiểm chứng lâm sàng để công nhận tính tương đương sinh học. Việc tự ý gom nhặt các loài họ hàng trong chi để thay thế vị thuốc chuẩn có thể khiến người bệnh bỏ lỡ cơ hội hồi phục hoặc tiếp nhận những chất chưa rõ độc tính.

Saponin steroid: "Chìa khóa" dược tính của củ mạch môn

Để hiểu tại sao không thể dùng bừa bãi hai loài cây này thay cho nhau, cần nhìn vào bản chất hoạt chất chính tạo nên tác dụng của mạch môn. Trong thân rễ và củ phình của các loài thuộc chi Ophiopogon, saponin steroid là nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng nhất, đóng vai trò cốt lõi cho mọi hoạt tính sinh học ^[1].

Nhóm saponin steroid này có cấu trúc phức tạp với khung phân tử aglycone gắn liền chuỗi phân tử đường đặc thù. Phân tích hóa học chỉ ra rằng đây là nhóm hoạt chất chủ đạo, xếp trên flavonoid và polysaccharide ^[1]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này tạo ra những phản ứng tác động lên tế bào, góp phần hỗ trợ giảm viêm đường hô hấp, bảo vệ niêm mạc phế quản và điều hòa hệ miễn dịch.

Nghiên cứu hóa thực vật hé lộ bức tranh đối lập giữa các loài

Bằng chứng tổng hợp công bố năm 2021 về nhóm thực vật thuộc chi Ophiopogon và Liriope đã vẽ nên một bức tranh rất rõ ràng về sự chênh lệch trong dữ liệu khoa học giữa các loài ^[1]. Cụ thể:

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2021 đã rà soát toàn bộ các hợp chất phân lập từ rễ củ, rễ con và phần trên mặt đất của nhóm cây này ^[1]. Tổng cộng 337 hợp chất đã được phân lập từ các loài nghiên cứu, trong đó có 156 saponin steroid được đặc trưng cấu trúc hóa học đầy đủ ^[1]. Đáng chú ý, riêng loài mạch môn chính quy (Ophiopogon japonicus) đã đóng góp tới 88 loại saponin steroid khác nhau ^[1]. Ngược lại, các loài họ hàng khác trong chi được nghiên cứu rất ít; nghiên cứu ghi nhận loài Ophiopogon planiscapus chỉ mới phân lập được 5 saponin, Ophiopogon jaburan có 2 saponin, và Ophiopogon intermedius chỉ phát hiện duy nhất 1 saponin ^[1].

Đặc biệt, loài cao cẳng bò (Ophiopogon reptans) hoàn toàn vắng bóng trong danh mục những loài có hoạt chất saponin cốt lõi được định danh đầy đủ. Trong khi đó, các hoạt chất quý mang hoạt tính sinh học phổ rộng như ophiopogonin A, ophiopogonin B, ophiopogonin D và hợp chất DT-13 đều được chứng minh hiện diện ổn định ở loài mạch môn chuẩn ^[1].

Nhiều phân tích chuyên sâu khác tiếp tục củng cố sự hiện diện của các saponin phức tạp này trên Ophiopogon japonicus. Nghiên cứu năm 2011 ứng dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép đầu dò khối phổ (HPLC/ESI-MSn) đã phát hiện và xác định sơ bộ cấu trúc của 8 saponin steroid trong củ mạch môn ^[2]. Đến năm 2020, một nghiên cứu khác áp dụng kỹ thuật HPLC-QTOF-MS đã sàng lọc và xác định được 30 hợp chất từ rễ củ mạch môn, trong đó tìm ra thêm 3 saponin steroid mới ^[3]. Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2024 phân lập từ rễ phụ mạch môn thêm 2 saponin steroid mới tên là ophiojaponin F và ophiojaponin G, cùng 12 saponin steroid và 10 homoisoflavonoid đã biết ^[4].

Về mặt tác dụng sinh học, nghiên cứu năm 2024 thử nghiệm hoạt tính chống xơ hóa phổi trên dòng tế bào NIH3T3 kích hoạt bởi TGF-beta1 ^[4]. Kết quả cho thấy nhiều saponin steroid thể hiện khả năng ức chế với nồng độ ức chế 50% (IC50) từ 3,61 ± 0,86 µM đến 21,33 ± 1,82 µM, trong đó hoạt chất ophiopogonin D từ mạch môn đạt hiệu quả mạnh nhất với giá trị IC50 là 3,61 ± 0,86 µM ^[4]. Những dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác này hoàn toàn chưa từng được ghi nhận hay chứng minh tương đương trên cây cao cẳng bò.

Hàm lượng saponin biến động ngay cả trên mạch môn chuẩn

Thực tế nghiên cứu còn cho thấy, ngay cả đối với cây mạch môn chính quy (Ophiopogon japonicus), hàm lượng các saponin then chốt như ophiopogonin B, D và D' cũng thay đổi vô cùng phức tạp tùy theo vùng trồng, giống cây, năm thu hái và phương pháp canh tác.

Nghiên cứu công bố năm 2016 so sánh hai vùng trồng Hàng Mạch Đông (tỉnh Chiết Giang) và Xuyên Mạch Đông (tỉnh Tứ Xuyên) cho thấy củ mạch môn vùng Chiết Giang có hàm lượng ophiopogonin B và D' cao hơn, nhưng lượng ophiopogonin D lại thấp hơn khoảng hai lần so với vùng Tứ Xuyên ^[5]. Thậm chí ở rễ phụ của vùng Tứ Xuyên, lượng ophiopogonin D còn cao gấp khoảng năm lần so với vùng Chiết Giang ^[5].

Tiếp đó, nghiên cứu năm 2020 đánh giá thời gian trồng và kiểu gen trên mạch môn chỉ ra rằng hàm lượng ophiopogonin D tăng mạnh theo số năm sinh trưởng: ở kiểu gen GL tăng từ 18,64 µg/g năm thứ hai lên 41,51 µg/g ở năm thứ ba, kiểu gen YL tăng từ 2,45 µg/g lên 11,29 µg/g ^[6]. Ngược lại, ophiopogonin B ở kiểu gen GL lại giảm từ 52,64 µg/g ở năm thứ hai xuống 36,79 µg/g ở năm thứ ba, đồng thời việc xử lý chất điều hòa sinh trưởng paclobutrazol làm giảm mạnh lượng cả ba loại saponin B, D và D' ^[6]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2010 theo dõi chu kỳ mùa vụ ghi nhận lượng saponin toàn phần trong củ giảm dần từ tháng 12 đến tháng 1, tăng dần từ tháng 2 đến tháng 3 và ổn định vào tháng 4 ^[7].

Những dữ liệu trên chứng minh rằng để đạt được tiêu chuẩn trị bệnh, cây mạch môn chuẩn đã đòi hỏi quy trình canh tác và thời điểm thu hoạch vô cùng khắt khe. Do đó, việc tự ý hái củ cây cao cẳng bò - vốn chưa hề được chuẩn hóa về kiểu gen hay đo lường hàm lượng saponin - để thay thế là hoàn toàn không có cơ sở khoa học.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu rễ củ

Nhiều người dân thường mắc phải định kiến "cây cùng chi, cùng họ thì công dụng như nhau". Thực tế trong hóa thực vật, các loài thực vật dù rất gần nhau về mặt phân loại học vẫn có thể tạo ra con đường sinh tổng hợp hóa chất hoàn toàn khác biệt. Cây cao cẳng bò có thể cũng chứa chất nhầy hay một vài dẫn xuất thông thường, nhưng hệ saponin steroid đặc hiệu tạo nên giá trị y học của mạch môn lại chưa được chứng minh là có mặt tương đương.

Một hiểu lầm khác là cho rằng "thảo dược tự nhiên hái trên rừng, bờ rào luôn lành tính hơn thuốc mua". Củ cao cẳng bò hoang dại tích lũy những chất gì, nồng độ bao nhiêu, có chứa các hợp chất gây kích ứng đường tiêu hóa hay độc tố tích lũy hay không đều là những dấu hỏi lớn chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng mạch môn và các dược liệu thay thế?

Người bệnh đang có các bệnh lý mạn tính về hô hấp hoặc tiêu hóa tuyệt đối không nên tự ý dùng các loại củ hoang dã như cao cẳng bò để nấu nước uống thay thuốc.

Các trường hợp có bệnh nền suy tim, suy gan, suy thận, phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cần phải thận trọng tối đa. Nếu tự ý dùng củ không rõ nguồn gốc, nguy cơ dị ứng, rối loạn tiêu hóa hoặc tương tác bất lợi với các thuốc Tây y đang điều trị là rất cao. Luôn luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ vị thuốc dạng rễ củ nào.

Gợi ý lựa chọn và áp dụng dược liệu đúng cách

Để bảo đảm an toàn và nhận được giá trị dược tính thực sự, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Tìm mua mạch môn đã qua kiểm định chất lượng: Chỉ sử dụng dược liệu củ mạch môn (Ophiopogon japonicus) được cung cấp bởi các cơ sở kinh doanh dược liệu uy tín, nhà thuốc đông y có giấy phép, đáp ứng các tiêu chuẩn của Dược điển ^[8].
• Không tự ý thu hái cây hoang: Tuyệt đối không đào các loại củ cây cao cẳng bò, cây cỏ lạ có hình thái lá kim ngoài tự nhiên để làm thuốc uống hoặc ngâm rượu.
• Chế biến đúng phương pháp: Củ mạch môn chuẩn thường được rút bỏ lõi trước khi dùng tùy theo thang thuốc để giảm tính kích ứng, rửa sạch và sắc cùng các vị thuốc khác theo đúng hướng dẫn của thầy thuốc chuyên môn ^[7].
• Thăm khám khi có triệu chứng bệnh: Mạch môn là vị thuốc hỗ trợ, không thể thay thế phác đồ điều trị căn nguyên của bác sĩ trong các đợt ho sốt cấp tính, viêm phổi hoặc viêm phế quản nặng.

Có thể thấy, củ cao cẳng bò (Ophiopogon reptans) không thể thay thế cho mạch môn (Ophiopogon japonicus) do sự chênh lệch lớn về dữ liệu thành phần saponin steroid và hoạt tính sinh học. Người tiêu dùng cần tỉnh táo chọn lựa đúng dược liệu chuẩn hóa để bảo vệ an toàn sức khỏe cho bản thân và gia đình.